ଭୂତ୍ଯୈଵୋଦ୍ଧୂଲନଂ ତିର୍ଯକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍ । ଵରେଣ୍ଯଂ ସର୍ଵଧର୍ମେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ମାନ୍ନିତ୍ଯଂ ସମାଚରେତ୍
ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧୂଳନ ଓ ତିର୍ଯ୍ୟକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତେଣୁ ଏହି କାମ ସଦା କରିବା ଉଚିତ।
ଭସ୍ମାଗ୍ନିହୋତ୍ରଜଂ ଵାଥ ଵିରଜାଗ୍ନିସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ଆଦରେଣ ସମାଦାଯ ଶୁଦ୍ଧେ ପାତ୍ରେ ନିଧାଯ ତତ୍
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମକୁ ଆଦର ସହିତ ନେଇ, ଏହାକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପାଦୌ ହସ୍ତୌ ଚ ଦ୍ଵିରାଚମ୍ଯ ସମାହିତଃ । ଗୃହୀତ୍ଵା ଭସ୍ମ ତତ୍ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ରୈଃ ଶନୈଃ ଶନୈଃ
ପାଦ ଓ ହାତ ଧୋଇ, ଦୁଇଥର ନମସ୍କାର କରି ଏବଂ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ସେଇ ଭସ୍ମକୁ ନେଇ, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଣାଯାମତ୍ରଯଂ କୃତ୍ଵା ଅଗ୍ନିରିତ୍ଯାଦିମନ୍ତ୍ରିତମ୍ । ତୈରେଵ ସପ୍ତଭିର୍ମନ୍ତ୍ରୈସ୍ତ୍ରିଵାରମଭିମନ୍ତ୍ରଯେତ୍
ତିନି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, 'ଅଗ୍ନି' ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେଇ ସାତଟି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିନିଥର ଭସ୍ମକୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ।
ଓମାପୋଜ୍ଯୋତିରିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରାନୁଦୀରଯେତ୍ । ସିତେନ ଭସ୍ମନା ପୂର୍ଵଂ ସମୁଦ୍ଧୂଲ୍ଯ ଶରୀରକମ୍
ଓଁ ଆପୋ ଜ୍ୟୋତିର୍ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମନେ ଧ୍ୟାନ କରି ମନ୍ତ୍ର ପଢିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରଥମେ ଧଳା ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ଭଲଭାବେ ପବିତ୍ର କରିବା ଦରକାର।
ଵିପାପୋ ଵିରଜୋ ମର୍ତ୍ଯୋ ଜାଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତତୋ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମହାଵିଷ୍ଣୁଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ଜଲାଧିପମ୍
ଏହିପରେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପ ଓ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାପରେ ମହାବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ ଓ ଜଳର ଅଧିପତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସଂଯୋଜ୍ଯ ଭସ୍ମନା ତୋଯମଗ୍ନିରିତ୍ଯାଦିଭିଃ ପୁନଃ । ଵିମୃଜ୍ଯ ସାମ୍ବଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚ ସମୁଦ୍ଧୂଲ୍ଯୋର୍ଧ୍ଵମସ୍ତକମ୍
ଭସ୍ମ ସହିତ ପାଣି ମିଶାଇ, 'ଅଗ୍ନି' ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶରୀରକୁ ଭଲଭାବେ ମାସିବା ଦରକାର। ଏହାପରେ ସାମ୍ବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏହି ଭସ୍ମକୁ ମୁଣ୍ଡର ଉପରେ ଛିଟିବା ଉଚିତ୍।
ତେନ ଭାଵନଯା ବ୍ରାହ୍ମଭୂତେନ ସିତଭସ୍ମନା । ଲଲାଟଵକ୍ଷଃସ୍କନ୍ଧେଷୁ ସ୍ଵାଶ୍ରମୋଚିତମନ୍ତ୍ରତଃ
ଏହିପରି ଭାବନା ସହିତ, ମନରେ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବିଥିବା ଧଳା ଭସ୍ମକୁ, ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କପାଳ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ କାନ୍ଧରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍।
ମଧ୍ଯମାନାମିକାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈରନୁଲୋମଵିଲୋମତଃ । ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଧାରଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ତ୍ରିକାଲେଷ୍ଵପି ଭକ୍ତିତଃ
ମଧ୍ୟମା, ଅନାମିକା ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଆଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇ ଦିଗରେ, ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ତିନିବେଳେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍।
ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ଯେ ପାଶୁପତଵ୍ରତଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଆଗ୍ନେଯଂ ଗୌଣମଜ୍ଞାନଧ୍ଵଂସକଂ ଜ୍ଞାନସାଧକମ୍ । ଗୌଣଂ ନାନାଵିଧଂ ଵିଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମନ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂଵର
ଭସ୍ମର ମହିମା ଓ ପାଶୁପତ ବ୍ରତର ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱିତୀୟ, ଏହା ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦୂର କରେ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭସ୍ମ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅଛି, ହେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଗ୍ନିଜଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଵିରଜାନଲଜଂ ମୁନେ । ଔପାସନସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସମିଦଗ୍ନିସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ, ଏହିପରି ନିର୍ମଳ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ, ଉପାସନା ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଓ ସମିଦ୍ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଅଛି।
ପଚନାଗ୍ନିସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଦାଵାନଲସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତ୍ରୈଵର୍ଣିକାନାଂ ସର୍ଵେଷାମଗ୍ନିହୋତ୍ରସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ରନ୍ଧନ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ, ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଓ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଵିରଜାନଲଜଂ ଚୈଵ ଧାର୍ଯଂ ଭସ୍ମ ମହାମୁନେ । ଔପାସନସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ଵିଶେଷତଃ
ନିର୍ମଳ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ମହାମୁନି। ଉପାସନା ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ବିଶେଷକରି ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ।
ସମିଦଗ୍ନିସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଧାର୍ଯଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣା । ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯାଗାରପଚନାଗ୍ନିସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ସମିଦ୍ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ଧାରଣ କରିବେ। ଶୂଦ୍ରମାନେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରର ରନ୍ଧନ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବେ।
ଅନ୍ଯେଷାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ଧାର୍ଯଂ ଦାଵାନଲୋଦ୍ଭଵମ୍ । କାଲଶ୍ଚିତ୍ରା ପୌର୍ଣମାସୀ ଦେଶଃ ସ୍ଵୀଯଃ ପରିଗ୍ରହଃ
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ସମୟ ବିଭିନ୍ନ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ, ସ୍ଥାନ ନିଜର ହେବା ଦରକାର, ଏବଂ ନିଜେ ଉପାର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍।
କ୍ଷେତ୍ରାରାମାଦ୍ଯରଣ୍ଯଂ ଵା ପ୍ରଶସ୍ତଃ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଃ । ତତ୍ର ପୂର୍ଵତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ସୁସ୍ନାତଃ ସୁକୃତାହ୍ନିକଃ
କ୍ଷେତ୍ର, ବଗିଚା କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲ ଭଲ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଉପଯୁକ୍ତ। ସେଠାରେ ପୂର୍ବ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରି ନିତ୍ୟ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଦରକାର।
ଅନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ସ୍ଵମାଚାର୍ଯଂ ସଂପୂଜ୍ଯ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଚ । ପୂଜାଂ ଵୈଶେଷିକୀଂ କୃତ୍ଵା ଶୁକ୍ଲାମ୍ବରଧରଃ ସ୍ଵଯମ୍
ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅନୁମତି ନେଇ, ପୂଜା କରି ଓ ପଦପ୍ରଣାମ କରି, ବିଶେଷ ପୂଜା କରି, ନିଜେ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍।
ଶୁଦ୍ଧଯଜ୍ଞୋପଵୀତୀ ଚ ଶୁକ୍ଲମାଲ୍ଯାନୁଲେପନଃ । ଦର୍ଭାସନେ ସମାସୀନୋ ଦର୍ଭମୁଷ୍ଟିଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଚ
ଶୁଦ୍ଧ ଜଜ୍ଞୋପବୀତ ପିନ୍ଧି, ଧଳା ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ଦର୍ଭା ଚଟାଇ ଉପରେ ବସି, ହାତରେ ଦର୍ଭା ଧରିବା ଉଚିତ୍।
ପ୍ରାଣାଯାମତ୍ରଯଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଵାପ୍ଯୁଦଙ୍ମୁଖଃ । ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଦେଵଂ ଚ ଦେଵୀଂ ଚ ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାପନଵର୍ତ୍ମନା
ତିନି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଦେବତା ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵ୍ରତମେତତ୍କରୋମୀତି ଭଵେତ୍ସଙ୍କଲ୍ପଦୀକ୍ଷିତଃ । ଯାଵଚ୍ଛରୀରପାତଂ ଵା ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦମଥାପି ଵା
ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତ ନେଉଛି ବୋଲି ସଂକଳ୍ପ କରି, ଦୀକ୍ଷିତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଏହି ବ୍ରତ ଶରୀର ପଡିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିମ୍ବା ବାର ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖିପାରିବେ।
ତଦର୍ଧଂ ଵା ତଦର୍ଧଂ ଵା ମାସଦ୍ଵାଦଶକଂ ତୁ ଵା । ତଦର୍ଧଂ ଵା ତଦର୍ଧଂ ଵା ମାସମେକମଥାପି ଵା
କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ବାରି ମାସ, କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ମାସ।
ଦିନଦ୍ଵାଦଶକଂ ଵାପି ଦିନଷଟ୍କମଥାପି ଵା । ତଦର୍ଧଂ ଦିନମେକଂ ଵା ଵ୍ରତସଙ୍କଲ୍ପନାଵଧି
କିମ୍ବା ବାରି ଦିନ, କିମ୍ବା ଛଅ ଦିନ, କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଦିନ — ଏହିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରତ ରଖିବା ସଂକଳ୍ପ ହେବ।
ଅଗ୍ନିମାଧାଯ ଵିଧିଵଦ୍ଵିରଜାହୋମକାରଣାତ୍ । ହୁତ୍ଵାଽଽଜ୍ଯେନ ସମିଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଚରୁଣା ଚ ଯଥାଵିଧି
ଯଥାବିଧି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ଘୃତ, କାଷ୍ଠ ଏବଂ ଚରୁ ଦ୍ୱାରା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂତାହାତ୍ପୁରତୋ ଭୂଯସ୍ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଶୁଦ୍ଧିମୁଦ୍ଦିଶନ୍ । ଜୁହୁଯାନ୍ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ତୈରେଵ ସମିଦାଦିଭିଃ
ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ, ସେହି କାଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ମୂଳମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ହୋମ କରିବା ଦରକାର।
ତତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯେତାନି ମେ ଦେହେ ଶୁଧ୍ଯନ୍ତାମିତ୍ଯନୁସ୍ମରନ୍ । ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୂତାଦିତନ୍ମାତ୍ରାଃ ପଞ୍ଚକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
‘ମୋ ଦେହର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ପବିତ୍ର ହେଉ’ ବୋଲି ଭାବି, ପରେ ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ତନ୍ମାତ୍ର ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଞାନକର୍ମଵିଭେଦେନ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଵିଭାଗଶଃ । ତ୍ଵଗାଦିଧାତଵଃ ସପ୍ତ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣାଦିଵାଯଵଃ
ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଭିନ୍ନ କରି, ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରିବା ଦରକାର; ଚର୍ମ ଆଦି ସାତ ଧାତୁ ଓ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରହଙ୍କାରୋ ଗୁଣାଃ ପ୍ରକୃତିପୂରୁଷୌ । ରାଗୋ ଵିଦ୍ଯା କଲା ଚୈଵ ନିଯତିଃ କାଲ ଏଵ ଚ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ତିନି ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ରାଗ, ଜ୍ଞାନ, କଳା, ନିୟତି ଓ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ମାଯା ଚ ଶୁଦ୍ଧଵିଦ୍ଯା ଚ ମହେଶ୍ଵରସଦାଶିଵୌ । ଶକ୍ତିଶ୍ଚ ଶିଵତତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵାନି କ୍ରମଶୋ ଵିଦୁଃ
ମାୟା, ଶୁଧ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ମହେଶ୍ୱର, ସଦାଶିବ, ଶକ୍ତି ଓ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଜାଣିବା ଦରକାର।
ମନ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ ଵିରଜୈର୍ହୁତ୍ଵା ହୋତାସୌ ଵିରଜୋ ଭଵେତ୍ । ଅଥ ଗୋମଯମାଦାଯ ପିଣ୍ଡୀକୃତ୍ଯାଭିମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଚ
ଶୁଧ୍ଧ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରି, ଯଜ୍ଞକାରୀ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ; ପରେ ଗୋମୟ ନେଇ, ଗୋଲା ବନାଇ, ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ନ୍ଯସ୍ଯାଗ୍ନୌ ତଂ ଚ ସଂରକ୍ଷ୍ଯ ଦିନେ ତସ୍ମିନ୍ ହଵିଷ୍ଯଭୁକ୍ । ପ୍ରଭାତେ ଚ ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ପୁରୋଦିତମ୍
ସେହି ଗୋମୟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ରଖି, ସାଉଁଜ କରି, ସେଇ ଦିନ ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ସକାଳେ ସମସ୍ତ ନିୟମ ପୂରଣ କରିବା ଦରକାର।