ଯସ୍ତ୍ଵାଚାରଵିହୀନୋଽତ୍ର ଵର୍ତତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ସ ଶୂଦ୍ରଵଦ୍ ବହିଷ୍କାର୍ଯୋ ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ସଃ
ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଏଠାରେ ଆଚାର ବିନା ରହେ, ସେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପରି ବାହାର କରିଦିଅନ୍ତୁ; ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ।
ଆଚାରୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶାସ୍ତ୍ରୀଯୋ ଲୌକିକସ୍ତଥା । ଉଭାଵପି ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯୌ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯୌ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ଆଚାର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର—ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓ ଲୋକିକ। ଭଲ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ଦୁହିଁଟି ଆଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ, କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗ୍ରାମଧର୍ମା ଜାତିଧର୍ମା ଦେଶଧର୍ମାଃ କୁଲୋଦ୍ଭଵାଃ । ପରିଗ୍ରାହ୍ଯା ନୃଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ନୈଵ ତାଁଲ୍ଲଙ୍ଘଯେନ୍ମୁନେ
ଗ୍ରାମର ରୀତି, ଜାତିର ରୀତି, ଦେଶର ରୀତି ଏବଂ କୁଳରୁ ଆସିଥିବା ରୀତିଗୁଡିକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ମାନିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ କେହି ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମୁନି।
ଦୁରାଚାରୋ ହି ପୁରୁଷୋ ଲୋକେ ଭଵତି ନିନ୍ଦିତଃ । ଦୁଃଖଭାଗୀ ଚ ସତତଂ ଵ୍ଯାଧିନା ଵ୍ଯାପ୍ତ ଏଵ ଚ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ, ସେ ସଦା ଦୁଃଖରେ ରହେ ଏବଂ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ।
ପରିତ୍ଯଜେଦର୍ଥକାମୌ ଯୌ ସ୍ଯାତାଂ ଧର୍ମଵର୍ଜିତୌ । ଧର୍ମମପ୍ଯସୁଖୋଦର୍କଂ ଲୋକଵିଦ୍ଵିଷ୍ଟମେଵ ଚ
ଯଦି ଧର୍ମ ନଥିବା ଧନ ଓ କାମ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ କିମ୍ବା ଲୋକମାନେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ବହୁତ୍ଵାଦିହ ଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ନିଶ୍ଚଯଃ ସ୍ଯାତ୍କଥଂ ମୁନେ । କିଯତ୍ପ୍ରମାଣଂ ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ଧର୍ମମାର୍ଗଵିନିର୍ଣଯେ
ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ: ଏଠାରେ ଏତେ ଶାସ୍ତ୍ର ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ମତ କିପରି ହେବ? ଧର୍ମର ନିର୍ଣୟ ପାଇଁ କଣ ପ୍ରମାଣ, ଏହା କହ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତୀ ଉଭେ ନେତ୍ରେ ପୁରାଣଂ ହୃଦଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଏତତ୍ତ୍ରଯୋକ୍ତ ଏଵ ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମୋ ନାନ୍ଯତ୍ର କୁତ୍ରଚିତ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଦୁଇଟି ଚକ୍ଷୁ, ପୁରାଣ ହୃଦୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ତିନିଟି ଯେଉଁ ଧର୍ମ କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଠାରେ ନୁହେଁ।
ଵିରୋଧୋ ଯତ୍ର ତୁ ଭଵେତ୍ତ୍ରଯାଣାଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ଶ୍ରୁତିସ୍ତତ୍ର ପ୍ରମାଣଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଦ୍ଵଯୋର୍ଦ୍ଵୈଧେ ସ୍ମୃତିର୍ଵରା
ଯଦି ଏହି ତିନିଟି ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ହୁଏ, ଶ୍ରୁତି ପ୍ରମାଣ ହେବ; ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ହେଲେ, ସ୍ମୃତି ଉତ୍ତମ।
ଶ୍ରୁତିଦ୍ଵୈଧଂ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ତତ୍ର ଧର୍ମାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ । ସ୍ମୃତିଦ୍ଵୈଧଂ ତୁ ଯତ୍ର ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷଯଃ କଲ୍ପ୍ଯତାଂ ପୃଥକ୍
ଯଦି ଶ୍ରୁତିରେ ମତଭେଦ ହୁଏ, ତେବେ ସ୍ମୃତିରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ରହିଥାଏ; ଯଦି ସ୍ମୃତିରେ ମତଭେଦ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।
ପୁରାଣେଷୁ କ୍ଵଚିଚ୍ଚୈଵ ତନ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାତଥମ୍ । ଧର୍ମଂ ଵଦନ୍ତି ତଂ ଧର୍ମଂ ଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନ କଥଞ୍ଚନ
ପୁରାଣର କିଛି ଅଂଶରେ ତନ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଅଛି, ସେହି ଭଳି ଧର୍ମ କହାଯାଏ; ଏହି ଧର୍ମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଵେଦାଵିରୋଧି ଚେତ୍ତନ୍ତ୍ରଂ ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ନ ସଂଶଯଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଶ୍ରୁତିରୁଦ୍ଧଂ ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ଭଵେନ୍ନ ଚ
ଯଦି ତନ୍ତ୍ର ଵେଦର ବିରୋଧ କରେନି, ତେବେ ତାହା ପ୍ରମାଣ ହେବାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୁତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବିରୋଧ କରେ, ତାହା ପ୍ରମାଣ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵଥା ଵେଦ ଏଵାସୌ ଧର୍ମମାର୍ଗପ୍ରମାଣକଃ । ତେନାଵିରୁଦ୍ଧଂ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବେଦ ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମର ପଥ ପ୍ରମାଣ; ତାହା ସହ ବିରୋଧ ନ କରିଥିବା ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ତାହା ପ୍ରମାଣ ହେବ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଯୋ ଵେଦଧର୍ମମୁଜ୍ଝିତ୍ଯ ଵର୍ତତେଽନ୍ଯପ୍ରମାଣତଃ । କୁଣ୍ଡାନି ତସ୍ଯ ଶିକ୍ଷାର୍ଥଂ ଯମଲୋକେ ଵସନ୍ତି ହି
ଯେଉଁ ଜଣେ ବେଦ ଧର୍ମକୁ ଛାଡି ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସରଣ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଯମଲୋକର କୁଣ୍ଡା ତାଲି ରହିଛି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵେଦୋକ୍ତଂ ଧର୍ମମାଶ୍ରଯେତ୍ । ସ୍ମୃତିଃ ପୁରାଣମନ୍ଯଦ୍ଵା ତନ୍ତ୍ରଂ ଵା ଶାସ୍ତ୍ରମେଵ ଚ
ସେଥିପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ବେଦରେ କହିଥିବା ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ତନ୍ତ୍ର—
ତନ୍ମୂଲତ୍ଵେ ପ୍ରମାଣଂ ସ୍ଯାନ୍ନାନ୍ଯଥା ତୁ କଦାଚନ । ଯେ କୁଶାସ୍ତ୍ରାଭିଯୋଗେନ ଵର୍ତଯନ୍ତୀହ ମାନଵାନ୍
—ଏହା ବେଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହେଲେ ପ୍ରମାଣ ହେବ, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରାନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଚଳାନ୍ତି—
ଅଧୋମୁଖୋର୍ଧ୍ଵପାଦାସ୍ତେ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ନରକାର୍ଣଵମ୍ । କାମାଚାରାଃ ପାଶୁପତାସ୍ତଥା ଵୈ ଲିଙ୍ଗଧାରିଣଃ
—ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ, ପାଦ ଉପରେ ରଖି ନରକର ସାଗରକୁ ଯିବେ; ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାମତ କାମ କରନ୍ତି, ପାଶୁପତ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତପ୍ତମୁଦ୍ରାଙ୍କିତା ଯେ ଚ ଵୈଖାନସମତାନୁଗାଃ । ତେ ସର୍ଵେ ନିରଯଂ ଯାନ୍ତି ଵେଦମାର୍ଗବହିଷ୍କୃତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ତାପିତ ମୁଦ୍ରା ଲଗାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ବୈଖାନସ ପଥର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବେଦର ପଥରୁ ବାହାରି ନରକକୁ ଯିବେ।
ଵେଦୋକ୍ତମେଵ ସଦ୍ଧର୍ମଂ ତସ୍ମାତ୍କୁର୍ଯାନ୍ନରଃ ସଦା । ଉତ୍ଥାଯୋତ୍ଥାଯ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ କିଂ ମଯାଦ୍ଯ କୃତଂ କୃତମ୍
ସେଥିପାଇଁ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ବେଦରେ କହିଥିବା ଏହି ସତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରତିଦିନ ଉଠି ଉଠି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ—'ମୁଁ ଆଜି କଣ କରିଛି? କଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି?'
ଦତ୍ତଂ ଵା ଦାପିତଂ ଵାପି ଵାକ୍ଯେନାପି ଚ ଭାଷିତମ୍ । ଉପପାପେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପାତକେଷୁ ମହତ୍ସ୍ଵପି
ଦେଇଥିବା, ଦେଇବାକୁ ଲାଗିଥିବା କିମ୍ବା କଥା ମାନେ କହିଥିବା—ସମସ୍ତ ଛୋଟ ଓ ବଡ଼ ପାପରେ—
ଅଵାପ୍ଯ ରଜନୀଯାମଂ ବ୍ରହ୍ମଧ୍ଯାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଊରୁସ୍ଥୋତ୍ତାନଚରଣଃ ସଵ୍ଯେ ଚୋରୌ ତଥୋତ୍ତରମ୍
ରାତିର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଉରୁ ଓ ପାଦ ସିଧା କରି, ବାମ ପାଦକୁ ଡାହାଣ ପାଦ ଉପରେ ରଖି।
ଉତ୍ତାନଂ କିଞ୍ଚିଦୁତ୍ତାନଂ ମୁଖମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଚୋରସା । ନିମୀଲିତାକ୍ଷଃ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥୋ ଦନ୍ତୈର୍ଦନ୍ତାନ୍ନ ସଂସ୍ପୃଶେତ୍
ସାର୍ବତିକି ଭାବରେ ପিঠିରେ ଶୋଇ, ମୁହଁଟି ଛାତିରେ ଭରସା ଦେଇ, ଚକ୍ଷୁ ମୁଦ୍ ରଖି, ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ। ଦାନ୍ତ ଦାନ୍ତକୁ ଛୁଇଁବା ନାହିଁ।
ତାଲୁସ୍ଥାଚଲଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ସଂଵୃତାସ୍ଯଃ ସୁନିଶ୍ଚଲଃ । ସନ୍ନିରୁଦ୍ଧେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମୋ ନାତିନିମ୍ନସ୍ଥିତାସନଃ
ଜିଭକୁ ତାଳୁକୁ ଛୁଇଁ ରଖି, ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରି, ଶରୀରକୁ ଅଚଳ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆସନ ଅତି ନିମ୍ନ ନ ରଖି, ଏଭଳି ନିଶ୍ଚଳ ରହିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଵାପି ପ୍ରାଣାଯାମମୁପକ୍ରମେତ୍ । ତତୋ ଧ୍ଯେଯଃ ସ୍ଥିତୋ ଯୋଽସୌ ହୃଦଯେ ଦୀପଵତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଦୁଇ ଗୁଣା କିମ୍ବା ତିନି ଗୁଣା ଭାବରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ, ହୃଦୟରେ ଦୀପ ଭଳି ବସିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଧାରଯେତ୍ତତ୍ର ଚାତ୍ମାନଂ ଧାରଣାଂ ଧାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ସଧୂମଶ୍ଚ ଵିଧୂମଶ୍ଚ ସଗର୍ଭଶ୍ଚାପ୍ଯଗର୍ଭକଃ
ସେଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଧାରଣ କରି, ଧାରଣାରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ; ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଧୂମ ସହିତ କିମ୍ବା ଧୂମ ବିନା, ଗର୍ଭ ସହିତ କିମ୍ବା ଗର୍ଭ ବିନା ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସଲକ୍ଷ୍ଯଶ୍ଚାପ୍ଯଲକ୍ଷ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ତୁ ଷଡ୍ଵିଧଃ । ପ୍ରାଣାଯାମସମୋ ଯୋଗଃ ପ୍ରାଣାଯାମ ଇତୀରିତଃ
ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହିତ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ବିନା, ପ୍ରାଣାୟାମ ଛଉ ପ୍ରକାରର; ପ୍ରାଣାୟାମ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୋଗ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଘୋଷିତ।
ପ୍ରାଣାଯାମ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ରେଚପୂରକକୁମ୍ଭକୈଃ । ଵର୍ଣତ୍ରଯାତ୍ମକା ହ୍ଯେତେ ରେଚପୂରକକୁମ୍ଭକାଃ
ପ୍ରାଣାୟାମ ମାନେ ରେଚକ, ପୂରକ ଓ କୁମ୍ଭକ; ଏହି ତିନି — ରେଚକ, ପୂରକ, କୁମ୍ଭକ — ତିନି ଅକ୍ଷରର ଗଠିତ।
ସ ଏଵ ପ୍ରଣଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରାଣାଯାମଶ୍ଚ ତନ୍ମଯଃ । ଇଡଯା ଵାଯୁମାରୋପ୍ଯ ପୂରଯିତ୍ଵୋଦରେ ସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଅକ୍ଷର 'ଓଁ' ହେଉଛି, ପ୍ରାଣାୟାମ ତାହାର ଗୁଣ; ବାମ ନାଡୀରେ ବାୟୁ ନେଇ ଗୁଡିକୁ ପୂରିବା ପରେ,
ଶନୈଃ ଷୋଡଶମାତ୍ରାଭିରନ୍ଯଯା ତଂ ଵିରେଚଯେତ୍ । ଏଵଂ ସଧୂମଃ ପ୍ରାଣାନାମାଯାମଃ କଥିତୋ ମୁନେ
ଅନ୍ୟ ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଶନେଇ ଷୋଡଶ ମାତ୍ରାରେ ବାୟୁ ବାହାର କରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ଧୂମ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।
ଆଧାରେଲିଙ୍ଗନାଭିପ୍ରକଟିତହୃଦଯେ ତାଲୁମୂଲେ ଲଲାଟେ ଦ୍ଵେ ପତ୍ରେ ଷୋଡଶାରେ ଦ୍ଵିଦଶଦଶଦଲଦ୍ଵାଦଶାର୍ଧେ ଚତୁଷ୍କେ । ଵାସାନ୍ତେ ବାଲମଧ୍ଯେ ଡଫକତସହିତେ କଣ୍ଠଦେଶେ ସ୍ଵରାଣାଂ ହଂକ୍ଷଂତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଯୁକ୍ତଂ ସକଲଦଲଗତଂ ଵର୍ଣରୂପଂ ନମାମି
ଆଧାର, ଲିଙ୍ଗ, ନାଭି, ପ୍ରକାଶିତ ହୃଦୟ, ତାଳୁମୂଳ, ଲଳାଟ, ଦୁଇ ପତ୍ର, ଷୋଡଶାର, ଦ୍ୱିଦଶ, ଦଶଦଳ, ଦ୍ୱାଦଶାର୍ଧ, ଚତୁଷ୍କ, ବାସାନ୍ତ, ବାଲମଧ୍ୟ, ḍ, ଫ, କ, ତ ସହିତ କଣ୍ଠ ଦେଶରେ, ସ୍ବରଗୁଡିକୁ ସମସ୍ତ ଦଳରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ତତ୍ତ୍ୱ ଅର୍ଥ ସହିତ, ବର୍ଣ୍ଣ ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଅରୁଣକମଲସଂସ୍ଥା ତଦ୍ରଜଃପୁଞ୍ଜଵର୍ଣା ହରନିଯମିତଚିହ୍ନା ପଦ୍ମତନ୍ତୁସ୍ଵରୂପା । ରଵିହୁତଵହରାକାନାଯକାସ୍ଯସ୍ତନାଢ୍ଯା ସକୃଦପି ଯଦି ଚିତ୍ତେ ସଂଵସେତ୍ସ୍ଯାତ୍ସ ଭୁକ୍ତଃ
ଅରୁଣ କମଳରେ ବସିଥିବା, ରଜସ୍ ପୁଞ୍ଜ ଭଳି ରଙ୍ଗର, ହରିଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, କମଳ ତନ୍ତୁ ରୂପର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ନାଡୀରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଏହା ଏକଥର ମନରେ ବସିଲେ ମଧୁର ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ।