ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଦ୍ଵିଜେନ ଦିନେ ଦିନେ । ତଦହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଜାନାମୁପକାରକମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି ଦ୍ୱିଜମାନେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ମୁଁ ଏହିବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ।
ଉଦଯାସ୍ତମଯଂ ଯାଵଦ୍ ଦ୍ଵିଜଃ ସତ୍କର୍ମକୃଦ୍ଭଵେତ୍ । ନିତ୍ଯନୈମିତ୍ତିକୈର୍ଯୁକ୍ତଃ କାମ୍ଯୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈରଗର୍ହିତୈଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଓ ବିଶେଷ କର୍ମ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅପରାଧ ନଥିବା ଇଚ୍ଛାକୃତ କାମ କରିବେ।
ଆତ୍ମନଶ୍ଚ ସହାଯାର୍ଥଂ ପିତା ମାତା ନ ତିଷ୍ଠତି । ନ ପୁତ୍ରଦାରା ନ ଜ୍ଞାତିର୍ଧର୍ମସ୍ତିଷ୍ଠତି କେଵଲମ୍
ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବାପା, ମାଆ, ପୁଅ, ଝିଅ, ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ କେହି ରହିନଥାନ୍ତି; କେବଳ ଧର୍ମ ହିଁ ସହଯାତ୍ରୀ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମଂ ସହାଯାର୍ଥଂ ନିତ୍ଯଂ ସଞ୍ଚିନୁ ସାଧନୈଃ । ଧର୍ମେଣୈଵ ସହାଯାତ୍ତୁ ତମସ୍ତରତି ଦୁସ୍ତରମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ସଦା ଧର୍ମକୁ ସହଯାତ୍ରୀ ଭାବେ ସଞ୍ଚୟ କର; ଯଥାଯଥ ଉପାୟରେ ଏହା କର। କେବଳ ଧର୍ମ ସହିତ ଏହି କଠିନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅଟେଇଯିବାଯାଏ।
ଆଚାରଃ ପ୍ରଥମୋ ଧର୍ମଃ ଶ୍ରୁତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ୍ମାର୍ତ ଏଵ ଚ । ତସ୍ମାଦସ୍ମିନ୍ସମାଯୁକ୍ତୋ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦାତ୍ମନୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଆଚାର ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ, ଏହାକୁ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଦୁଇଁଠି ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି। ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ଏହି ଆଚାରରେ ଲିପ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ।
ଆଚାରାଲ୍ଲଭତେ ଚାଯୁରାଚାରାଲ୍ଲଭତେ ପ୍ରଜାଃ । ଆଚାରାଦନ୍ନମକ୍ଷଯ୍ଯମାଚାରୋ ହନ୍ତି ପାତକମ୍
ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ମିଳେ, ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନ ମିଳେ; ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ, ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଆଚାରଃ ପରମୋ ଧର୍ମୋ ନୃଣାଂ କଲ୍ଯାଣକାରକଃ । ଇହ ଲୋକେ ସୁଖୀ ଭୂତ୍ଵା ପରତ୍ର ଲଭତେ ସୁଖମ୍
ଆଚାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ଏହା ଲୋକଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତରେ ସୁଖ ମିଳେ, ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ମିଳେ।
ଅଜ୍ଞାନାନ୍ଧଜନାନାଂ ତୁ ମୋହିତୈର୍ଭ୍ରାମିତାତ୍ମନାମ୍ । ଧର୍ମରୂପୋ ମହାଦୀପୋ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗପ୍ରଦର୍ଶକଃ
ଅଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମିତ ଓ ମୋହିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଆଚାରର ରୂପରେ ଏକ ବଡ଼ ଦୀପ, ଯାହା ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଖାଏ।
ଆଚାରାତ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯମାଚାରାତ୍କର୍ମ ଲଭ୍ଯତେ । କର୍ମଣୋ ଜାଯତେ ଜ୍ଞାନମିତି ଵାକ୍ଯଂ ମନୋଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ମିଳେ, ଆଚାର ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ହୁଏ; କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହିପରି ମନୁଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି।
ସର୍ଵଧର୍ମଵରିଷ୍ଠୋଽଯମାଚାରଃ ପରମଂ ତପଃ । ତଦେଵ ଜ୍ଞାନମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ତେନ ସର୍ଵଂ ପ୍ରସାଧ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଆଚାର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହା ପରମ ତପସ୍ୟା। ଏହାକୁ ହିଁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଇଛି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ ହୁଏ।
ଯସ୍ତ୍ଵାଚାରଵିହୀନୋଽତ୍ର ଵର୍ତତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ସ ଶୂଦ୍ରଵଦ୍ ବହିଷ୍କାର୍ଯୋ ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ସଃ
ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଏଠାରେ ଆଚାର ବିନା ରହେ, ସେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପରି ବାହାର କରିଦିଅନ୍ତୁ; ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ।
ଆଚାରୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶାସ୍ତ୍ରୀଯୋ ଲୌକିକସ୍ତଥା । ଉଭାଵପି ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯୌ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯୌ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ଆଚାର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର—ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓ ଲୋକିକ। ଭଲ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ଦୁହିଁଟି ଆଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ, କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗ୍ରାମଧର୍ମା ଜାତିଧର୍ମା ଦେଶଧର୍ମାଃ କୁଲୋଦ୍ଭଵାଃ । ପରିଗ୍ରାହ୍ଯା ନୃଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ନୈଵ ତାଁଲ୍ଲଙ୍ଘଯେନ୍ମୁନେ
ଗ୍ରାମର ରୀତି, ଜାତିର ରୀତି, ଦେଶର ରୀତି ଏବଂ କୁଳରୁ ଆସିଥିବା ରୀତିଗୁଡିକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ମାନିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ କେହି ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମୁନି।
ଦୁରାଚାରୋ ହି ପୁରୁଷୋ ଲୋକେ ଭଵତି ନିନ୍ଦିତଃ । ଦୁଃଖଭାଗୀ ଚ ସତତଂ ଵ୍ଯାଧିନା ଵ୍ଯାପ୍ତ ଏଵ ଚ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ, ସେ ସଦା ଦୁଃଖରେ ରହେ ଏବଂ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ।
ପରିତ୍ଯଜେଦର୍ଥକାମୌ ଯୌ ସ୍ଯାତାଂ ଧର୍ମଵର୍ଜିତୌ । ଧର୍ମମପ୍ଯସୁଖୋଦର୍କଂ ଲୋକଵିଦ୍ଵିଷ୍ଟମେଵ ଚ
ଯଦି ଧର୍ମ ନଥିବା ଧନ ଓ କାମ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ କିମ୍ବା ଲୋକମାନେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ବହୁତ୍ଵାଦିହ ଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ନିଶ୍ଚଯଃ ସ୍ଯାତ୍କଥଂ ମୁନେ । କିଯତ୍ପ୍ରମାଣଂ ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ଧର୍ମମାର୍ଗଵିନିର୍ଣଯେ
ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ: ଏଠାରେ ଏତେ ଶାସ୍ତ୍ର ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ମତ କିପରି ହେବ? ଧର୍ମର ନିର୍ଣୟ ପାଇଁ କଣ ପ୍ରମାଣ, ଏହା କହ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତୀ ଉଭେ ନେତ୍ରେ ପୁରାଣଂ ହୃଦଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଏତତ୍ତ୍ରଯୋକ୍ତ ଏଵ ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମୋ ନାନ୍ଯତ୍ର କୁତ୍ରଚିତ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଦୁଇଟି ଚକ୍ଷୁ, ପୁରାଣ ହୃଦୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ତିନିଟି ଯେଉଁ ଧର୍ମ କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଠାରେ ନୁହେଁ।
ଵିରୋଧୋ ଯତ୍ର ତୁ ଭଵେତ୍ତ୍ରଯାଣାଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ଶ୍ରୁତିସ୍ତତ୍ର ପ୍ରମାଣଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଦ୍ଵଯୋର୍ଦ୍ଵୈଧେ ସ୍ମୃତିର୍ଵରା
ଯଦି ଏହି ତିନିଟି ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ହୁଏ, ଶ୍ରୁତି ପ୍ରମାଣ ହେବ; ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ହେଲେ, ସ୍ମୃତି ଉତ୍ତମ।
ଶ୍ରୁତିଦ୍ଵୈଧଂ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ତତ୍ର ଧର୍ମାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ । ସ୍ମୃତିଦ୍ଵୈଧଂ ତୁ ଯତ୍ର ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷଯଃ କଲ୍ପ୍ଯତାଂ ପୃଥକ୍
ଯଦି ଶ୍ରୁତିରେ ମତଭେଦ ହୁଏ, ତେବେ ସ୍ମୃତିରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ରହିଥାଏ; ଯଦି ସ୍ମୃତିରେ ମତଭେଦ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।
ପୁରାଣେଷୁ କ୍ଵଚିଚ୍ଚୈଵ ତନ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାତଥମ୍ । ଧର୍ମଂ ଵଦନ୍ତି ତଂ ଧର୍ମଂ ଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନ କଥଞ୍ଚନ
ପୁରାଣର କିଛି ଅଂଶରେ ତନ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଅଛି, ସେହି ଭଳି ଧର୍ମ କହାଯାଏ; ଏହି ଧର୍ମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଵେଦାଵିରୋଧି ଚେତ୍ତନ୍ତ୍ରଂ ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ନ ସଂଶଯଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଶ୍ରୁତିରୁଦ୍ଧଂ ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ଭଵେନ୍ନ ଚ
ଯଦି ତନ୍ତ୍ର ଵେଦର ବିରୋଧ କରେନି, ତେବେ ତାହା ପ୍ରମାଣ ହେବାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୁତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବିରୋଧ କରେ, ତାହା ପ୍ରମାଣ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵଥା ଵେଦ ଏଵାସୌ ଧର୍ମମାର୍ଗପ୍ରମାଣକଃ । ତେନାଵିରୁଦ୍ଧଂ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବେଦ ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମର ପଥ ପ୍ରମାଣ; ତାହା ସହ ବିରୋଧ ନ କରିଥିବା ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ତାହା ପ୍ରମାଣ ହେବ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଯୋ ଵେଦଧର୍ମମୁଜ୍ଝିତ୍ଯ ଵର୍ତତେଽନ୍ଯପ୍ରମାଣତଃ । କୁଣ୍ଡାନି ତସ୍ଯ ଶିକ୍ଷାର୍ଥଂ ଯମଲୋକେ ଵସନ୍ତି ହି
ଯେଉଁ ଜଣେ ବେଦ ଧର୍ମକୁ ଛାଡି ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସରଣ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଯମଲୋକର କୁଣ୍ଡା ତାଲି ରହିଛି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵେଦୋକ୍ତଂ ଧର୍ମମାଶ୍ରଯେତ୍ । ସ୍ମୃତିଃ ପୁରାଣମନ୍ଯଦ୍ଵା ତନ୍ତ୍ରଂ ଵା ଶାସ୍ତ୍ରମେଵ ଚ
ସେଥିପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ବେଦରେ କହିଥିବା ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ତନ୍ତ୍ର—
ତନ୍ମୂଲତ୍ଵେ ପ୍ରମାଣଂ ସ୍ଯାନ୍ନାନ୍ଯଥା ତୁ କଦାଚନ । ଯେ କୁଶାସ୍ତ୍ରାଭିଯୋଗେନ ଵର୍ତଯନ୍ତୀହ ମାନଵାନ୍
—ଏହା ବେଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହେଲେ ପ୍ରମାଣ ହେବ, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରାନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଚଳାନ୍ତି—
ଅଧୋମୁଖୋର୍ଧ୍ଵପାଦାସ୍ତେ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ନରକାର୍ଣଵମ୍ । କାମାଚାରାଃ ପାଶୁପତାସ୍ତଥା ଵୈ ଲିଙ୍ଗଧାରିଣଃ
—ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ, ପାଦ ଉପରେ ରଖି ନରକର ସାଗରକୁ ଯିବେ; ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାମତ କାମ କରନ୍ତି, ପାଶୁପତ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତପ୍ତମୁଦ୍ରାଙ୍କିତା ଯେ ଚ ଵୈଖାନସମତାନୁଗାଃ । ତେ ସର୍ଵେ ନିରଯଂ ଯାନ୍ତି ଵେଦମାର୍ଗବହିଷ୍କୃତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ତାପିତ ମୁଦ୍ରା ଲଗାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ବୈଖାନସ ପଥର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବେଦର ପଥରୁ ବାହାରି ନରକକୁ ଯିବେ।
ଵେଦୋକ୍ତମେଵ ସଦ୍ଧର୍ମଂ ତସ୍ମାତ୍କୁର୍ଯାନ୍ନରଃ ସଦା । ଉତ୍ଥାଯୋତ୍ଥାଯ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ କିଂ ମଯାଦ୍ଯ କୃତଂ କୃତମ୍
ସେଥିପାଇଁ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ବେଦରେ କହିଥିବା ଏହି ସତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରତିଦିନ ଉଠି ଉଠି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ—'ମୁଁ ଆଜି କଣ କରିଛି? କଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି?'
ଦତ୍ତଂ ଵା ଦାପିତଂ ଵାପି ଵାକ୍ଯେନାପି ଚ ଭାଷିତମ୍ । ଉପପାପେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପାତକେଷୁ ମହତ୍ସ୍ଵପି
ଦେଇଥିବା, ଦେଇବାକୁ ଲାଗିଥିବା କିମ୍ବା କଥା ମାନେ କହିଥିବା—ସମସ୍ତ ଛୋଟ ଓ ବଡ଼ ପାପରେ—
ଅଵାପ୍ଯ ରଜନୀଯାମଂ ବ୍ରହ୍ମଧ୍ଯାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଊରୁସ୍ଥୋତ୍ତାନଚରଣଃ ସଵ୍ଯେ ଚୋରୌ ତଥୋତ୍ତରମ୍
ରାତିର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଉରୁ ଓ ପାଦ ସିଧା କରି, ବାମ ପାଦକୁ ଡାହାଣ ପାଦ ଉପରେ ରଖି।