ତୁଷ୍ଟାଵ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଣନାମ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ନମଶ୍ଚକାର ଶମ୍ଭୁଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ କଶ୍ଯପଂ ତଥା
ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ପୁନିପୁନି ଶିର ନମାଇଲେ। ଶମ୍ଭୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
କଥମାଗମନଂ ଦେଵା ଇତି ପ୍ରଶ୍ନଂ ଚକାର ସଃ । ବ୍ରହ୍ମା ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସହସା ସମଯୋଚିତମ୍
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ଦେବତାମାନେ କିପରି ଆସିଲେ?' ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୁରନ୍ତ ଯଥାଯଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ହୃଷୀକେଶପଦାମ୍ବୁଜମ୍ । ଯଦି ତ୍ଯକ୍ତା ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଧର୍ମିଷ୍ଠା ମନସା ସତୀ
ବ୍ରହ୍ମା ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଚରଣକମଳକୁ ନମସ୍କାର କରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଯଦି ଧର୍ମପତ୍ନୀ ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ରହନ୍ତି—'
କୁରୁଷ୍ଵାସ୍ଯାଂ ସୁତୋତ୍ପତ୍ତିଂ ସ୍ଵଧର୍ମପାଲନାଯ ଵୈ । ଜାଯାଯାଂ ଚ ସୁତୋତ୍ପତ୍ତିଂ କୃତ୍ଵା ପଶ୍ଚାତ୍ତ୍ଯଜେନ୍ମୁନେ
'ତେବେ ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପୁଅ ହେବାକୁ ଦିଅ। ଜାୟା ମାନେ ପୁଅ ହେଲାପରେ, ମୁନି, ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ।'
ଅକୃତ୍ଵା ତୁ ସୁତୋତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିରାଗୀ ଯସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ପ୍ରିଯାମ୍ । ସ୍ରଵତେ ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ଚାଲନ୍ଯାଂ ଚ ଯଥା ଜଲମ୍
'ଯଦି ପୁଅ ହେବା ଛାଡି ଅନୁରାଗ ତ୍ୟାଗରେ ଜଣେ ପ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଜଳ ଭଳି ଅନ୍ୟଠାରେ ବହିଯାଏ।'
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜରତ୍କାରୁର୍ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । ଚକାର ନାଭିସଂସ୍ପର୍ଶଂ ଯୋଗେନ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଵକମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଜରତ୍କାରୁ ମୁନି ଯୋଗ ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ନାଭି ସ୍ପର୍ଶ କରି ପୂଜା କଲେ।
ମନସାଯା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଵାଚ ତାମ୍ । ଜରତ୍କାରୁରୁଵାଚ ଗର୍ଭେଣାନେନ ମନସେ ତଵ ପୁତ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମନରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଜରତ୍କାରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ମନୋଯୋଗରେ ତୁମର ଗର୍ଭରେ ପୁଅ ହେବ।'
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରଵରୋ ଧାର୍ମିକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଗ୍ରଣୀଃ । ତେଜସ୍ଵୀ ଚ ତପସ୍ଵୀ ଚ ଯଶସ୍ଵୀ ଚ ଗୁଣାନ୍ଵିତଃ
ସେ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଧର୍ମିକ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଜସ୍ୱୀ, ତପସ୍ୱୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଗୁଣମୟ ହେବ।
ଵରୋ ଵେଦଵିଦାଂ ଚୈଵ ଜ୍ଞାନିନାଂ ଯୋଗିନାଂ ତଥା । ସ ଚ ପୁତ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋ ଧାର୍ମିକଃ କୁଲମୁଦ୍ଧରେତ୍
ଯିଏ ବେଦ ଜାଣିଥାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ଧର୍ମିକ ପୁଅ, ସେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ନୃତ୍ଯନ୍ତି ପିତରଃ ସର୍ଵେ ଜନ୍ମମାତ୍ରେଣ ଵୈ ମୁଦା । ପତିଵ୍ରତା ସୁଶୀଲା ଯା ସା ପ୍ରିଯା ପ୍ରିଯଵାଦିନୀ
ଏମିତି ଜଣେ ସତୀ, ଶୀଳବତୀ, ପତିପ୍ରେମିକା ଓ ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଧର୍ମିଷ୍ଠା ପୁତ୍ରମାତା ଚ କୁଲସ୍ତ୍ରୀ କୁଲପାଲିକା । ହରିଭକ୍ତିପ୍ରଦୋ ବନ୍ଧୁର୍ନ ଚାଭୀଷ୍ଟସୁଖପ୍ରଦଃ
ଯିଏ ଧର୍ମପରାୟଣ, ପୁଅମାଆ, ଉତ୍ତମ ଗୃହଣୀ ଓ ପରିବାରର ରକ୍ଷିକା, ଏବଂ ହରିଭକ୍ତି ଦେଇଥାଏ—ସେ ପରିଜନ କେବଳ ଇଚ୍ଛିତ ସୁଖ ଦେଇ ରହେ ନାହିଁ।
ଯୋ ବନ୍ଧୁଶ୍ଚେତ୍ସ ଚ ପିତା ହରିଵର୍ତ୍ମପ୍ରଦର୍ଶକଃ । ସା ଗର୍ଭଧାରିଣୀ ଯା ଚ ଗର୍ଭାଵାସଵିମୋଚନୀ
ଏମିତି ପରିଜନ ଯଦି ପିତା ହୁଏ, ସେ ହରିଙ୍କ ପଥ ଦେଖାଏ। ଯିଏ ଗର୍ଭଧାରଣ କରି ଗର୍ଭରୁ ଶିଶୁକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି, ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ମାଆ।
ଦଯାରୂପା ଚ ଭଗିନୀ ଯମଭୀତିଵିମୋଚନୀ । ଵିଷ୍ଣୁମନ୍ତ୍ରପ୍ରଦାତା ଚ ସ ଗୁରୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିଦଃ
ଯିଏ ଦୟାର ମୂର୍ତ୍ତି ଭଉଣୀ, ଯମଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା, ଏବଂ ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ତ୍ର ଦେଉଛି—ସେ ଗୁରୁ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଗୁରୁଶ୍ଚ ଜ୍ଞାନଦୋ ଯୋ ହି ଯଜ୍ଜ୍ଞାନଂ କୃଷ୍ଣଭାଵନମ୍ । ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ତତୋ ଵିଶ୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍
ଯିଏ ଗୁରୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛି, ଯାହାର ଜ୍ଞାନ କୃଷ୍ଣଭାବନା, ସେ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱକୁ ବୁଝିହେବାକୁ ମିଳେ।
ଆଵିର୍ଭୂତଂ ତିରୋଭୂତଂ କିଂ ଵା ଜ୍ଞାନଂ ତଦନ୍ଯତଃ । ଵେଦଜଂ ଯଜ୍ଞଜଂ ଯଦ୍ଯତ୍ତତ୍ସାରଂ ହରିସେଵନମ୍
ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯାହା ପ୍ରକଟ କିମ୍ବା ଅପ୍ରକଟ, ବେଦ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞରୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ସେ ସବୁର ସାର ହେଉଛି ହରିଙ୍କ ସେବା।
ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ସାରଭୂତଂ ଚ ହରେରନ୍ଯଦ୍ଵିଡମ୍ବନମ୍ । ଦତ୍ତଂ ଜ୍ଞାନଂ ମଯା ତୁଭ୍ଯଂ ସ ସ୍ଵାମୀ ଜ୍ଞାନଦୋ ହି ଯଃ
ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ହେଉଛନ୍ତି ହରି; ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ସବୁ ମାତ୍ର ଅନୁକରଣ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଛି—ଏମିତି ଜ୍ଞାନ ଦେଉଥିବା ସେଇ ନିଜେ ପ୍ରଭୁ।
ଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ବନ୍ଧାତ୍ସ ରିପୁର୍ଯୋ ହି ବନ୍ଧଦଃ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିଯୁତଂ ଜ୍ଞାନଂ ନୋ ଦଦାତି ଚ ଯୋ ଗୁରୁଃ
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଯିଏ ବନ୍ଧନ କରାଏ, ସେ ଶତ୍ରୁ। ଯିଏ ଗୁରୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ସହିତ ଜ୍ଞାନ ଦେଉନାହିଁ—
ସ ରିପୁଃ ଶିଷ୍ଯଘାତୀ ଚ ଯତୋ ବନ୍ଧାନ୍ନ ମୋଚଯେତ୍ । ଜନନୀଂ ଗର୍ଭଜକ୍ଲେଶାଦ୍ଯମଯାତନଯା ତଥା
ସେ ଶତ୍ରୁ, ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ନାଶକାରୀ, କାରଣ ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉନାହିଁ। ଯେପରି ଜନନୀ ଗର୍ଭର କଷ୍ଟରୁ ଶିଶୁକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉନାହିଁ—
ନ ମୋଚଯେଦ୍ଯଃ ସ କଥଂ ଗୁରୁସ୍ତାତୋ ହି ବାନ୍ଧଵଃ । ପରମାନନ୍ଦରୂପଂ ଚ କୃଷ୍ଣମାର୍ଗମନଶ୍ଵରମ୍
ଯିଏ ମୁକ୍ତି ଦେଉନାହିଁ, ସେ କିପରି ଗୁରୁ, ପିତା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ ହେବ? କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅମର ପଥଟିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ରୂପ।
ନ ଦର୍ଶଯେଦ୍ଯଃ ସତତଂ କୀଦୃଶୋ ବାନ୍ଧଵୋ ନୃଣାମ୍ । ଭଜ ସାଧ୍ଵି ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଚ୍ଯୁତଂ କୃଷ୍ଣଂ ଚ ନିର୍ଗୁଣମ୍
ଯିଏ ସେଇ ପଥ ସଦା ଦେଖାଏ ନାହିଁ—ସେ କିପରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧୁ? ହେ ସାଧ୍ବୀ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଚ୍ୟୁତ, ନିର୍ଗୁଣ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭଜ।
ନିର୍ମୂଲଂ ଚ ଭଵେତ୍ପୁଂସାଂ କର୍ମ ଵୈ ତସ୍ଯ ସେଵଯା । ମଯା ଛଲେନ ତ୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ତା କ୍ଷମସ୍ଵୈତନ୍ମମ ପ୍ରିଯେ
ତାଙ୍କ ସେବା କଲେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର କର୍ମର ମୂଳ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ମୋ ଚାଳକିରେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲି—ମୋ ପ୍ରିୟେ, ଏହାକୁ ମାନ୍ୟ କର।
କ୍ଷମାଯୁତାନାଂ ସାଧ୍ଵୀନାଂ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍କ୍ରୋଧୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ପୁଷ୍କରେ ତପସେ ଯାମି ଗଚ୍ଛ ଦେଵି ଯଥାସୁଖମ୍
କ୍ଷମାରେ ଭରିଥିବା ସାଧ୍ବୀମାନେ ସ୍ୱଭାବରୁ କ୍ରୋଧ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ପୁଷ୍କରକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯାଉଛି; ଦେବୀ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଯାଅ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଚରଣାମ୍ଭୋଜେ ନିଃସ୍ପୃହାଣାଂ ମନୋରଥାଃ । ଜରତ୍କାରୁଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମନସା ଶୋକକାତରା
ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଜରତ୍କାରୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ମନରେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ।
ସାଶ୍ରୁନେତ୍ରା ଚ ଵିନଯାଦୁଵାଚ ପ୍ରାଣଵଲ୍ଲଭମ୍ । ମନସୋଵାଚ ଦୋଷୋ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ମେ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗେନ ତେ ପ୍ରଭୋ
ସେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଓ ବିନୟ ସହିତ ନିଜ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ ହେବାରୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବାରେ ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।'
ଯତ୍ର ସ୍ମରାମି ତ୍ଵାଂ ନିତ୍ଯଂ ତତ୍ର ମାମାଗମିଷ୍ଯସି । ବନ୍ଧୁଭେଦଃ କ୍ଲେଶତମଃ ପୁତ୍ରଭେଦସ୍ତତଃ ପରମ୍
'ମୁଁ ଯେଉଁଠି ସଦା ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରିବି, ସେଠି ତୁମେ ଆସିବ। ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛେଦ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ; ପୁଅ ସହ ବିଚ୍ଛେଦ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ।'
ପ୍ରାଣେଶଭେଦଃ ପ୍ରାଣାନାଂ ଵିଚ୍ଛେଦାତ୍ସର୍ଵତଃ ପରଃ । ପତିଃ ପତିଵ୍ରତାନାଂ ତୁ ଶତପୁତ୍ରାଧିକଂ ପ୍ରିଯଃ
'ପ୍ରାଣନାଥ ସହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିବା, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପତିବ୍ରତା ନାରୀ ପାଇଁ ପତି ଶତପୁଅଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।'
ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ତୁ ପ୍ରିଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରିଯସ୍ତେନୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ପୁତ୍ରେ ଯଥୈକପୁତ୍ରାଣାଂ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ଯଥା ହରୌ
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରୁ ଜେଉଁଠି ମହିଳାମାନେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବନ୍ତି, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯେପରି ଅନେକ ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଆଦରିତ, ଯେପରି ବୈଷ୍ଣବମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବନ୍ତି।
ନେତ୍ରେ ଯଥୈକନେତ୍ରାଣାଂ ତୃଷିତାନାଂ ଯଥା ଜଲେ । କ୍ଷୁଧିତାନାଂ ଯଥାନ୍ନେ ଚ କାମୁକାନାଂ ଚ ମୈଥୁନେ
ଯେପରି ଏକ ଆଖି ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସେଇ ଆଖି ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ, ତିଆର୍ଥିମାନେ ପାଇଁ ପାଣି, ଭୁଖିଆମାନେ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ, ଓ ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ପାଇଁ ସେଇ ମିଳନ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଆବଶ୍ୟକ।
ଯଥା ପରସ୍ଵେ ଚୌରାଣାଂ ଯଥା ଜାରେ କୁଯୋଷିତାମ୍ । ଵିଦୁଷାଂ ଚ ଯଥା ଶାସ୍ତ୍ରେ ଵାଣିଜ୍ଯେ ଵଣିଜାଂ ଯଥା
ଯେପରି ଚୋରମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ୟର ଧନ, ଅସତୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରେମିକ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର, ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ପାଇଁ ବ୍ୟବସାୟ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ।
ତଥା ଶଶ୍ଵନ୍ମନଃ କାନ୍ତେ ସାଧ୍ଵୀନାଂ ଯୋଷିତାଂ ପ୍ରଭୋ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମନସା ଦେଵୀ ପପାତ ସ୍ଵାମିନଃ ପଦେ
ଏଭଳି ଭାବରେ, ସତୀ ନାରୀମାନଙ୍କ ମନ ସଦା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ନେଇ ଲଗି ରହିଥାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଏପରି କହି ଦେବୀ ତାଙ୍କର ମନ ସହିତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇଲେ।