ପତିଵ୍ରତାଵ୍ରତାର୍ଥଞ୍ଚ ପତିରୂପୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ସର୍ଵଦାନଂ ସର୍ଵଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵତୀର୍ଥନିଷେଵଣମ୍
ପତିବ୍ରତା ବ୍ରତର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପତିଙ୍କୁ ହରି ଭାବେ ପୂଜା କରିବା । ସମସ୍ତ ଦାନ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ—
ସର୍ଵଂ ଵ୍ରତଂ ତପଃ ସର୍ଵମୁପଵାସାଦିକଂ ଚ ଯତ୍ । ସର୍ଵଧର୍ମଶ୍ଚ ସତ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଦେଵପ୍ରପୂଜନମ୍
ସମସ୍ତ ବ୍ରତ, ସମସ୍ତ ତପ, ସମସ୍ତ ଉପବାସ ଓ ଏହା ସହିତ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା—
ତତ୍ସର୍ଵଂ ସ୍ଵାମିସେଵାଯାଃ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ପୁଣ୍ଯେ ଚ ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ପତିସେଵା କରୋତି ଯା
ଏହି ସବୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ପତିସେବାର ଏକ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ହୁଏନାହିଁ । ପୁଣ୍ୟ ଭାରତ ଭୂମିରେ ଯିଏ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି—
ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସ୍ଵାମିନା ସାର୍ଧଂ ସା ଯାତି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍ । ଵିପ୍ରିଯଂ କୁରୁତେ ଭର୍ତୁର୍ଵିପ୍ରିଯଂ ଵଦତି ପ୍ରିଯମ୍
ସେ ନିଜ ପତି ସହିତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପତିଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ କାମ କିମ୍ବା କଥା କରନ୍ତି—
ଅସତ୍କୁଲେ ପ୍ରସୂତା ହି ତତ୍ଫଲଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ସତି । କୁମ୍ଭୀପାକଂ ଵ୍ରଜେତ୍ସା ଚ ଯାଵଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ
ହେ ସତୀ, ଯଦି ଅସଦ୍ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ତାହାର ଫଳ ଶୁଣ: ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକକୁ ଯାଇଥାଏ ।
ତତୋ ଭଵତି ଚାଣ୍ଡାଲୀ ପତିପୁତ୍ରଵିଵର୍ଜିତା । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବଭୂଵ ସ୍ଫୁରିତାଧରଃ
ତାପରେ ସେ ଚଣ୍ଡାଳୀ ହୋଇଯାଏ, ପତି ଓ ସନ୍ତାନ ବିହୀନ ହୁଏ । ଏଭଳି କହି, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଠୋଠ ଫଫୁଲିଗଲା ।
ଚକମ୍ପେ ତେନ ସା ସାଧ୍ଵୀ ଭଯେନୋଵାଚ ତଂ ପତିମ୍ । ସାଧ୍ଵ୍ଯୁଵାଚ ସନ୍ଧ୍ଯାଲୋପଭଯେନୈଵ ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗଃ କୃତସ୍ତଵ
ଭୟରେ ସେ ସତୀ କାପିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ଭଙ୍ଗ ହେବାର ଭୟରେ ମୁଁ ତୁମର ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲି ।'
କୁରୁ ଶାନ୍ତିଂ ମହାଭାଗ ଦୁଷ୍ଟାଯା ମମ ସୁଵ୍ରତ । ଶୃଙ୍ଗାରାହାରନିଦ୍ରାଣାଂ ଯଶ୍ଚ ଭଙ୍ଗଂ କରୋତି ଵୈ
'ହେ ମହାଭାଗ, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟବ୍ରତା ଅଛି, ମୋ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି କର । ଯିଏ ପ୍ରେମ, ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରାର ଭଙ୍ଗ କରେ—'
ସ ଵ୍ରଜେତ୍କାଲସୂତ୍ରଂ ଵୈ ଯାଵଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମନସା ଦେଵୀ ସ୍ଵାମିନଶ୍ଚରଣାମ୍ବୁଜେ
'ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳସୂତ୍ର ନରକକୁ ଯାଏ ।' ଏଭଳି କହି, ଦେବୀ ମନେମନେ ପତିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ନମସ୍କାର କଲେ ।
ପପାତ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭୀତା ଚ ରୁରୋଦ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । କୁପିତଂ ଚ ମୁନିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୀସୂର୍ଯଂ ଶପ୍ତୁମୁଦ୍ଯତମ୍
ଭୟରେ ଓ ଭକ୍ତିରେ ସେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପୁଣିପୁଣି କାନ୍ଦିଲେ । ରାଗିଥିବା ମୁନି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଦେଖିଲେ ।
ତତ୍ରାଜଗାମ ଭଗଵାନ୍ସନ୍ଧ୍ଯଯା ସହ ନାରଦ । ତତ୍ରାଗତ୍ଯ ମୁନିଂ ସମ୍ଯଗୁଵାଚ ଭାସ୍କରଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସେଠାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ନାରଦଙ୍କ ସହିତ ଆସିଲେ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନିଜେ ମୁନିଙ୍କୁ ଭଲଭାବରେ କହିଲେ।
ଵିନଯେନ ଚ ଭୀତଶ୍ଚ ତଯା ସହ ଯଥୋଚିତମ୍ । ଭାସ୍କର ଉଵାଚ ସୂର୍ଯାସ୍ତସମଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସାଧ୍ଵୀ ଧର୍ମଭଯେନ ଚ
ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନମ୍ରତା ଓ ଭୟ ସହିତ, ସେ ଜଣେ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କହିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟ ଦେଖି, ସେ ଧର୍ମଭୟରେ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ବୋଧଯାମାସ ତ୍ଵାଂ ଵିପ୍ର ଶରଣଂ ତ୍ଵାମହଂ ଗତଃ । କ୍ଷମସ୍ଵ ଭଗଵନ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମାଂ ଶପ୍ତୁଂ ନୋଚିତଂ ମୁନେ
ସେ ତୁମକୁ ଜଗାଇଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି। ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର, ହେ ପ୍ରଭୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ମୋତେ ଶାପ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ମୁନି।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ହୃଦଯଂ ନଵନୀତସମଂ ସଦା । ତେଷାଂ କ୍ଷଣାର୍ଧଂ କ୍ରୋଧଶ୍ଚ ତତୋ ଭସ୍ମ ଭଵେଜ୍ଜଗତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ସଦା ତରଳ ମଖନ ଭଳି ମୃଦୁ। ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ସେଇ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ।
ପୁନଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦ୍ଵିଜଃ ଶକ୍ତୋ ନ ତେଜସ୍ଵୀ ଦ୍ଵିଜାତ୍ପରଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଂଶଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ବ୍ରହ୍ମତେଜସା
ପୁଣି, ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୁନଃ ତିଆରିବାରେ କେବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତିମାନ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କେହି ତେଜସ୍ୱୀ ନାହାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଂ ଭାଵଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିଃ ସନାତନମ୍ । ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜସ୍ତୁଷ୍ଟୋ ବଭୂଵ ହ
ସେ ସଦା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ, ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମାଜ୍ୟୋତିକୁ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ସୂର୍ଯୋ ଜଗାମ ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣାଶିଷମ୍ । ତତ୍ଯାଜ ମନସାଂ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଲନାଯ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ମନରେ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡିଦେଲେ।
ରୁଦତୀଂ ଶୋକସଂଯୁକ୍ତାଂ ହୃଦଯେନ ଵିଦୂଯତା । ସା ସସ୍ମାର ଗୁରୁଂ ଶମ୍ଭୁମିଷ୍ଟଦେଵଂ ଵିଧିଂ ହରିମ୍
ସେ, କନ୍ଦୁଥିବା ଏବଂ ଶୋକରେ ଭାଗ୍ନ ହୃଦୟ ସହିତ, ନିଜ ଗୁରୁ ଶମ୍ଭୁ, ଇଷ୍ଟଦେବ, ବିଧି ଓ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
କଶ୍ଯପଂ ଜନ୍ମଦାତାରଂ ଵିପତ୍ତୌ ଭଯକର୍ଶିତା । ତତ୍ରାଜଗାମ ଗୋପୀଶୋ ଭଗଵାଚ୍ଛମ୍ଭୁରେଵ ଚ
ବିପଦ ଓ ଭୟରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ, ସେ ନିଜ ଜନ୍ମଦାତା କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେଠାକୁ ଗୋପୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ପବିତ୍ର ଶମ୍ଭୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
ଵିଧିଶ୍ଚ କଶ୍ଯପଶ୍ଚୈଵ ମନସା ପରିଚିନ୍ତିତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପ୍ରୋଽଭୀଷ୍ଟଦେଵଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍
ବିଧି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଦେବତା, ଗୁଣରହିତ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ ଥିବା ଠାକୁରୁଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନି—
ତୁଷ୍ଟାଵ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଣନାମ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ନମଶ୍ଚକାର ଶମ୍ଭୁଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ କଶ୍ଯପଂ ତଥା
ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ପୁନିପୁନି ଶିର ନମାଇଲେ। ଶମ୍ଭୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
କଥମାଗମନଂ ଦେଵା ଇତି ପ୍ରଶ୍ନଂ ଚକାର ସଃ । ବ୍ରହ୍ମା ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସହସା ସମଯୋଚିତମ୍
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ଦେବତାମାନେ କିପରି ଆସିଲେ?' ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୁରନ୍ତ ଯଥାଯଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ହୃଷୀକେଶପଦାମ୍ବୁଜମ୍ । ଯଦି ତ୍ଯକ୍ତା ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଧର୍ମିଷ୍ଠା ମନସା ସତୀ
ବ୍ରହ୍ମା ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଚରଣକମଳକୁ ନମସ୍କାର କରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଯଦି ଧର୍ମପତ୍ନୀ ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ରହନ୍ତି—'
କୁରୁଷ୍ଵାସ୍ଯାଂ ସୁତୋତ୍ପତ୍ତିଂ ସ୍ଵଧର୍ମପାଲନାଯ ଵୈ । ଜାଯାଯାଂ ଚ ସୁତୋତ୍ପତ୍ତିଂ କୃତ୍ଵା ପଶ୍ଚାତ୍ତ୍ଯଜେନ୍ମୁନେ
'ତେବେ ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପୁଅ ହେବାକୁ ଦିଅ। ଜାୟା ମାନେ ପୁଅ ହେଲାପରେ, ମୁନି, ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ।'
ଅକୃତ୍ଵା ତୁ ସୁତୋତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିରାଗୀ ଯସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ପ୍ରିଯାମ୍ । ସ୍ରଵତେ ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ଚାଲନ୍ଯାଂ ଚ ଯଥା ଜଲମ୍
'ଯଦି ପୁଅ ହେବା ଛାଡି ଅନୁରାଗ ତ୍ୟାଗରେ ଜଣେ ପ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଜଳ ଭଳି ଅନ୍ୟଠାରେ ବହିଯାଏ।'
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜରତ୍କାରୁର୍ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । ଚକାର ନାଭିସଂସ୍ପର୍ଶଂ ଯୋଗେନ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଵକମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଜରତ୍କାରୁ ମୁନି ଯୋଗ ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ନାଭି ସ୍ପର୍ଶ କରି ପୂଜା କଲେ।
ମନସାଯା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଵାଚ ତାମ୍ । ଜରତ୍କାରୁରୁଵାଚ ଗର୍ଭେଣାନେନ ମନସେ ତଵ ପୁତ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମନରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଜରତ୍କାରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ମନୋଯୋଗରେ ତୁମର ଗର୍ଭରେ ପୁଅ ହେବ।'
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରଵରୋ ଧାର୍ମିକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଗ୍ରଣୀଃ । ତେଜସ୍ଵୀ ଚ ତପସ୍ଵୀ ଚ ଯଶସ୍ଵୀ ଚ ଗୁଣାନ୍ଵିତଃ
ସେ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଧର୍ମିକ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଜସ୍ୱୀ, ତପସ୍ୱୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଗୁଣମୟ ହେବ।
ଵରୋ ଵେଦଵିଦାଂ ଚୈଵ ଜ୍ଞାନିନାଂ ଯୋଗିନାଂ ତଥା । ସ ଚ ପୁତ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋ ଧାର୍ମିକଃ କୁଲମୁଦ୍ଧରେତ୍
ଯିଏ ବେଦ ଜାଣିଥାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ଧର୍ମିକ ପୁଅ, ସେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ନୃତ୍ଯନ୍ତି ପିତରଃ ସର୍ଵେ ଜନ୍ମମାତ୍ରେଣ ଵୈ ମୁଦା । ପତିଵ୍ରତା ସୁଶୀଲା ଯା ସା ପ୍ରିଯା ପ୍ରିଯଵାଦିନୀ
ଏମିତି ଜଣେ ସତୀ, ଶୀଳବତୀ, ପତିପ୍ରେମିକା ଓ ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି।