ବଭୂଵ ପୂଜିତା ସା ଚ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୁଵ୍ରତା । ଜରତ୍କାରୁମୁନୀନ୍ଦ୍ରାଯ କଶ୍ଯପସ୍ତାଂ ଦଦୌ ପୁରା
ସେ ସୁବ୍ରତା ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜିତ ହେଲେ; ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କୁ ଜରତ୍କାରୁ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ଅଯାଚିତୋ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଜଗ୍ରାହ ବ୍ରାହ୍ମଣାଜ୍ଞଯା । କୃତ୍ଵୋଦ୍ଵାହଂ ମହାଯୋଗୀ ଵିଶ୍ରାନ୍ତସ୍ତପସା ଚିରମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁରୋଧ ବିନା ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ବିବାହ କରି, ମହାଯୋଗୀ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରୁ ବିଶ୍ରାମ ନେଲେ।
ସୁଷ୍ଵାପ ଦେଵ୍ଯା ଜଘନେ ଵଟମୂଲେ ଚ ପୁଷ୍କରେ । ନିଦ୍ରାଂ ଜଗାମ ସ ମୁନିଃ ସ୍ମୃତ୍ଵା ନିଦ୍ରେଶମୀଶ୍ଵରମ୍
ସେ ମୁନି ଦେବୀଙ୍କ ଜଘନରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପଦ୍ମରେ ସୁଇ ପଡ଼ିଲେ । ନିଦ୍ରାର ଦେବତାଙ୍କୁ ମନେ କରି, ସେ ମୁନି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ଜଗାମାସ୍ତଂ ଦିନକରଃ ସାଯଙ୍କାଲ ଉପସ୍ଥିତେ । ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ସାଧ୍ଵୀ ମନସା ସା ପତିଵ୍ରତା
ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲାପରେ, ସେ ସତୀ ନାରୀ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ।
ଧର୍ମଲୋପଭଯେନୈଵ ଚକାରାଲୋଚନଂ ସତୀ । ଅକୃତ୍ଵା ପଶ୍ଚିମାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ନିତ୍ଯାଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍
ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବାର ଭୟରେ ସେ ସତୀ ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲେ । ସେ ପଛିମ ସନ୍ଧ୍ୟା ବା ଦ୍ୱିଜମାନେ କରୁଥିବା ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି କଲେ ନାହିଁ ।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ପାପଂ ଲଭିଷ୍ଯତି ପତିର୍ମମ । ନୋପତିଷ୍ଠତି ଯଃ ପୂର୍ଵାଂ ନୋପାସ୍ତେ ଯସ୍ତୁ ପଶ୍ଚିମାମ୍
ମୋର ପତି ପୂର୍ବ ବା ପଛିମ ସନ୍ଧ୍ୟା କରିନଥିଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେବେ ।
ସ ସର୍ଵତ୍ରାଶୁଚିର୍ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ଲଭେତ୍ । ଵେଦୋକ୍ତମିତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ବୋଧଯାମାସ ସୁନ୍ଦରୀ
ସେ ସବୁଠାରେ ସଦା ଅଶୁଚି ହେବେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ ପାଇବେ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ବେଦର କଥା ମନେ ପକାଇ, ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।
ସ ଚ ବୁଦ୍ଧୋ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତାଂ ଚୁକୋପ ଭୃଶଂ ମୁନେ । ମୁନିରୁଵାଚ କଥଂ ମେ ସୁଖିନଃ ସାଧ୍ଵି ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗଃ କୃତସ୍ତ୍ଵଯା
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ମୁନି ଜାଗି ଭୟଙ୍କର ରାଗିଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ: 'ହେ ସତୀ, ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଅଥିବାବେଳେ ତୁମେ କିପରି ମୋର ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କଲେ?'
ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଵ୍ରତାଦିକଂ ତସ୍ଯା ଯା ଭର୍ତୁଶ୍ଚାପକାରିଣୀ । ତପଶ୍ଚାନଶନଂ ଚୈଵ ଵ୍ରତଂ ଦାନାଦିକଂ ଚ ଯତ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜନାନୀ ପତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ କାମ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ, ତପ, ଉପବାସ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ ।
ଭର୍ତୁରପ୍ରିଯକାରିଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ନିଷ୍କଲମ୍ । ଯଯା ପ୍ରିଯଃ ପୂଜିତଶ୍ଚ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଃ ପୂଜିତସ୍ତଯା
ଯେଉଁ ଜଣେ ପତିଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ କାମ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳହୀନ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପତିଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରି ପୂଜା କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେଠି ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ରହିଥାଏ ।
ପତିଵ୍ରତାଵ୍ରତାର୍ଥଞ୍ଚ ପତିରୂପୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ସର୍ଵଦାନଂ ସର୍ଵଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵତୀର୍ଥନିଷେଵଣମ୍
ପତିବ୍ରତା ବ୍ରତର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପତିଙ୍କୁ ହରି ଭାବେ ପୂଜା କରିବା । ସମସ୍ତ ଦାନ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ—
ସର୍ଵଂ ଵ୍ରତଂ ତପଃ ସର୍ଵମୁପଵାସାଦିକଂ ଚ ଯତ୍ । ସର୍ଵଧର୍ମଶ୍ଚ ସତ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଦେଵପ୍ରପୂଜନମ୍
ସମସ୍ତ ବ୍ରତ, ସମସ୍ତ ତପ, ସମସ୍ତ ଉପବାସ ଓ ଏହା ସହିତ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା—
ତତ୍ସର୍ଵଂ ସ୍ଵାମିସେଵାଯାଃ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ପୁଣ୍ଯେ ଚ ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ପତିସେଵା କରୋତି ଯା
ଏହି ସବୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ପତିସେବାର ଏକ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ହୁଏନାହିଁ । ପୁଣ୍ୟ ଭାରତ ଭୂମିରେ ଯିଏ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି—
ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସ୍ଵାମିନା ସାର୍ଧଂ ସା ଯାତି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍ । ଵିପ୍ରିଯଂ କୁରୁତେ ଭର୍ତୁର୍ଵିପ୍ରିଯଂ ଵଦତି ପ୍ରିଯମ୍
ସେ ନିଜ ପତି ସହିତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପତିଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ କାମ କିମ୍ବା କଥା କରନ୍ତି—
ଅସତ୍କୁଲେ ପ୍ରସୂତା ହି ତତ୍ଫଲଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ସତି । କୁମ୍ଭୀପାକଂ ଵ୍ରଜେତ୍ସା ଚ ଯାଵଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ
ହେ ସତୀ, ଯଦି ଅସଦ୍ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ତାହାର ଫଳ ଶୁଣ: ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକକୁ ଯାଇଥାଏ ।
ତତୋ ଭଵତି ଚାଣ୍ଡାଲୀ ପତିପୁତ୍ରଵିଵର୍ଜିତା । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବଭୂଵ ସ୍ଫୁରିତାଧରଃ
ତାପରେ ସେ ଚଣ୍ଡାଳୀ ହୋଇଯାଏ, ପତି ଓ ସନ୍ତାନ ବିହୀନ ହୁଏ । ଏଭଳି କହି, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଠୋଠ ଫଫୁଲିଗଲା ।
ଚକମ୍ପେ ତେନ ସା ସାଧ୍ଵୀ ଭଯେନୋଵାଚ ତଂ ପତିମ୍ । ସାଧ୍ଵ୍ଯୁଵାଚ ସନ୍ଧ୍ଯାଲୋପଭଯେନୈଵ ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗଃ କୃତସ୍ତଵ
ଭୟରେ ସେ ସତୀ କାପିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ଭଙ୍ଗ ହେବାର ଭୟରେ ମୁଁ ତୁମର ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲି ।'
କୁରୁ ଶାନ୍ତିଂ ମହାଭାଗ ଦୁଷ୍ଟାଯା ମମ ସୁଵ୍ରତ । ଶୃଙ୍ଗାରାହାରନିଦ୍ରାଣାଂ ଯଶ୍ଚ ଭଙ୍ଗଂ କରୋତି ଵୈ
'ହେ ମହାଭାଗ, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟବ୍ରତା ଅଛି, ମୋ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି କର । ଯିଏ ପ୍ରେମ, ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରାର ଭଙ୍ଗ କରେ—'
ସ ଵ୍ରଜେତ୍କାଲସୂତ୍ରଂ ଵୈ ଯାଵଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମନସା ଦେଵୀ ସ୍ଵାମିନଶ୍ଚରଣାମ୍ବୁଜେ
'ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳସୂତ୍ର ନରକକୁ ଯାଏ ।' ଏଭଳି କହି, ଦେବୀ ମନେମନେ ପତିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ନମସ୍କାର କଲେ ।
ପପାତ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭୀତା ଚ ରୁରୋଦ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । କୁପିତଂ ଚ ମୁନିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୀସୂର୍ଯଂ ଶପ୍ତୁମୁଦ୍ଯତମ୍
ଭୟରେ ଓ ଭକ୍ତିରେ ସେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପୁଣିପୁଣି କାନ୍ଦିଲେ । ରାଗିଥିବା ମୁନି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଦେଖିଲେ ।
ତତ୍ରାଜଗାମ ଭଗଵାନ୍ସନ୍ଧ୍ଯଯା ସହ ନାରଦ । ତତ୍ରାଗତ୍ଯ ମୁନିଂ ସମ୍ଯଗୁଵାଚ ଭାସ୍କରଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସେଠାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ନାରଦଙ୍କ ସହିତ ଆସିଲେ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନିଜେ ମୁନିଙ୍କୁ ଭଲଭାବରେ କହିଲେ।
ଵିନଯେନ ଚ ଭୀତଶ୍ଚ ତଯା ସହ ଯଥୋଚିତମ୍ । ଭାସ୍କର ଉଵାଚ ସୂର୍ଯାସ୍ତସମଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସାଧ୍ଵୀ ଧର୍ମଭଯେନ ଚ
ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନମ୍ରତା ଓ ଭୟ ସହିତ, ସେ ଜଣେ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କହିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟ ଦେଖି, ସେ ଧର୍ମଭୟରେ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ବୋଧଯାମାସ ତ୍ଵାଂ ଵିପ୍ର ଶରଣଂ ତ୍ଵାମହଂ ଗତଃ । କ୍ଷମସ୍ଵ ଭଗଵନ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମାଂ ଶପ୍ତୁଂ ନୋଚିତଂ ମୁନେ
ସେ ତୁମକୁ ଜଗାଇଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି। ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର, ହେ ପ୍ରଭୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ମୋତେ ଶାପ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ମୁନି।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ହୃଦଯଂ ନଵନୀତସମଂ ସଦା । ତେଷାଂ କ୍ଷଣାର୍ଧଂ କ୍ରୋଧଶ୍ଚ ତତୋ ଭସ୍ମ ଭଵେଜ୍ଜଗତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ସଦା ତରଳ ମଖନ ଭଳି ମୃଦୁ। ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ସେଇ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ।
ପୁନଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦ୍ଵିଜଃ ଶକ୍ତୋ ନ ତେଜସ୍ଵୀ ଦ୍ଵିଜାତ୍ପରଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଂଶଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ବ୍ରହ୍ମତେଜସା
ପୁଣି, ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୁନଃ ତିଆରିବାରେ କେବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତିମାନ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କେହି ତେଜସ୍ୱୀ ନାହାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଂ ଭାଵଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିଃ ସନାତନମ୍ । ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜସ୍ତୁଷ୍ଟୋ ବଭୂଵ ହ
ସେ ସଦା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ, ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମାଜ୍ୟୋତିକୁ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ସୂର୍ଯୋ ଜଗାମ ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣାଶିଷମ୍ । ତତ୍ଯାଜ ମନସାଂ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଲନାଯ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ମନରେ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡିଦେଲେ।
ରୁଦତୀଂ ଶୋକସଂଯୁକ୍ତାଂ ହୃଦଯେନ ଵିଦୂଯତା । ସା ସସ୍ମାର ଗୁରୁଂ ଶମ୍ଭୁମିଷ୍ଟଦେଵଂ ଵିଧିଂ ହରିମ୍
ସେ, କନ୍ଦୁଥିବା ଏବଂ ଶୋକରେ ଭାଗ୍ନ ହୃଦୟ ସହିତ, ନିଜ ଗୁରୁ ଶମ୍ଭୁ, ଇଷ୍ଟଦେବ, ବିଧି ଓ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
କଶ୍ଯପଂ ଜନ୍ମଦାତାରଂ ଵିପତ୍ତୌ ଭଯକର୍ଶିତା । ତତ୍ରାଜଗାମ ଗୋପୀଶୋ ଭଗଵାଚ୍ଛମ୍ଭୁରେଵ ଚ
ବିପଦ ଓ ଭୟରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ, ସେ ନିଜ ଜନ୍ମଦାତା କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେଠାକୁ ଗୋପୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ପବିତ୍ର ଶମ୍ଭୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
ଵିଧିଶ୍ଚ କଶ୍ଯପଶ୍ଚୈଵ ମନସା ପରିଚିନ୍ତିତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପ୍ରୋଽଭୀଷ୍ଟଦେଵଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍
ବିଧି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଦେବତା, ଗୁଣରହିତ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ ଥିବା ଠାକୁରୁଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନି—