ଆତ୍ମାରାମା ଚ ସା ଦେଵୀ ଵୈଷ୍ଣଵୀ ସିଦ୍ଧଯୋଗିନୀ । ତ୍ରିଯୁଗଂ ଚ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ସେ ଦେବୀ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତା ଓ ସିଦ୍ଧ ଯୋଗିନୀ; ତିନି ଯୁଗ ଧରି କୃଷ୍ଣ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଜରତ୍କାରୁଶରୀରଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯତ୍କ୍ଷୀଣମୀଶ୍ଵରଃ । ଗୋପୀପତିର୍ନାମ ଚକ୍ରେ ଜରତ୍କାରୁରିତି ପ୍ରଭୁଃ
ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଦୁର୍ବଳ ଦେଖି, ଗୋପୀପତି ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ 'ଜରତ୍କାରୁ' ନାମ ଦେଲେ।
ଵାଞ୍ଛିତଂ ଚ ଦଦୌ ତସ୍ଯୈ କୃପଯା ଚ କୃପାନିଧିଃ । ପୂଜାଂ ଚ କାରଯାମାସ ଚକାର ଚ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ
କୃପାର ସାଗର ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ; ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ପୂଜା କରାଇଲେ ଓ କଲେ।
ସ୍ଵର୍ଗେ ଚ ନାଗଲୋକେ ଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକତଃ । ଭୃଶଂ ଜଗତ୍ସୁ ଗୌରୀ ସା ସୁନ୍ଦରୀ ଚ ମନୋହରା । ୪୪ ଜଗଦ୍ଗୌରୀତି ଵିଖ୍ଯାତା ତେନ ସା ପୂଜିତା ସତୀ । ଶିଵଶିଷ୍ଯା ଚ ସା ଦେଵୀ ତେନ ଶୈଵୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ସ୍ୱର୍ଗରେ, ନାଗଲୋକରେ, ପୃଥିବୀରେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରୁ, ଗୌରୀ ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ମନୋହରା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ 'ଜଗଦ୍ଗୌରୀ' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଇପାଇଁ ସତୀ ଭାବେ ପୂଜିତା ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଶିଷ୍ୟା ଥିବାରୁ 'ଶୈବୀ' ଭାବେ ଖ୍ୟାତ।
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତାତୀଵ ଶଶ୍ଵଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵୀ ତେନ କୀର୍ତିତା । ନାଗାନାଂ ପ୍ରାଣରକ୍ଷିତ୍ରୀ ଯଜ୍ଞେ ପାରୀକ୍ଷିତସ୍ଯ ଚ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତି କରିଥିବାରୁ ସେ 'ବୈଷ୍ଣବୀ' ଭାବେ ଖ୍ୟାତ; ସେ ନାଗମାନେଙ୍କ ଜୀବନର ରକ୍ଷାକାରୀ ଓ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ପରୀକ୍ଷିତା।
ନାଗେଶ୍ଵରୀତି ଵିଖ୍ଯାତା ସା ନାଗଭଗିନୀତି ଚ । ଵିଷଂ ସଂହର୍ତୁମୀଶା ଯା ତେନ ଵିଷହରୀ ସ୍ମୃତା
ସେ 'ନାଗେଶ୍ୱରୀ' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନାଗଭଗିନୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା; ଯିଏ ବିଷ ନଶ କରିପାରନ୍ତି, ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି 'ବିଷହରୀ'।
ସିଦ୍ଧଯୋଗଂ ହରାତ୍ପ୍ରାପ ତେନ ସା ସିଦ୍ଧଯୋଗିନୀ । ମହାଜ୍ଞାନଂ ଚ ଯୋଗଂ ଚ ମୃତସଜ୍ଜୀଵନୀଂ ପରାମ୍
ସେ ହରଙ୍କ ଠାରୁ ସିଦ୍ଧିଯୋଗ ପାଇଲେ, ଏହିପରି ସେ ସିଦ୍ଧିଯୋଗିନୀ ହେଲେ। ବଡ଼ ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗର ଦକ୍ଷତା ଓ ମୃତକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିବାର ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲା।
ମହାଜ୍ଞାନଯୁତାଂ ତାଂ ଚ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । ଆସ୍ତୀକସ୍ଯ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମାତା ସାପି ତପସ୍ଵିନୀ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ସେ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଓ ମହାତ୍ମା ଆସ୍ତୀକଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ ମାଆ ଥିଲେ।
ଆସ୍ତୀକମାତା ଵିଜ୍ଞାତା ଜଗତ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ପ୍ରିଯା ମୁନେର୍ଜରତ୍କାରୋର୍ମୁନୀନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଆସ୍ତୀକଙ୍କ ମାଆ ବୋଲି ଜଗତରେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନାଯାଏ, ସେ ଏହି ସଂସାରରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ମହାତ୍ମା ମୁନି ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା।
ଯୋଗିନୋ ଵିଶ୍ଵପୂଜ୍ଯସ୍ଯ ଜରତ୍କାରୁପ୍ରିଯା ତତଃ । ଜରତ୍କାରୁର୍ଜଗଦ୍ଗୌରୀ ମନସା ସିଦ୍ଧଯୋଗିନୀ
ଯିଏ ଯୋଗୀମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଏହି ମନସା ସିଦ୍ଧିଯୋଗିନୀ ହେଲେ ଓ ଆସ୍ତୀକଙ୍କ ମାଆ ଭାବେ ପୂଜିତ।
ଵୈଷ୍ଣଵୀ ନାଗଭଗିନୀ ଶୈଵୀ ନାଗେଶ୍ଵରୀ ତଥା । ଜରତ୍କାରୁପ୍ରିଯାସ୍ତୀକମାତା ଵିଷହରେତି ଚ
ସେ ବୈଷ୍ଣବୀ, ନାଗମାନେଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଶୈବୀ, ନାଗମାନେଙ୍କ ରାଣୀ, ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଆସ୍ତୀକଙ୍କ ମାଆ ଓ ବିଷହରୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।
ମହାଜ୍ଞାନଯୁତା ଚୈଵ ସା ଦେଵୀ ଵିଶ୍ଵପୂଜିତା । ଦ୍ଵାଦଶୈତାନି ନାମାନି ପୂଜାକାଲେ ତୁ ଯଃ ପଠେତ୍
ବଡ଼ ଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେ ଦେବୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ପୂଜାବେଳେ ଯିଏ ଏହି ବାରଟି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ—
ତସ୍ଯ ନାଗଭଯଂ ନାସ୍ତି ତସ୍ଯ ଵଂଶୋଦ୍ଭଵସ୍ଯ ଚ । ନାଗଭୀତେ ଚ ଶଯନେ ନାଗଗ୍ରସ୍ତେ ଚ ମନ୍ଦିରେ
ତାଙ୍କ ଓ ତାଙ୍କର ବଂଶଜମାନେଙ୍କୁ ନାଗଭୟ ନଥାଏ; ନାଗଭୟରେ ଶୋଇଥିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ଘରେ ନାଗ ଧରିଥିଲେ—
ନାଗଶୋଭେ ମହାଦୁର୍ଗେ ନାଗଵେଷ୍ଟିତଵିଗ୍ରହେ । ଇଦଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ପଠିତ୍ଵା ତୁ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ନାଗମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବଡ଼ ବିପଦରେ କିମ୍ବା ଦେହ ନାଗରେ ବେଢ଼ାଯାଇଥିଲେ—ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ନିତ୍ଯଂ ପଠେଦ୍ଯସ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାଗଵର୍ଗଃ ପଲାଯତେ । ଦଶଲକ୍ଷଜପେନୈଵ ସ୍ତୋତ୍ରସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍
ଯିଏ ଏହାକୁ ଦିନେ ଦିନେ ପଢ଼ନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନାଗମାନେ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ଦଶଲକ୍ଷ ଥର ପଢ଼ିଲେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।
ସ୍ତୋତ୍ରସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ସ ଵିଷଂ ଭୋକ୍ତୁମୀଶ୍ଵରଃ । ନାଗୈଶ୍ଚ ଭୂଷଣଂ କୃତ୍ଵା ସ ଭଵେନ୍ନାଗଵାହନଃ
ଯାହାଁକି ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରର ସିଦ୍ଧି ମିଳିଯାଏ, ସେ ବିଷ ଖାଇପାରିବେ; ନାଗମାନେ ଭୂଷଣ ଭାବେ ପିନ୍ଧିଲେ, ସେ ନାଗରେ ଚଡ଼ିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବେ।
ନାଗାସନୋ ନାଗତଲ୍ପୋ ମହାସିଦ୍ଧୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ଅନ୍ତେ ଚ ଵିଷ୍ଣୁନା ସାର୍ଧଂ କ୍ରୀଡତ୍ଯେଵ ଦିଵାନିଶମ୍
ନାଗକୁ ଆସନ କରି, ନାଗବିଛାନାରେ ଶୋଇ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବଡ଼ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ; ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଦିନ ରାତି ଖେଳିଥାଏ।
ମନସୋପାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ମତ୍ତଃ ପୂଜାଵିଧାନଂ ଚ ଶ୍ରୂଯତାଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵ । ଧ୍ଯାନଂ ଚ ସାମଵେଦୋକ୍ତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେଵୀଵିଧାନକମ୍
ମନସା ଧ୍ୟାନର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଠାରୁ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ ସାମବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଧ୍ୟାନ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ।
ଶ୍ଵେତଚମ୍ପକଵର୍ଣାଭାଂ ରତ୍ନଭୂଷଣଭୂଷିତାମ୍ । ଵହ୍ନିଶୁଦ୍ଧାଂଶୁକାଧାନାଂ ନାଗଯଜ୍ଞୋପଵୀତିନୀମ୍
ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠି ସେ ଧଳା ଚମ୍ପା ଫୁଲ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ରତ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବେ ଓ ନାଗର ଜଜ୍ଞୋପବୀତ ପିନ୍ଧିଥିବେ।
ମହାଜ୍ଞାନଯୁତାଂ ତାଂ ଚ ପ୍ରଵରଜ୍ଞାନିନାଂ ଵରାମ୍ । ସିଦ୍ଧାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵୀଂ ଚ ସିଦ୍ଧାଂ ସିଦ୍ଧିପ୍ରଦାଂ ଭଜେ
ମୁଁ ସେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରେଁ, ଯିଏ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜ୍ଞାନୀମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସିଦ୍ଧିର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ, ସିଦ୍ଧା ଓ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା।
ଇତି ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚ ତାଂ ଦେଵୀଂ ମୂଲେନୈଵ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ । ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଧୂପୈଃ ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧାନୁଲେପନୈଃ
ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍; ବିଭିନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ, ଧୂପ, ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ।
ମୂଲମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵେଦୋକ୍ତୈର୍ଭକ୍ତାନାଂ ଵାଚ୍ଛିତପ୍ରଦଃ । ମୁନେ କଲ୍ପତରୁର୍ନାମ ସୁସିଦ୍ଧୋ ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରଃ
ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ସେ ଭକ୍ତମାନେଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ମୁନି, ଦ୍ୱାଦଶ ଅକ୍ଷରରେ ଥିବା ସୁସିଦ୍ଧ 'କଳ୍ପତରୁ' ନାମକ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି।
ଓଁ ହ୍ରୀଂ ଶ୍ରୀଂ କ୍ଲୀଂ ଐଂ ମନସାଦେଵ୍ଯୈ ସ୍ଵାହେତି କୀର୍ତିତଃ । ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଜପେନୈଵ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍
ଏହି ମନ୍ତ୍ର: 'ଓଁ ହ୍ରୀଂ ଶ୍ରୀଂ କ୍ଲୀଂ ଐଂ ମନସାଦେବ୍ୟୈ ସ୍ୱାହା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପାଞ୍ଚଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କଲେ ମନ୍ତ୍ରର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।
ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ସ ସିଦ୍ଧୋ ଜଗତୀତଲେ । ସୁଧାସମଂ ଵିଷଂ ତସ୍ଯ ଧନ୍ଵନ୍ତରିସମୋ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ସିଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ ଅମୃତ ସମାନ ହୁଏ, ସେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ସଙ୍କ୍ରାନ୍ତ୍ଯାଂ ଗୂଢଶାଲାସୁ ଯତ୍ନତଃ । ଆଵାହ୍ଯ ଦେଵୀମୀଶାନାଂ ପୂଜଯେଦ୍ଯୋଽତିଭକ୍ତିତଃ
ଯିଏ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ସାବଧାନରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରୁଥିବା ମା'ଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରେ—
ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ମନସା ଧ୍ଯାଯନ୍ ଦେଵ୍ଯୈ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଯୋ ବଲିମ୍ । ଧନଵାନ୍ପୁତ୍ରଵାଂଶ୍ଚୈଵ କୀର୍ତିମାନ୍ସ ଭଵେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍
—ଏବଂ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ମନରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଧନୀ, ସନ୍ତାନବାନ୍, ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।
ପୂଜାଵିଧାନଂ କଥିତଂ ତଦାଖ୍ଯାନଂ ନିଶାମଯ । କଥଯାମି ମହାଭାଗ ଯଚ୍ଛ୍ରୁତଂ ଧର୍ମଵକ୍ତ୍ରତଃ
ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ଏହି କଥା ଶୁଣ, ହେ ଶୁଭଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯାହା ମୁଁ ଧର୍ମଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲି, ସେଥିରେ କହୁଛି।
ପୁରା ନାଗଭଯାକ୍ରାନ୍ତା ବଭୂଵୁର୍ମାନଵା ଭୁଵି । ଗତାସ୍ତେ ଶରଣଂ ସର୍ଵେ କଶ୍ଯପଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଯେତେବେଳେ ମାନବମାନେ ସାପର ଭୟରେ ଭୀତ ହେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାମୁନି କଶ୍ୟପଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ମନ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ସସୃଜେ ଭୀତଃ କଶ୍ଯପୋ ବ୍ରହ୍ମଣାନ୍ଵିତଃ । ଵେଦବୀଜାନୁସାରେଣ ଚୋପଦେଶେନ ବ୍ରହ୍ମଣଃ
ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, କଶ୍ୟପ ବେଦର ବୀଜ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କଲେ।
ମନ୍ତ୍ରାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵୀଂ ତାଂ ମନସା ସସୃଜେ ତଥା । ତପସା ମନସା ତେନ ବଭୂଵ ମନସା ଚ ସା
ସେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ମନୋବଳରେ, ସେ ଦେବୀ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।