ଭଵେଦ୍ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵାପହାରୀ କୁମ୍ଭୀପାକଂ ଵ୍ରଜେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଵର୍ଷଲକ୍ଷଂ ଵସେତ୍ତତ୍ର ଯମଦୂତେନ ତାଡିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନ ଚୋରି ହୁଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକକୁ ଯାଏ । ସେଠାରେ ଯମର ଦୂତମାନେ ତାକୁ ପିଟିବା ସହ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ରହିବାକୁ ପଡ଼େ ।
ତତୋ ଭଵେତ୍ସ ଚାଣ୍ଡାଲୋ ଵ୍ଯାଧିଯୁକ୍ତୋ ଦରିଦ୍ରକଃ । ପାତଯେତ୍ପୁରୁଷାନ୍ସପ୍ତ ପୂର୍ଵାଂଶ୍ଚ ସପ୍ତ ଜନ୍ମତଃ
ତାପରେ ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ରୋଗ ଓ ଦରିଦ୍ରତାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ନିଜ ପୂର୍ବଜ ଓ ପରଜନ୍ମର ସାତ ପିଢ଼ିକୁ ଅଧୋପତନ କରାଏ ।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ଵିପ୍ର କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି । ନାରଦ ଉଵାଚ ଯତ୍କର୍ମ ଦକ୍ଷିଣାହୀନଂ କୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତତ୍ଫଲଂ ମୁନେ
ଏଭଳି ଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ କହିଦେଲି, ବ୍ରାହ୍ମଣ । ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ? ନାରଦ କହିଲେ: ମୁନି, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ବିନା କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ କିଏ ଭୋଗ କରେ ?
ପୂଜାଵିଧିଂ ଦକ୍ଷିଣାଯାଃ ପୁରା ଯଜ୍ଞକୃତଂ ଵଦ । ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ କର୍ମଣୋଽଦକ୍ଷିଣସ୍ଯୈଵ କୁତ ଏଵ ଫଲଂ ମୁନେ
ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଦକ୍ଷିଣା ଓ ପୂଜା ବିଧି ହୁଏ, ତାହା ବିଷୟରେ କହ । ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ମୁନି, ଦକ୍ଷିଣା ବିନା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର କିଛି ଫଳ ହୁଏ କି ?
ସଦକ୍ଷିଣେ କର୍ମଣି ଚ ଫଲମେଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଅଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ଯତ୍କର୍ମ ତଦ୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଚ ବଲିର୍ମୁନେ
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ କରାଯାଏ, ସେଠି ଫଳ ମିଳେ । ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ବିନା କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ବଳି ଭୋଗ କରନ୍ତି, ମୁନି ।
ବଲଯେ ତତ୍ପ୍ରଦତ୍ତଂ ଚ ଵାମନେନ ପୁରା ମୁନେ । ଅଶ୍ରୋତ୍ରିଯଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦ୍ରଵ୍ଯମଶ୍ରଦ୍ଧାଦାନମେଵ ଚ
ପୂର୍ବରୁ ବାମନ ଯେଉଁ ଦିନ ବଳିଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟ । ଅଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ମଧ୍ୟ ।
ଵୃଷଲୀପତିଵିପ୍ରାଣାଂ ପୂଜାଦ୍ରଵ୍ଯାଦିକଂ ଚ ଯତ୍ । ଅସଦ୍ଦ୍ଵିଜୈଃ କୃତଂ ଯଜ୍ଞମଶୁଚେଃ ପୂଜନଂ ଚ ଯତ୍
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚଣ୍ଡାଳୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପୂଜା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ, ଅପବିତ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନେ କରିଥିବା ଯଜ୍ଞ ବା ଅପବିତ୍ର ଲୋକ କରିଥିବା ପୂଜା ।
ଗୁରାଵଭକ୍ତସ୍ଯ କର୍ମ ବଲିର୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନ ସଂଶଯଃ । ଦକ୍ଷିଣାଯାଶ୍ଚ ଯଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ପୂଜାଵିଧିକ୍ରମମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ବଳି ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଦକ୍ଷିଣା ବିଷୟରେ ଧ୍ୟାନ, ସ୍ତୋତ୍ର, ପୂଜା ବିଧି ଯେଉଁଠି ଅଛି ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ କଣ୍ଵଶାଖୋକ୍ତଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିଶାମଯ । ପୁରା ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ତାଂ ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମଦକ୍ଷାଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ଏସବୁ କାଣ୍ବ ଶାଖାରେ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ, ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ଶୁଣ । ପୂର୍ବରୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦକ୍ଷିଣା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ।
ମୁମୋହାସ୍ଯାଃ ସ୍ଵରୂପେଣ ତୁଷ୍ଟାଵ କାମକାତରଃ । ଯଜ୍ଞ ଉଵାଚ ପୁରା ଗୋଲୋକଗୋପୀ ତ୍ଵଂ ଗୋପୀନାଂ ପ୍ରଵରା ଵରା
ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପରେ ମୁହଁ ହୋଇ, କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ଯଜ୍ଞ କହିଲେ: ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ଗୋଲୋକରେ ଗୋପୀ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ରାଧାସମା ତତ୍ସଖୀ ଚ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣପ୍ରେଯସୀ ପ୍ରିଯା । କାର୍ତିକୀପୂର୍ଣିମାଯାଂ ତୁ ରାସେ ରାଧାମହୋତ୍ସଵେ
ତୁମେ ରାଧା ସମାନ ସଖୀ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଥିଲେ । କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ରାଧା ମହୋତ୍ସବ ରାସରେ ।
ଆଵିର୍ଭୂତା ଦକ୍ଷିଣାଂସାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଶ୍ଚ ତେନ ଦକ୍ଷିଣା । ପୁରା ତ୍ଵଂ ଚ ସୁଶୀଲାଖ୍ଯା ଖ୍ଯାତା ଶୀଲେନ ଶୋଭନେ
ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣା ଅଂଶରୁ ଆବିର୍ଭୂତ ହୋଇଥିଲେ, ତେଣୁ ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣା । ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ 'ସୁଶୀଳା' ନାମରେ ଶୀଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଶୋଭାବନ୍ତୀ ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଦକ୍ଷାଂସଭାଗାତ୍ତ୍ଵଂ ରାଧାଶାପାଚ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣା । ଗୋଲୋକାତ୍ତ୍ଵଂ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ମମ ଭାଗ୍ଯାଦୁପସ୍ଥିତା
ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ଓ ରାଧାଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ହେଇ, ହେ ଦକ୍ଷିଣା, ତୁମେ ଗୋଲୋକରୁ ଖସି ପଡ଼ିଛ, ଏବଂ ଏବେ ମୋର ଭାଗ୍ୟରେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛ।
କୃପାଂ କୁରୁ ମହାଭାଗେ ମାମେଵ ସ୍ଵାମିନଂ କୁରୁ । କର୍ମିଣାଂ କର୍ମଣାଂ ଦେଵୀ ତ୍ଵମେଵ ଫଲଦା ସଦା
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କର, ମୋତେ ତୁମର ନିଜ ନାଥ କର। ହେ ଦେବୀ, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତୁମେ ଏକା ଦିଅଛ।
ତ୍ଵଯା ଵିନା ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଂ କର୍ମ ଚ ନିଷ୍ଫଲମ୍ । ତ୍ଵଯା ଵିନା ତଥା କର୍ମ କର୍ମିଣାଂ ଚ ନ ଶୋଭତେ
ତୁମେ ନଥିଲେ ସମସ୍ତଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଫଳ ହୁଏ। ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟକାରୀଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶାଶ୍ଚ ଦିକ୍ପାଲାଦଯ ଏଵ ଚ । କର୍ମଣଶ୍ଚ ଫଲଂ ଦାତୁଂ ନ ଶକ୍ତାଶ୍ଚ ତ୍ଵଯା ଵିନା
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର, ଦିଗ୍ପାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ଛାଡ଼ି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି।
କର୍ମରୂପୀ ସ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ଫଲରୂପୀ ମହେଶ୍ଵରଃ । ଯଜ୍ଞରୂପୀ ଵିଷ୍ଣୁରହଂ ତ୍ଵମେଷାଂ ସାରରୂପିଣୀ
ବ୍ରହ୍ମା କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପ, ମହେଶ୍ୱର ଫଳର ରୂପ, ବିଷ୍ଣୁ ଯଜ୍ଞର ରୂପ, ଏବଂ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର ସାର ଅଟୁଟ ଅଛ।
ଫଲଦାତୃପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଗୁଣା ପ୍ରକୃତିଃ ପରା । ସ୍ଵଯଂ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ ସ ଚ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵଯା ସହ
ଫଳଦାତା ପରମ ବ୍ରହ୍ମା, ନିର୍ଗୁଣ ପ୍ରକୃତି ହେଉଛନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂ କୃଷ୍ଣ ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସହିତ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ତ୍ଵମେଵ ଶକ୍ତିଃ କାନ୍ତେ ମେ ଶଶ୍ଵଜ୍ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି । ସର୍ଵକର୍ମଣି ଶକ୍ତୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ସହ ଵରାନନେ
ହେ ପ୍ରିୟା, ସବୁ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଶକ୍ତି। ହେ ସୁନ୍ଦରାନନେ, ତୁମେ ସହିତ ଥିଲେ ମାତ୍ର ମୁଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ପୁରସ୍ତସ୍ଥୌ ଯଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତା । ତୁଷ୍ଟା ବଭୂଵ ସା ଦେଵୀ ଭେଜେ ତଂ କମଲାକଲା
ଏପରି କହି, ଯଜ୍ଞର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କମଳାଙ୍କ ଅଂଶ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ ଦେଲେ।
ଇଦଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାସ୍ତୋତ୍ରଂ ଯଜ୍ଞକାଲେ ଚ ଯଃ ପଠେତ୍ । ଫଲଂ ଚ ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ଏହି ଦକ୍ଷିଣା ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ରାଜସୂଯେ ଵାଜପେଯେ ଗୋମେଧେ ନରମେଧକେ । ଅଶ୍ଵମେଧେ ଲାଙ୍ଗଲେ ଚ ଵିଷ୍ଣୁଯଜ୍ଞେ ଯଶସ୍କରେ
ରାଜସୂୟ, ବାଜପେୟ, ଗୋମେଧ, ନରମେଧ, ଅଶ୍ୱମେଧ, ଲାଙ୍ଗଳ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଯଜ୍ଞ ଭଳି ଯଶସ୍ବୀ ଯଜ୍ଞମାନେ,
ଧନଦେ ଭୂମିଦେ ପୂର୍ତେ ଫଲଦେ ଗଜମେଧକେ । ଲୋହଯଜ୍ଞେ ସ୍ଵର୍ଣଯଜ୍ଞେ ରତ୍ନଯଜ୍ଞେଽଥ ତାମ୍ରକେ
ଧନଦ, ଭୂମିଦ, ପୂର୍ତ୍ତ, ଫଳଦ, ଗଜମେଧ, ଲୋହ ଯଜ୍ଞ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ, ରତ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଓ ତାମ୍ର ଯଜ୍ଞରେ,
ଶିଵଯଜ୍ଞେ ରୁଦ୍ରଯଜ୍ଞେ ଶକ୍ରଯଜ୍ଞେ ଚ ବନ୍ଧୁକେ । ଵୃଷ୍ଟୌ ଵରୁଣଯାଗେ ଚ କଣ୍ଡକେ ଵୈରିମର୍ଦନେ
ଶିବ ଯଜ୍ଞ, ରୁଦ୍ର ଯଜ୍ଞ, ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ, ବନ୍ଧୁ ଯଜ୍ଞ, ବର୍ଷା ଓ ବରୁଣ ପୂଜା, କଣ୍ଡକ ଓ ଶତ୍ରୁ ନାଶରେ,
ଶୁଚିଯଜ୍ଞେ ଧର୍ମଯଜ୍ଞେଽଧ୍ଵରେ ଚ ପାପମୋଚନେ । ବ୍ରହ୍ମାଣୀକର୍ମଯାଗେ ଚ ଯୋନିଯାଗେ ଚ ଭଦ୍ରକେ
ଶୁଚି ଯଜ୍ଞ, ଧର୍ମ ଯଜ୍ଞ, ପାପ ମୋଚନ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଯୋନି ପୂଜାରେ,
ଏତେଷାଂ ଚ ସମାରମ୍ଭେ ଇଦଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଚ ଯଃ ପଠେତ୍ । ନିର୍ଵିଘ୍ନେନ ଚ ତତ୍କର୍ମ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁଠି ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଘ୍ନ ବିନା ସଫଳ ହୁଏ।
ଇଦଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଚ କଥିତଂ ଧ୍ଯାନଂ ପୂଜାଵିଧିଂ ଶୃଣୁ । ଶାଲଗ୍ରାମେ ଘଟେ ଵାପି ଦକ୍ଷିଣାଂ ପୂଜଯେତ୍ସୁଧୀଃ
ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ଶୁଣ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଶାଳଗ୍ରାମ ପଥର କିମ୍ବା ଘଟରେ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଦକ୍ଷାଂସସମ୍ଭୂତାଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ କମଲାକଲାମ୍ । ସର୍ଵକର୍ମସୁଦକ୍ଷାଂ ଚ ଫଲଦାଂ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍
ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେଁ, ଯିଏ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, କମଳାଙ୍କ ଅଂଶ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶକ୍ତିସ୍ଵରୂପାଂ ଚ ପୂଜିତାଂ ଵନ୍ଦିତାଂ ଶୁଭାମ୍ । ଶୁଦ୍ଧିଦାଂ ଶୁଦ୍ଧିରୂପାଂ ଚ ସୁଶୀଲାଂ ଶୁଭଦାଂ ଭଜେ
ମୁଁ ଶୁଭାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେଁ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି, ପୂଜିତ ଓ ବନ୍ଦିତ, ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା, ଶୁଦ୍ଧିର ରୂପ, ସୁଶୀଳ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଧ୍ଯାତ୍ଵାନେନୈଵ ଵରଦାଂ ମୂଲେନ ପୂଜଯେତ୍ସୁଧୀଃ । ଦତ୍ତ୍ଵା ପାଦ୍ଯାଦିକଂ ଦେଵ୍ଯୈ ଵେଦୋକ୍ତେନୈଵ ନାରଦ
ଏହି ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବରଦାୟିନୀ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ନୁସାରେ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ହେ ନାରଦ।