ଧର୍ମଦଃ ସୁଖଦଃ ଶଶ୍ଵତ୍ପ୍ରୀତିଦଃ ଶାନ୍ତିଦଃ ସଦା । ସମ୍ମାନୈର୍ଦୀପ୍ଯମାନଶ୍ଚ ମାନଦୋ ମାନଖଣ୍ଡନଃ
ପତି ଧର୍ମ ଦେଇଥିବା, ସୁଖ ଦେଇଥିବା, ଚିରକାଳ ପ୍ରେମ ଓ ସଦା ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିବା । ସମ୍ମାନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେ ମାନ ଦେଇଥିବା ଓ ଅପମାନ ଦୂର କରିଥିବା ।
ସାରାତ୍ସାରତରଃ ସ୍ଵାମୀ ବନ୍ଧୂନାଂ ବନ୍ଧୁଵର୍ଧନଃ । ନ ଚ ଭର୍ତୁଃ ସମୋ ବନ୍ଧୁର୍ବନ୍ଧୋର୍ବନ୍ଧୁଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସ୍ୱାମୀ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ବଢ଼ାଇଥିବା । ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପତି ସମାନ କୌଣସି ବନ୍ଧୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।
ଭରଣାଦେଵ ଭର୍ତା ଚ ପାଲନାତ୍ପତିରୁଚ୍ଯତେ । ଶରୀରେଶାଚ୍ଚ ସ ସ୍ଵାମୀ କାମଦଃ କାନ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେହেতୁ ପତି ଭରଣ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ଭର୍ତ୍ତା' କୁହାଯାଏ । ପାଳନ କରିବାରୁ 'ପତି' । ଶରୀରର ମାଲିକ ଭାବେ ସେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ତେଣୁ 'କାମଦ' ଓ 'କାନ୍ତ' କୁହାଯାନ୍ତି ।
ବନ୍ଧୁଶ୍ଚ ସୁଖଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ପ୍ରୀତିଦାନାତ୍ପ୍ରିଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ଐଶ୍ଵର୍ଯଦାନାଦୀଶଶ୍ଚ ପ୍ରାଣେଶାତ୍ପ୍ରାଣନାଯକଃ
ସୁଖ ବଢ଼ିବା ଓ ପ୍ରେମ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ପତିକୁ ବନ୍ଧୁ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ । ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥିବାରୁ 'ଈଶ' ଓ ପ୍ରାଣର ମାଲିକ ଭାବେ 'ପ୍ରାଣନାୟକ' କୁହାଯାନ୍ତି ।
ରତିଦାନାଚ୍ଚ ରମଣଃ ପ୍ରିଯୋ ନାସ୍ତି ପ୍ରିଯାତ୍ପରଃ । ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ସ୍ଵାମିନଃ ଶୁକ୍ରାଜ୍ଜାଯତେ ତେନ ସ ପ୍ରିଯଃ
ରତି ଦେଇଥିବାରୁ 'ରମଣ' ଓ ପ୍ରେମ ଦେଇଥିବାରୁ 'ପ୍ରିୟ' କୁହାଯାଏ; ପ୍ରିୟଠାରୁ ବଡ଼ କେହି ନାହିଁ । ପୁଅ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଶୁକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ତେଣୁ ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ।
ଶତପୁତ୍ରାତ୍ପରଃ ସ୍ଵାମୀ କୁଲଜାନାଂ ପ୍ରିଯଃ ସଦା । ଅସତ୍କୁଲପ୍ରସୂତା ଯା କାନ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞାତୁମକ୍ଷମା
ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଶତପୁତ୍ର ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ । ଯେଉଁଠାରୁ ନିମ୍ନ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ତାଙ୍କର କାନ୍ତକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବେ ନାହିଁ ।
ସ୍ନାନଂ ଚ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ସର୍ଵଯଜ୍ଞେଷୁ ଦକ୍ଷିଣା । ପ୍ରାଦକ୍ଷିଣ୍ଯଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵାଣି ଚ ତପାଂସି ଚ
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦାନ, ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଓ ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା—
ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ଵ୍ରତାଦୀନି ମହାଦାନାନି ଯାନି ଚ । ଉପୋଷଣାନି ପୁଣ୍ଯାନି ଯାନି ଯାନି ଶ୍ରୁତାନି ଚ
ସମସ୍ତ ବ୍ରତ, ମହାଦାନ, ଉପବାସ ଓ ଯେଉଁଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣାଯାଏ—
ଗୁରୁସେଵା ଵିପ୍ରସେଵା ଦେଵସେଵାଦିକଂ ଚ ଯତ୍ । ସ୍ଵାମିନଃ ପାଦସେଵାଯାଃ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା ଓ ଏହିପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପାଦସେବାର ଏକ ଶୋଳାଂଶ ସମାନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଗୁରୁଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରଦେଵେଷୁ ସର୍ଵେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପତିର୍ଗୁରୁଃ । ଵିଦ୍ଯାଦାତା ଯଥା ପୁଂସାଂ କୁଲଜାନାଂ ତଥା ପ୍ରିଯଃ
ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପତି ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଧାନ ଗୁରୁ । ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ପତି ପ୍ରିୟ ।
ଗୋପୀନାଂ ଲକ୍ଷକୋଟୀନାଂ ଗୋପାନାଂ ଚ ତଥୈଵ ଚ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାନାମସଂଖ୍ଯାନାଂ ତତ୍ରସ୍ଥାନାଂ ତଥୈଵ ଚ
ଲକ୍ଷ କୋଟି ଗୋପୀ ଓ ଗୋପମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ସେଠି ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—
ଵିଶ୍ଵାଦିଗୋଲକାନ୍ତାନାମୀଶ୍ଵରୀ ଯତ୍ପ୍ରସାଦତଃ । ଅହଂ ନ ଜାନେ ତଂ କାନ୍ତଂ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵୋ ଦୁରତ୍ଯଯଃ
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓ ଗୋଲୋକର ମାଲିକାଙ୍କ କୃପାରେ, ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରିୟକୁ ଜାଣିପାରିନାହିଁ; ସ୍ତ୍ରୀର ସ୍ୱଭାବ ବଡ଼ ଦୁର୍ଲଘ୍ୟ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରାଧିକା କୃଷ୍ଣଂ ତତ୍ର ଦଧ୍ଯୌ ସ୍ଵଭକ୍ତିତଃ । ରୁରୋଦ ପ୍ରେମ୍ଣା ସା ରାଧା ନାଥ ନାଥେତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି କହି ରାଧିକା ନିଜ ଭକ୍ତିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ । ରାଧା ପ୍ରେମରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ 'ନାଥ, ନାଥ' ବୋଲି କହିଲେ ।
ଦର୍ଶନଂ ଦେହି ରମଣ ଦୀନା ଵିରହଦୁଃଖିତା । ଅଥ ସା ଦକ୍ଷିଣା ଦେଵୀ ଧ୍ଵସ୍ତା ଗୋଲୋକତୋ ମୁନେ
'ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦିଅ, ରମଣ! ମୁଁ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଦୀନ ହୋଇଯାଇଛି' । ଏହାପରେ ସେଇ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବୀ ଗୋଲୋକରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲେ, ମୁନି ।
ସୁଚିରଂ ଚ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ଵିଵେଶ କମଲାତନୌ । ଅଥ ଦେଵାଦଯଃ ସର୍ଵେ ଯଜ୍ଞଂ କୃତ୍ଵା ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତପସ୍ୟା କରି ସେ କମଳଦେହୀଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅତି କଠିନ ଯଜ୍ଞ କଲେ ।
ନାଲଭଂସ୍ତେ ଫଲଂ ତେଷାଂ ଵିଷଣ୍ଣାଃ ପ୍ରଯଯୁର୍ଵିଧିମ୍ । ଵିଧିର୍ନିଵେଦନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵାଦୀନାଂ ଜଗତ୍ପତିମ୍
ସେମାନେ ତାହାର ଫଳ ପାଇଲେ ନାହିଁ, ନିରାଶ ହୋଇ ବିଧିଙ୍କୁ ଗଲେ । ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଅର୍ଜି ରଖିଲେ, ତାହା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱପତି—
ଦଧ୍ଯୌ ଚ ସୁଚିରଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରତ୍ଯାଦେଶମଵାପ ସଃ । ନାରାଯଣଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ ମହାଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ଦେହତଃ
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଆଦେଶ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତାପରେ ପୁଣି ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ଓ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।
ଵିନିଷ୍କୃଷ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ବ୍ରହ୍ମଣେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦଦୌ । ବ୍ରହ୍ମା ଦଦୌ ତାଂ ଯଜ୍ଞାଯ ପୂରଣାର୍ଥଂ ଚ କର୍ମଣାମ୍
ସେ ମରଣଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ବାହାର କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସେଇଁଠି ଯଜ୍ଞର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ, ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ଯଜ୍ଞଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ତାଂ ତୁଷ୍ଟାଵ ତଦା ମୁଦା । ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଵର୍ଣାଭାଂ ଚନ୍ଦ୍ରକୋଟିସମପ୍ରଭାମ୍
ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କଲେ—ସେ ଗୋଲା ପିଗଳିଥିବା ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରର କୋଟି କୋଟି ଆଲୋକ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।
ଅତୀଵ କମନୀଯାଂ ଚ ସୁନ୍ଦରୀଂ ସୁମନୋହରାମ୍ । କମଲାସ୍ଯାଂ କୋମଲାଙ୍ଗୀଂ କମଲାଯତଲୋଚନାମ୍
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ, ସୁନ୍ଦର ଓ ମନମୋହନା ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପଦ୍ମ ପରି, ଦେହ କମଳ ଭଳି କୋମଳ, ଓ ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି ଆକୃତିର।
କମଲାସନପୂଜ୍ଯାଂ ଚ କମଲାଙ୍ଗସମୁଦ୍ଭଵାମ୍ । ଵହ୍ନିଶୁଦ୍ଧାଂଶୁକାଧାନାଂ ବିମ୍ବୋଷ୍ଠୀଂ ସୁଦତୀଂ ସତୀମ୍
ସେ ପଦ୍ମାସନ ପୂଜିତ, କମଳ ଦେହରୁ ଜନ୍ମିତ, ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ବିମ୍ବ ଫଳ ପରି ଠୋଠ, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ।
ବିଭ୍ରତୀଂ କବରୀଭାରଂ ମାଲତୀମାଲ୍ଯସଂଯୁତମ୍ । ଈଷଦ୍ଧାସ୍ଯପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯାଂ ରତ୍ନଭୂଷଣଭୂଷିତାମ୍
ତାଙ୍କର ଘନ କେଶ ମାଲତୀ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ମୁହଁରେ ହାଲୁକା ହସ ଓ ଶାନ୍ତି ରହିଥିଲା, ରତ୍ନ ଗହନାରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।
ସୁଵେଷାଢ୍ଯାଂ ଚ ସୁସ୍ନାତାଂ ମୁନିମାନସମୋହିନୀମ୍ । କସ୍ତୂରୀବିନ୍ଦୁଭିଃ ସାର୍ଧଂ ସୁଗନ୍ଧିଚନ୍ଦନେନ୍ଦୁଭିଃ
ସେ ଅତି ଭବ୍ୟ ଭୂଷା ଓ ନୂତନ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ମୁନିମାନଙ୍କର ମନକୁ ମୋହିତ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହରେ କସ୍ତୂରୀ ଚିହ୍ନ, ସୁଗନ୍ଧି ଚନ୍ଦନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ରହିଥିଲା।
ସିନ୍ଦୂରବିନ୍ଦୁନାଲ୍ପେନାପ୍ଯଲକାଧଃସ୍ଥଲୋଜ୍ଜ୍ଵଲାମ୍ । ସୁପ୍ରଶସ୍ତନିତମ୍ବାଢ୍ଯାଂ ବୃହଚ୍ଛ୍ରୋଣିପଯୋଧରାମ୍
କେଶର ତଳେ ଅଳ୍ପ ସିନ୍ଦୂର ଚିହ୍ନ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା, ତାଙ୍କର କଟି ଅତି ଆକର୍ଷକ, ଚଉଡ଼ା ଜଂଘା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତନ ଥିଲେ।
କାମଦେଵାଧାରରୂପାଂ କାମବାଣପ୍ରପୀଡିତାମ୍ । ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରମଣୀଯାଂ ଚ ଯଜ୍ଞୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାମଵାପ ହ
ସେ କାମଦେବଙ୍କ ଆଧାର ଭାବରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, କାମବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସିତ ହୋଇଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଏପରି ସୁନ୍ଦର ଦେଖି, ଯଜ୍ଞ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
ପତ୍ନୀଂ ତାମେଵ ଜଗ୍ରାହ ଵିଧିବୋଧିତପୂର୍ଵକମ୍ । ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷଶତଂ ଚୈଵ ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ନିର୍ଜନେ
ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଦିବ୍ୟ ଏକଶତ ବର୍ଷ ନିର୍ଜନରେ ବାସ କଲେ।
ଯଜ୍ଞୋ ରେମେ ମୁଦା ଯୁକ୍ତୋ ରାମେଶୋ ରମଯା ସହ । ଗର୍ଭଂ ଦଧାର ସା ଦେଵୀ ଦିଵ୍ଯଂ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷକମ୍
ଯଜ୍ଞ ଆନନ୍ଦରେ ରମା ସହିତ କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ; ସେ ଦେବୀ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦିବ୍ୟ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କଲେ।
ତତଃ ସୁଷାଵ ପୁତ୍ରଂ ଚ ଫଲଂ ଵୈ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍ । ପରିପୂର୍ଣେ କର୍ମଣି ଚ ତତ୍ପୁତ୍ରଃ ଫଲଦାଯକଃ
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭାବେ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ସେ ପୁଅ ଫଳଦାତା ହେଲେ।
ଯଜ୍ଞୋ ଦକ୍ଷିଣଯା ସାର୍ଧଂ ପୁତ୍ରେଣ ଚ ଫଲେନ ଚ । କର୍ମିଣାଂ ଫଲଦାତା ଚେତ୍ଯେଵଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ଯଜ୍ଞ, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ପୁଅ ଫଳ ସହିତ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମର ଫଳଦାତା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ଚ ଫଲଦାଯକମ୍ । ଫଲଂ ଦଦୌ ଚ ସର୍ଵେଭ୍ଯଃ କର୍ମଣାଂ ଚୈଵ ନାରଦ
ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷିଣା ଓ ଫଳଦାୟକ ପୁଅ ପାଇଁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କର୍ମର ଫଳ ଦେଲେ, ହେ ନାରଦ।