ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲେ ସ୍ଵଧାସ୍ତୋତ୍ରଂ ଯଃ ଶୃଣୋତି ସମାହିତଃ । ସ ଲଭେଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧସମ୍ଭୂତଂ ଫଲମେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ କେହି ଏହି ସ୍ୱଧାସ୍ତୋତ୍ର ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଧା ସ୍ଵଧା ସ୍ଵଧେତ୍ଯେଵଂ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯଂ ଯଃ ପଠେନ୍ନରଃ । ପ୍ରିଯାଂ ଵିନୀତାଂ ସ ଲଭେତ୍ସାଧ୍ଵୀଂ ପୁତ୍ରଗୁଣାନ୍ଵିତାମ୍
'ସ୍ୱଧା ସ୍ୱଧା ସ୍ୱଧେ'—ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପଢ଼ିଲେ, ପ୍ରିୟ, ନମ୍ର, ସତୀ ଓ ସୁପୁତ୍ର ଗୁଣ ଥିବା ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ମିଳେ।
ପିତୄଣାଂ ପ୍ରାଣତୁଲ୍ଯା ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଜୀଵନରୂପିଣୀ । ଶ୍ରାଦ୍ଧାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵୀ ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦୀନାଂ ଫଲପ୍ରଦା
ତୁମେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ସମାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜୀବିକାର ଆକୃତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଏହା ସହିତ ଜଡିତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳଦାତ୍ରୀ।
ନିତ୍ଯା ତ୍ଵଂ ସତ୍ଯରୂପାସି ପୁଣ୍ଯରୂପାସି ସୁଵ୍ରତେ । ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵୌ ସୃଷ୍ଟୌ ଚ ପ୍ରଲଯେ ତଵ
ହେ ସୁସଂଯତା, ତୁମେ ନିତ୍ୟ, ସତ୍ୟର ଆକୃତି, ପୁଣ୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ତୁମର ଆଗମନ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
ଓଁ ସ୍ଵସ୍ତିଶ୍ଚ ନମଃ ସ୍ଵାହା ସ୍ଵଧା ତ୍ଵଂ ଦକ୍ଷିଣା ତଥା । ନିରୂପିତାଶ୍ଚତୁର୍ଵେଦୈଃ ପ୍ରଶସ୍ତାଃ କର୍ମିଣାଂ ପୁନଃ
ଓଁ, ସ୍ୱସ୍ତି, ନମଃ, ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା ଓ ଦକ୍ଷିଣା—ତୁମେ ଏପରି ଚାରି ବେଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ।
କର୍ମପୂର୍ତ୍ଯର୍ଥମେଵୈତା ଈଶ୍ଵରେଣ ଵିନିର୍ମିତାଃ । ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ସ୍ଵସଂସଦି
ଏହି ସବୁ ମାତ୍ର କର୍ମପୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ନିଜ ସଭାରେ ରହିଲେ।
ତସ୍ଥୌ ଚ ସହସା ସଦ୍ଯଃ ସ୍ଵଧା ସାଽଽଵିର୍ବଭୂଵ ହ । ତଦା ପିତୃଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦଦୌ ତାମେଵ କମଲାନନାମ୍
ତାପରେ ହଠାତ୍ ସ୍ୱଧା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ସେ ସମୟରେ, ତାଙ୍କୁ କମଳମୁଖୀ ଭାବରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଗଲା।
ତାଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଯୁସ୍ତେ ଚ ପିତରଶ୍ଚ ପ୍ରହର୍ଷିତାଃ । ସ୍ଵଧାସ୍ତୋତ୍ରମିଦଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଃ ଶୃଣୋତି ସମାହିତଃ । ସ ସ୍ନାତଃ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ଵାଞ୍ଛିତଂ ଫଲମାପ୍ନୁଯାତ୍
ତାଙ୍କୁ ପାଇ ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ; ଯେ କେହି ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ୱଧାସ୍ତୋତ୍ର ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ଚାହିଦା ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଦେଵୀଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେଽଷ୍ଟାଦଶସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ନଵମସ୍କନ୍ଧେ ନାରାଯଣନାରଦସଂଵାଦେ ସ୍ଵଧୋପାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନଂ ନାମ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ଦେବୀଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ଏଠରେ ଅଠାରି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ସଂହିତାର ନବମ ସ୍କନ୍ଧରେ, ନାରାୟଣ ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'ସ୍ୱଧା ଉପାଖ୍ୟାନ ବର୍ଣ୍ଣନ' ନାମକ ଚୁଅଉଁଚାଳିଶିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଦକ୍ଷିଣୋପାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଉକ୍ତଂ ସ୍ଵାହାସ୍ଵଧାଖ୍ଯାନଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ମଧୁରଂ ପରମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦକ୍ଷିଣାଖ୍ଯାନଂ ସାଵଧାନୋ ନିଶାମଯ
ଦକ୍ଷିଣା ଉପାଖ୍ୟାନ ବର୍ଣ୍ଣନ। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସ୍ୱାହା ଓ ସ୍ୱଧାଙ୍କ କଥା ମଧୁର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି; ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍କ କଥା କହିବି, ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ଗୋପୀ ସୁଶୀଲା ଗୋଲୋକେ ପୁରାଽଽସୀତ୍ପ୍ରେଯସୀ ହରେଃ । ରାଧା ପ୍ରଧାନା ସଧ୍ରୀଚୀ ଧନ୍ଯା ମାନ୍ଯା ମନୋହରା
ଗୋଲୋକରେ ଏକ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଗୋପୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ହରିଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଥିଲେ । ସେଠାରେ ରାଧା ସବୁଠାରୁ ଅଗ୍ରଣୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସମାନ, ଭାଗ୍ୟବତୀ, ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ ମନୋହରା ।
ଅତୀଵ ସୁନ୍ଦରୀ ରାମା ସୁଭଗା ସୁଦତୀ ସତୀ । ଵିଦ୍ଯାଵତୀ ଗୁଣଵତୀ ଚାତିରୂପଵତୀ ସତୀ
ସେ ବହୁତ ସୁନ୍ଦରୀ, ଆକର୍ଷକ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଥିବା, ପବିତ୍ର, ଶିକ୍ଷିତ, ଗୁଣବତୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୂପବତୀ ଥିଲେ । ସେ ସତୀ ଥିଲେ ।
କଲାଵତୀ କୋମଲାଙ୍ଗୀ କାନ୍ତା କମଲଲୋଚନା । ସୁଶ୍ରୋଣୀ ସୁସ୍ତନୀ ଶ୍ଯାମା ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡିତା
ସେ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କୋମଳ ଦେହ, ଆକର୍ଷକ, ପଦ୍ମନୟନୀ, ସୁନ୍ଦର କଟି, ମନୋହର ସ୍ତନ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଏବଂ ବଟବୃକ୍ଷ ପରି ଗଢ଼ିତ ଦେହ ଥିଲେ ।
ଈଷଦ୍ଧାସ୍ଯପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯା ରତ୍ନାଲଙ୍କାରଭୂଷିତା । ଶ୍ଵେତଚମ୍ପକଵର୍ଣାଭା ବିମ୍ବୋଷ୍ଠୀ ମୃଗଲୋଚନା
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ହଳୁକ ହସରେ ଖିଳିଥିଲା, ଶାନ୍ତ ଥିଲା, ରତ୍ନ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ । ସେ ଧଳା ଚମ୍ପା ଫୁଲ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବିମ୍ବ ଫଳ ପରି ଲାଲ ଠୋଠ, ମୃଗ ଚକ୍ଷୁ ପରି ନୟନ ଥିଲେ ।
କାମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ନିପୁଣା କାମିନୀ ହଂସଗାମିନୀ । ଭାଵାନୁରକ୍ତା ଭାଵଜ୍ଞା କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପ୍ରିଯଭାମିନୀ
ସେ ପ୍ରେମର କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆଗ୍ରହିଣୀ, ହଂସ ପରି ଚାଲିଥିବା, ଭାବରେ ଭକ୍ତ, ଭାବ ବୁଝିପାରୁଥିବା ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଥିଲେ ।
ରସଜ୍ଞା ରସିକା ରାସେ ରାସେଶସ୍ଯ ରସୋତ୍ସୁକା । ଉଵାସାଦକ୍ଷିଣେ କ୍ରୋଡେ ରାଧାଯାଃ ପୁରତଃ ପୁରା
ସେ ରସରେ ନିପୁଣ, ରସିକା, ନୃତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ, ଏବଂ ଏକଥର ରାଧାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ ।
ସମ୍ବଭୂଵାନମ୍ରମୁଖୋ ଭଯେନ ମଧୁସୂଦନଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଧାଂ ଚ ପୁରତୋ ଗୋପୀନାଂ ପ୍ରଵରୋତ୍ତମାମ୍
ମଧୁସୂଦନ, ସମ୍ମୁଖରେ ରାଧାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ନମ୍ର ମୁହଁ ଏବଂ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ।
କାମିନୀଂ ରକ୍ତଵଦନାଂ ରକ୍ତପଙ୍କଜଲୋଚନାମ୍ । କୋପେନ କମ୍ପିତାଙ୍ଗୀଂ ଚ କୋପେନ ସ୍ଫୁରିତାଧରାମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ଏକ କାମିନୀ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଲାଲ ମୁହଁ, ପଦ୍ମ ପରି ଲାଲ ଆଖି, କ୍ରୋଧରେ ଦେହ କମ୍ପିଥିବା ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଠୋଠ କମ୍ପିଥିବା ।
ଵେଗେନ ତାଂ ତୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ତଦନନ୍ତରମ୍ । ଵିରୋଧଭୀତୋ ଭଗଵାନନ୍ତର୍ଧାନଂ ଚକାର ସଃ
ସେ ତାଙ୍କର ଦ୍ରୁତ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବୁଝି, ବିରୋଧର ଭୟରୁ, ଭଗବାନ୍ ସେଠାରୁ ତୁରନ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ।
ପଲାଯନ୍ତଂ ଚ କାନ୍ତଂ ଚ ଶାନ୍ତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସୁଵିଗ୍ରହମ୍ । ଵିଲୋକ୍ଯ କମ୍ପିତା ଗୋପ୍ଯଃ ସୁଶୀଲାଦ୍ଯାସ୍ତତୋ ଭିଯା
ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ପଳାଇଯାଉଥିବା, ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେହ ଦେଖି, ସଦ୍ଗୁଣୀ ଗୋପୀମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଲେ ।
ଵିଲୋକ୍ଯ ଲମ୍ପଟଂ ତତ୍ର ଗୋପୀନାଂ ଲକ୍ଷକୋଟଯଃ । ପୁଟାଞ୍ଜଲିଯୁତା ଭୀତା ଭକ୍ତିନମ୍ରାତ୍ମକନ୍ଧରାଃ
ସେଠାରେ ଲୀଳାମୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ-କୋଟି ଗୋପୀମାନେ ହାତ ଜୋଡି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଭକ୍ତିରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ ।
ରକ୍ଷ ରକ୍ଷେତ୍ଯୁକ୍ତଵନ୍ତ୍ଯୋ ଦେଵୀମିତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଯଯୁର୍ଭଯେନ ଶରଣଂ ଯସ୍ଯାଶ୍ଚରଣପଙ୍କଜେ
ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର 'ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର' ବୋଲି ଦେବୀଙ୍କୁ ଡାକି, ଭୟରେ ଯାହାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଶରଣ ନେଲେ ।
ତ୍ରିଲକ୍ଷକୋଟଯୋ ଗୋପାଃ ସୁଦାମାଦଯ ଏଵ ଚ । ଯଯୁର୍ଭଯେନ ଶରଣଂ ତତ୍ପାଦାବ୍ଜେ ଚ ନାରଦ
ତିନି ଲକ୍ଷ କୋଟି ଗୋପା, ସୁଦାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ଭୟରେ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନେଲେ, ହେ ନାରଦ ।
ପଲାଯନ୍ତଂ ଚ କାନ୍ତଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ପରମେଶ୍ଵରୀ । ପଲାଯନ୍ତୀଂ ସହଚରୀଂ ସୁଶୀଲାଂ ଚ ଶଶାପ ସା
ପ୍ରେମିକାଙ୍କୁ ପଳାଇଯାଉଥିବା ଜାଣି, ପରମେଶ୍ୱରୀ ତାଙ୍କ ସହଚରୀ ସୁଶୀଳା, ଯିଏ ମଧ୍ୟ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ ।
ଅଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ଗୋଲୋକଂ ସା ଚେଦାଯାତି ଗୋପିକା । ସଦ୍ଯୋ ଗମନମାତ୍ରେଣ ଭସ୍ମସାଚ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଆଜିଠାରୁ, ସେ ଗୋପୀ ଯଦି ଗୋଲୋକକୁ ଯାଏ, ତାହାଲେ ଯିବାମାତ୍ରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହେଇଯିବେ ।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତ୍ରୈଵ ଦେଵଦେଵେଶ୍ଵରୀ ରୁଷା । ରାସେଶ୍ଵରୀ ରାସମଧ୍ଯେ ରାସେଶମାଜୁହାଵ ହ
ଏପରି କହି, ଦେବଦେବୀ ରାଗରେ, ରାସ ମଝିରେ ରାସେଶ୍ୱରୀ ରାସେଶଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ।
ନାଲୋକ୍ଯ ପୁରତଃ କୃଷ୍ଣଂ ରାଧା ଵିରହକାତରା । ଯୁଗକୋଟିସମଂ ମେନେ କ୍ଷଣଭେଦେନ ସୁଵ୍ରତା
ସମ୍ମୁଖରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ବିୟୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରାଧା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଲକ୍ଷ-କୋଟି ବର୍ଷ ସମାନ ଭାବିଲେ ।
ହେ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରାଣନାଥେଶାଗଚ୍ଛ ପ୍ରାଣାଧିକପ୍ରିଯ । ପ୍ରାଣାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵେଶ ପ୍ରାଣା ଯାନ୍ତି ତ୍ଵଯା ଵିନା
ହେ କୃଷ୍ଣ, ପ୍ରାଣନାଥ, ଆସ, ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣର ଅଧିପତି, ତୁମେ ଛାଡ଼ିଲେ ପ୍ରାଣ ରହିପାରେନି ।
ସ୍ତ୍ରୀଗର୍ଵଃ ପତିସୌଭାଗ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଧତେ ଚ ଦିନେ ଦିନେ । ସୁଖଂ ଚ ଵିପୁଲଂ ଯସ୍ମାତ୍ତଂ ସେଵେଦ୍ଧର୍ମତଃ ସଦା
ସ୍ତ୍ରୀର ଗର୍ବ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ସଉଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ । ଏହିଥିରେ ବଡ଼ ସୁଖ ମିଳେ, ତେଣୁ ସେ ସଦା ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାବେ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ପତିର୍ବନ୍ଧୁଃ କୁଲସ୍ତ୍ରୀଣାମଧିଦେଵଃ ସଦାଗତିଃ । ପରସମ୍ପତ୍ସ୍ଵରୂପଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମାନ୍ ଭୋଗଦଃ ସଦା
ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ପତି ହେଉଛନ୍ତି ବନ୍ଧୁ, ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଦେବତା ଓ ସଦା ଆଶ୍ରୟ । ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଧନ-ସମ୍ପଦର ଦେହଧାରୀ ଓ ସଦା ଭୋଗ ଦେଇଥିବା ।