ନାଙ୍ଗହୀନଂ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଂ କର୍ମ ସୁଶୋଭନମ୍ । ଅପୁତ୍ରୋ ଲଭତେ ପୁତ୍ରଂ ଭାର୍ଯାହୀନୋ ଲଭେତ୍ପ୍ରିଯାମ୍
ତାଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତମ ହେବ। ଯେଉଁଠି ପୁଅ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ପୁଅ ମିଳିଯିବ; ଯେଉଁଠି ଭାର୍ଯ୍ୟା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ପ୍ରିୟା ମିଳିଯିବ।
ରମ୍ଭୋପମାଂ ସ୍ଵକାନ୍ତାଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଖମାପ୍ନୁଯାତ୍
ରମ୍ଭା ସମାନ ସ୍ୱକୀୟ ପ୍ରିୟାକୁ ପାଇ, ସେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିବ।
ସ୍ଵଧୋପାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଧୋପାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ପିତୄଣାଂ ଚ ତୃପ୍ତିକରଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧାନ୍ତଫଲଵର୍ଧନମ୍
ସ୍ୱଧା ଉପାଖ୍ୟାନର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଧା ଉପାଖ୍ୟାନ କହିବି, ଯାହା ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ ବଢ଼େ।
ସୃଷ୍ଟେରାଦୌ ପିତୃଗଣାନ୍ସସର୍ଜ ଜଗତାଂ ଵିଧିଃ । ଚତୁରଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମତସ୍ତ୍ରୀଂଶ୍ଚ ତେଜଃସ୍ଵରୂପିଣଃ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଚାରିଜଣ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତିନିଜଣ ତେଜର ରୂପ ଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସପ୍ତପିତୃଗଣାନ୍ ସୁଖରୂପାନ୍ମନୋହରାନ୍ । ଆହାରଂ ସସୃଜେ ତେଷାଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତର୍ପଣପୂର୍ଵକମ୍
ସେ ସପ୍ତପିତୃଗଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ମନୋହର ଦେହରେ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, ପୂର୍ବରୁ ତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି।
ସ୍ନାନଂ ତର୍ପଣପର୍ଯନ୍ତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତୁ ଦେଵପୂଜନମ୍ । ଆହ୍ନିକଂ ଚ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯାନ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଚ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍
ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦେବପୂଜା, ଦିନର ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆହ୍ନିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହା ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସେସବୁ କରାଯାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ନ କୁର୍ଯାଦ୍ଯୋ ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧତର୍ପଣମ୍ । ବଲିଂ ଵେଦଧ୍ଵନିଂ ସୋଽପି ଵିଷହୀନୋ ଯଥୋରଗଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦିନେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ତର୍ପଣ, ବଳି, ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଅସ୍ତର ଅଜଗର ପରି ଶକ୍ତିହୀନ ହୁଅନ୍ତି।
ଦେଵୀସେଵାଵିହୀନଶ୍ଚ ଶ୍ରୀହରେରନିଵେଦ୍ଯଭୁକ୍ । ଭସ୍ମାନ୍ତଂ ସୂତକଂ ତସ୍ଯ ନ କର୍ମାର୍ହଶ୍ଚ ନାରଦ
ଯେ ଦେବୀଙ୍କ ସେବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ଓ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ନହିଁଥିବା ଭୋଜନ ଖାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶେଷ ହେଉଛି ଭସ୍ମ ଓ ଅଶୁଚି; ତେଣୁ ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ନାରଦ।
ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିକଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗାମ ପିତୃହେତଵେ । ନ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ପିତରୋ ଦଦତି ବ୍ରାହ୍ମଣାଦଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେମାନଙ୍କ ଲାଗି ଚାଲିଗଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଲେ ନାହିଁ, ପିତୃମାନେ ପାଇନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵେ ଚ ଜଗ୍ମୁଃ କ୍ଷୁଧିତାଃ ଖିନ୍ନାସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସଭାମ୍ । ସର୍ଵଂ ନିଵେଦନଂ ଚକ୍ରୁସ୍ତମେଵ ଜଗତାଂ ଵିଧିମ୍
ସମସ୍ତେ ଖାଲିପେଟ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାକୁ ଗଲେ; ସମସ୍ତେ ନିଜ ଅନୁରୋଧ ରଖିଲେ, ସେ ଜଗତର ନିୟମକ।
ବ୍ରହ୍ମା ଚ ମାନସୀଂ କନ୍ଯାଂ ସସୃଜେ ଚ ମନୋହରାମ୍ । ରୂପଯୌଵନସମ୍ପନ୍ନାଂ ଶତଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ମନରୁ ଏକ କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁଠି ଅତି ମନୋହର ରୂପ, ସୁନ୍ଦରତା ଓ ଯୁବତାର ଭରପୁରି; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶତଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅଭାସି।
ଵିଦ୍ଯାଵତୀଂ ଗୁଣଵତୀମତିରୂପଵତୀଂ ସତୀମ୍ । ଶ୍ଵେତଚମ୍ପକଵର୍ଣାଭାଂ ରତ୍ନଭୂଷଣଭୂଷିତାମ୍
ସେ ଶିକ୍ଷିତ, ଗୁଣବତୀ, ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଶୁଚି, ଧଳା ଚମ୍ପା ରଙ୍ଗର, ରତ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ।
ଵିଶୁଦ୍ଧାଂ ପ୍ରକୃତେରଂଶାଂ ସସ୍ମିତାଂ ଵରଦାଂ ଶୁଭାମ୍ । ସ୍ଵଧାଭିଧାଂ ଚ ସୁଦତୀଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଲକ୍ଷଣସଂଯୁତାମ୍
ସେ ପବିତ୍ର, ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ, ହସୁଥିବା, ଦାନଦାତ୍ରୀ, ଶୁଭ, 'ସ୍ୱଧା' ନାମରେ ପରିଚିତ, ସୁନ୍ଦର ଦନ୍ତ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ।
ଶତପଦ୍ମପଦନ୍ଯସ୍ତପାଦପଦ୍ମଂ ଚ ବିଭ୍ରତୀମ୍ । ପତ୍ନୀଂ ପିତୄଣାଂ ପଦ୍ମାସ୍ଯାଂ ପଦ୍ମଜାଂ ପଦ୍ମଲୋଚନାମ୍
ସେ ଶତପଦ୍ମରେ ପାଦ ରଖିଥିବା, ପିତୃମାନଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେଲେ; ପଦ୍ମମୁଖୀ, ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିତ, ପଦ୍ମନୟନୀ।
ପିତୃଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦଦୌ ବ୍ରହ୍ମା ତୁଷ୍ଟେଭ୍ଯସ୍ତୁଷ୍ଟିରୂପିଣୀମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚୋପଦେଶଂ ଚକାର ଗୋପନୀଯକମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ସେ 'ସ୍ୱଧା' କୁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ସ୍ଵଧାନ୍ତଂ ମନ୍ତ୍ରମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ପିତୃଭ୍ଯୋ ଦେଯମିତ୍ଯପି । କ୍ରମେଣ ତେନ ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ପିତ୍ରେ ଦାନଂ ଦଦୁଃ ପୁରା
ସ୍ୱଧା ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂର୍ବେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
ସ୍ଵାହା ଶସ୍ତା ଦେଵଦାନେ ପିତୃଦାନେ ସ୍ଵଧା ସ୍ମୃତା । ସର୍ଵତ୍ର ଦକ୍ଷିଣା ଶସ୍ତା ହତଂ ଯଜ୍ଞମଦକ୍ଷିଣମ୍
ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦାନରେ 'ସ୍ୱାହା' ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦାନରେ 'ସ୍ୱଧା' ସ୍ମରଣୀୟ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦକ୍ଷିଣା ବିନା ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ପିତରୋ ଦେଵତା ଵିପ୍ରା ମୁନଯୋ ମନଵସ୍ତଥା । ପୂଜାଂ ଚକ୍ରୁଃ ସ୍ଵଧାଂ ଶାନ୍ତାଂ ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ ପରମାଦରାତ୍
ପିତୃମାନେ, ଦେବମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଋଷି, ମନୁମାନେ ସ୍ୱଧାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତେ ଅତି ଆଦରରେ ସ୍ୱଧାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଦେଵାଦଯଶ୍ଚ ସନ୍ତୁଷ୍ଟାଃ ପରିପୂର୍ଣମନୋରଥାଃ । ଵିପ୍ରାଦଯଶ୍ଚ ପିତରଃ ସ୍ଵଧାଦେଵୀଵରେଣ ଚ
ଦେବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଧାଦେବୀଙ୍କ ଦାନରେ ଲାଭ ହେଲେ।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵଧୋପାଖ୍ଯାନମେଵ ଚ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ତୁଷ୍ଟିକରଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଏଭଳି ସମସ୍ତ କଥା ଏବଂ ସ୍ୱଧାଙ୍କ ବିବରଣୀ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ; ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ସ୍ଵଧାପୂଜାଵିଧାନଂ ଚ ଧ୍ଯାନଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ମହାମୁନେ । ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଯତ୍ନେନ ଵଦ ଵେଦଵିଦାଂଵର
ନାରଦ କହିଲେ: ମହାମୁନି, ମୁଁ ଉତ୍ସାହରେ ସ୍ୱଧାପୂଜାର ବିଧି, ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ବେଦଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଧ୍ଯାନଂ ଚ ସ୍ତଵନଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵେଦୋକ୍ତଂ ସର୍ଵମଙ୍ଗଲମ୍ । ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ଚ କଥଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛସି ଵୃଦ୍ଧଯେ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ତୁତି ସମସ୍ତ ଶୁଭ; ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଛ; ତେଣୁ ଆଉ ଶିଖିବାକୁ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ?
ଶରତ୍କୃଷ୍ଣତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ମଘାଯାଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଵାସରେ । ସ୍ଵଧାଂ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ତତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ସମାଚରେତ୍
ଶରତ୍ରୁତୁର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ, ମଘା ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନରେ, ଯଥାଯଥ୍ନରେ ସ୍ୱଧାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵଧାଂ ନାଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଯୋ ଵିପ୍ରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁର୍ଯାଦହଂମତିଃ । ନ ଭଵେତ୍ଫଲଭାକ୍ସତ୍ଯଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ତର୍ପଣସ୍ଯ ଚ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱଧାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଛାଡ଼ି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତର୍ପଣର ଫଳ ଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହା ସତ୍ୟ।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସୀଂ କନ୍ଯାଂ ଶଶ୍ଵତ୍ସୁସ୍ଥିରଯୌଵନାମ୍ । ପୂଜ୍ଯାଂ ଵୈ ପିତୃଦେଵାନାଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧାନାଂ ଫଲଦାଂ ଭଜେ
ମୁଁ ସ୍ୱଧାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେଁ—ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କନ୍ୟା, ସଦା ଯୁବତୀ ଓ ଦୃଢ଼, ପିତୃଦେବତା ଓ ଦେବତାମାନେ ପୂଜ୍ୟ, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଇତି ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଶିଲାଯାଂ ଵା ହ୍ଯଥଵା ମଙ୍ଗଲେ ଘଟେ । ଦଦ୍ଯାତ୍ପାଦ୍ଯାଦିକଂ ତସ୍ଯୈ ମୂଲେନେତି ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍
ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ପଥର କିମ୍ବା ଶୁଭ ଘଟରେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସ୍ୱଧାଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
ଓଂ ହ୍ରୀଂ ଶ୍ରୀଂ କ୍ଲୀଂ ସ୍ଵଧାଦେଵ୍ଯୈ ସ୍ଵାହେତି ଚ ମହାମୁନେ । ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ତୁ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ସ୍ତୁତ୍ଵା ତାଂ ପ୍ରଣମେଦ୍ ଦ୍ଵିଜଃ
ଓଁ ହ୍ରୀଂ ଶ୍ରୀଂ କ୍ଲୀଂ ସ୍ୱଧାଦେବ୍ୟୈ ସ୍ୱାହା—ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସ୍ୱଧାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସ୍ତୁତି କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିର ନମାଇବା ଉଚିତ।
ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଶୃଣୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଵିଶାରଦ । ସର୍ଵଵାଞ୍ଛାପ୍ରଦଂ ନୄଣାଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଯତ୍କୃତଂ ପୁରା
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶୁଣ, ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ରଚିଥିଲେ, ଯାହା ମାନବଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସ୍ଵଧୋଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେଣ ତୀର୍ଥସ୍ନାଯୀ ଭଵେନ୍ନରଃ । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵାଜପେଯଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: କେବଳ 'ସ୍ୱଧା' ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଓ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
ସ୍ଵଧା ସ୍ଵଧା ସ୍ଵଧେତ୍ଯେଵଂ ଯଦି ଵାରତ୍ରଯଂ ସ୍ମରେତ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ଫଲମାପ୍ନୋତି ବଲେଶ୍ଚ ତର୍ପଣସ୍ଯ ଚ
'ସ୍ୱଧା ସ୍ୱଧା ସ୍ୱଧେ'—ଏହି ନାମ ଦିନେ ତିନିଥର ସ୍ମରଣ କଲେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ବଳି ତର୍ପଣର ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।