ତତ୍ରାଜଗାମ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତୋ ଵହ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମନିଦେଶତଃ । ସାମଵେଦୋକ୍ତଧ୍ଯାନେନ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତାଂ ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍
ତାପରେ, ଅଗ୍ନି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆସିଲେ । ସାମବେଦର ଧ୍ୟାନରେ ଜଗଦମ୍ବାକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ।
ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ପରିତୁଷ୍ଟାଵ ପାଣିଂ ଜଗ୍ରାହ ମନ୍ତ୍ରତଃ । ତଦା ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷଶତଂ ସ ରେମେ ରାମଯା ସହ
ସେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସ୍ତୁତି କଲେ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହାତ ଧରିଲେ । ତାପରେ ଦିବ୍ୟ ଏକ ଶତବର୍ଷ ଧରି ସେ ରାମାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କଲେ ।
ଅତୀଵ ନିର୍ଜନେ ଦେଶେ ସମ୍ଭୋଗସୁଖଦେ ସଦା । ବଭୂଵ ଗର୍ଭସ୍ତସ୍ଯାଂ ଚ ହୁତାଶସ୍ଯ ଚ ତେଜସା
ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ସଦା ସଂଯୋଗର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ । ହୁତାଶଙ୍କ ତେଜରେ ସେ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ ।
ତଂ ଦଧାର ଚ ସା ଦେଵୀ ଦିଵ୍ଯଂ ଦ୍ଵାଦଶଵତ୍ସରମ୍ । ତତଃ ସୁଷାଵ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ରମଣୀଯାନ୍ମନୋହରାନ୍
ସେ ଦେବୀ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁକୁ ବାରୋ ବର୍ଷ ଧରି ଗର୍ଭରେ ଧରିଥିଲେ । ତାପରେ ସେ ରମଣୀୟ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ।
ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିଗାର୍ହପତ୍ଯାହଵନୀଯାନ୍ କ୍ରମେଣ ଚ । ଋଷଯୋ ମୁନଯଶ୍ଚୈଵ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଦଯଃ
କ୍ରମକ୍ରମେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଏବଂ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଋଷି, ମୁନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ।
ସ୍ଵାହାନ୍ତଂ ମନ୍ତ୍ରମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ହଵିର୍ଦାନଂ ଚ ଚକ୍ରିରେ । ସ୍ଵାହାଯୁକ୍ତଂ ଚ ମନ୍ତ୍ରଂ ଚ ଯୋ ଗୃହ୍ଣାତି ପ୍ରଶସ୍ତକମ୍
‘ସ୍ୱାହା’ ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେମାନେ ହବି ଦାନ କଲେ । ଯିଏ ‘ସ୍ୱାହା’ ଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ ।
ସର୍ଵସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରଗ୍ରହଣମାତ୍ରତଃ । ଵିଷହୀନୋ ଯଥା ସର୍ପୋ ଵେଦହୀନୋ ଯଥା ଦ୍ଵିଜଃ
ମନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବାମାତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳିଯାଏ, ଯେପରି ଅବିଷ ନଥିବା ସାପ କିମ୍ବା ବେଦ ନଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।
ପତିସେଵାଵିହୀନା ସ୍ତ୍ରୀ ଵିଦ୍ଯାହୀନୋ ଯଥା ପୁମାନ୍ । ଫଲଶାଖାଵିହୀନଶ୍ଚ ଯଥା ଵୃକ୍ଷୋ ହି ନିନ୍ଦିତଃ
ଯେପରି ପତିସେବା ବିହୀନା ଜନାନୀ, ଶିକ୍ଷା ନଥିବା ପୁରୁଷ, କିମ୍ବା ଫଳ ଓ ଶାଖା ବିହୀନ ଗଛ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ,
ସ୍ଵାହାହୀନସ୍ତଥା ମନ୍ତ୍ରୋ ନ ହୁତଃ ଫଲଦାଯକଃ । ପରିତୁଷ୍ଟା ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସମ୍ପ୍ରାପୁରାହୁତୀଃ
ସେପରି 'ସ୍ୱାହା' ବିନା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋମ କଲେ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଦେବତାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵାହାନ୍ତେନୈଵ ମନ୍ତ୍ରେଣ ସଫଲଂ ସର୍ଵମେଵ ଚ । ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵାହୋପାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍
'ସ୍ୱାହା' ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମିଳେ; ଏଭଳି ଉତ୍ତମ 'ସ୍ୱାହା' ଉପାଖ୍ୟାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହାଯାଇଛି।
ସୁଖଦଂ ମୋକ୍ଷଦଂ ସାରଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି । ନାରଦ ଉଵାଚ ସ୍ଵାହାପୂଜାଵିଧାନଂ ଚ ଧ୍ଯାନଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ମୁନୀଶ୍ଵର
ଏହା ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ସାର; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ନାରଦ କହିଲେ: ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, 'ସ୍ୱାହା'ଙ୍କ ପୂଜା ବିଧି, ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ତୋତ୍ର କଥା କହନ୍ତୁ।
ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଵହ୍ନିସ୍ତୁଷ୍ଟାଵ ଯେନ ତଦ୍ଵଦ ମେ ପ୍ରଭୋ । ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଧ୍ଯାନଂ ଚ ସାମଵେଦୋକ୍ତଂ ସ୍ତୋତ୍ରପୂଜାଵିଧାନକମ୍
ଯେଉଁ ବିଧିରେ ଅଗ୍ନିଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ସେଥିରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସାମବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଧ୍ୟାନ, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ପୂଜା ବିଧି—
ଵଦାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସାଵଧାନୋ ମୁନୀଶ୍ଵର । ସର୍ଵଯଜ୍ଞାରମ୍ଭକାଲେ ଶାଲଗ୍ରାମେ ଘଟେଽଥଵା
ମୁଁ କହୁଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ; ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭରେ, ଶାଳଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଘଟରେ,
ସ୍ଵାହାଂ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ଯଜ୍ଞଂ କୁର୍ଯାତ୍କଲାପ୍ତଯେ । ସ୍ଵାହାଂ ମନ୍ତ୍ରାଙ୍ଗଯୁକ୍ତାଂ ଚ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିସ୍ଵରୂପିଣୀମ୍
'ସ୍ୱାହା'ଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୂଜା କରି, ମନ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧିର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସଫଳତା ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।
ସିଦ୍ଧାଂ ଚ ସିଦ୍ଧିଦାଂ ନୄଣାଂ କର୍ମଣାଂ ଫଲଦାଂ ଶୁଭାମ୍ । ଇତି ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚ ମୂଲେନ ଦତ୍ତ୍ଵା ପାଦ୍ଯାଦିକଂ ନରଃ
ତାଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧିଦାତ୍ରୀ, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳଦାତ୍ରୀ ଓ ଶୁଭା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଂ ଲଭେତ୍ସ୍ତୁତ୍ଵା ମୂଲମନ୍ତ୍ରଂ ମୁନେ ଶୃଣୁ । ଓଁ ହ୍ରୀଂ ଶ୍ରୀଂ ଵହ୍ନିଜାଯାଯୈ ଦେଵ୍ଯୈ ସ୍ଵାହେତ୍ଯନେନ ଚ
ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରିଲେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳିଯାଏ। ମୁନି, ଶୁଣ: 'ଓଁ ହ୍ରୀଂ ଶ୍ରୀଂ ଅଗ୍ନିଜାୟା ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା'—
ଯଃ ପୂଜଯେଚ୍ଚ ତାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ସର୍ଵେଷ୍ଟଂ ସମ୍ଭଵେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଵହ୍ନିରୁଵାଚ ସ୍ଵାହା ଵହ୍ନିପ୍ରିଯା ଵହ୍ନିଜାଯା ସନ୍ତୋଷକାରିଣୀ
ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ସ୍ୱାହା ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥିବା,
ଶକ୍ତିଃ କ୍ରିଯା କାଲଦାତ୍ରୀ ପରିପାକକରୀ ଧ୍ରୁଵା । ଗତିଃ ସଦା ନରାଣାଂ ଚ ଦାହିକା ଦହନକ୍ଷମା
ଶକ୍ତି, କ୍ରିୟା, ସମୟ ଦାତ୍ରୀ, ପକ୍ୱତା ଦେଇଥିବା, ଚିରସ୍ଥାୟୀ; ସଦା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଗତି, ଦାହକାରିଣୀ, ସମସ୍ତ କୁଝାଡ଼ିବାରେ ସମର୍ଥ।
ସଂସାରସାରରୂପା ଚ ଘୋରସଂସାରତାରିଣୀ । ଦେଵଜୀଵନରୂପା ଚ ଦେଵପୋଷଣକାରିଣୀ
ସେ ସଂସାରର ସାର, ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ରୁ ଉଦ୍ଧାରକାରିଣୀ; ଦେବତାମାନଙ୍କର ଜୀବନ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିଥିବା।
ଷୋଡଶୈତାନି ନାମାନି ଯଃ ପଠେଦ୍ଭକ୍ତିସଂଯୁତଃ । ସର୍ଵସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଇହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ଯେଉଁଠି ଏହି ଷୋଡ଼ଶ ନାମକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳିଯାଏ।
ନାଙ୍ଗହୀନଂ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଂ କର୍ମ ସୁଶୋଭନମ୍ । ଅପୁତ୍ରୋ ଲଭତେ ପୁତ୍ରଂ ଭାର୍ଯାହୀନୋ ଲଭେତ୍ପ୍ରିଯାମ୍
ତାଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତମ ହେବ। ଯେଉଁଠି ପୁଅ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ପୁଅ ମିଳିଯିବ; ଯେଉଁଠି ଭାର୍ଯ୍ୟା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ପ୍ରିୟା ମିଳିଯିବ।
ରମ୍ଭୋପମାଂ ସ୍ଵକାନ୍ତାଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଖମାପ୍ନୁଯାତ୍
ରମ୍ଭା ସମାନ ସ୍ୱକୀୟ ପ୍ରିୟାକୁ ପାଇ, ସେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିବ।
ସ୍ଵଧୋପାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଧୋପାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ପିତୄଣାଂ ଚ ତୃପ୍ତିକରଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧାନ୍ତଫଲଵର୍ଧନମ୍
ସ୍ୱଧା ଉପାଖ୍ୟାନର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଧା ଉପାଖ୍ୟାନ କହିବି, ଯାହା ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ ବଢ଼େ।
ସୃଷ୍ଟେରାଦୌ ପିତୃଗଣାନ୍ସସର୍ଜ ଜଗତାଂ ଵିଧିଃ । ଚତୁରଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମତସ୍ତ୍ରୀଂଶ୍ଚ ତେଜଃସ୍ଵରୂପିଣଃ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଚାରିଜଣ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତିନିଜଣ ତେଜର ରୂପ ଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସପ୍ତପିତୃଗଣାନ୍ ସୁଖରୂପାନ୍ମନୋହରାନ୍ । ଆହାରଂ ସସୃଜେ ତେଷାଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତର୍ପଣପୂର୍ଵକମ୍
ସେ ସପ୍ତପିତୃଗଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ମନୋହର ଦେହରେ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, ପୂର୍ବରୁ ତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି।
ସ୍ନାନଂ ତର୍ପଣପର୍ଯନ୍ତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତୁ ଦେଵପୂଜନମ୍ । ଆହ୍ନିକଂ ଚ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯାନ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଚ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍
ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦେବପୂଜା, ଦିନର ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆହ୍ନିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହା ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସେସବୁ କରାଯାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ନ କୁର୍ଯାଦ୍ଯୋ ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧତର୍ପଣମ୍ । ବଲିଂ ଵେଦଧ୍ଵନିଂ ସୋଽପି ଵିଷହୀନୋ ଯଥୋରଗଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦିନେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ତର୍ପଣ, ବଳି, ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଅସ୍ତର ଅଜଗର ପରି ଶକ୍ତିହୀନ ହୁଅନ୍ତି।
ଦେଵୀସେଵାଵିହୀନଶ୍ଚ ଶ୍ରୀହରେରନିଵେଦ୍ଯଭୁକ୍ । ଭସ୍ମାନ୍ତଂ ସୂତକଂ ତସ୍ଯ ନ କର୍ମାର୍ହଶ୍ଚ ନାରଦ
ଯେ ଦେବୀଙ୍କ ସେବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ଓ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ନହିଁଥିବା ଭୋଜନ ଖାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶେଷ ହେଉଛି ଭସ୍ମ ଓ ଅଶୁଚି; ତେଣୁ ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ନାରଦ।
ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିକଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗାମ ପିତୃହେତଵେ । ନ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ପିତରୋ ଦଦତି ବ୍ରାହ୍ମଣାଦଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେମାନଙ୍କ ଲାଗି ଚାଲିଗଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଲେ ନାହିଁ, ପିତୃମାନେ ପାଇନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵେ ଚ ଜଗ୍ମୁଃ କ୍ଷୁଧିତାଃ ଖିନ୍ନାସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସଭାମ୍ । ସର୍ଵଂ ନିଵେଦନଂ ଚକ୍ରୁସ୍ତମେଵ ଜଗତାଂ ଵିଧିମ୍
ସମସ୍ତେ ଖାଲିପେଟ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାକୁ ଗଲେ; ସମସ୍ତେ ନିଜ ଅନୁରୋଧ ରଖିଲେ, ସେ ଜଗତର ନିୟମକ।