ଦେଵା ଵିଷଣ୍ଣାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ତତ୍ସଭାଂ ଚ ଯଯୁଃ ପୁନଃ । ଗତ୍ଵା ନିଵେଦନଂ ଚକ୍ରୁରାହାରାଭାଵହେତୁକମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିରାଶ ହୋଇ ପୁଣି ସେଇ ସଭାକୁ ଗଲେ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବ ଦେଖାଇ ନିବେଦନ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଧ୍ଯାନେନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଂ ଶରଣଂ ଯଯୌ । ପୂଜାଞ୍ଚକାର ପ୍ରକୃତେଧ୍ଯାନେନୈଵ ତଦାଜ୍ଞଯା
ବ୍ରହ୍ମା ଏହା ଶୁଣି ଧ୍ୟାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରକୃତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କଲେ।
ପ୍ରକୃତେଃ କଲଯା ଚୈଵ ସର୍ଵଶକ୍ତିସ୍ଵରୂପିଣୀ । ଅତୀଵ ସୁନ୍ଦରୀ ଶ୍ଯାମା ରମଣୀଯା ମନୋହରା
ପ୍ରକୃତିଙ୍କ ଅଂଶରୁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି, ବହୁତ ସୁନ୍ଦର, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଆକର୍ଷକ ଏବଂ ମନୋହର ଏକ ଦେବୀ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।
ଈଷଦ୍ଧାସ୍ଯପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯା ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହକାତରା । ଉଵାଚେତି ଵିଧେରଗ୍ରେ ପଦ୍ମଯୋନେ ଵରଂ ଵୃଣୁ
ସେ ହସ୍ୟମୁଖ ଓ କୃପାମୟ ମୁହଁରେ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କୃପା କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ — 'ଏକ ଵର ଚାହିଁ।'
ଵିଧିସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସମ୍ଭ୍ରମାତ୍ସମୁଵାଚ ତାମ୍ । ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ତ୍ଵମଗ୍ନେର୍ଦାହିକା ଶକ୍ତିର୍ଭଵ ଯାତୀଵ ସୁନ୍ଦରୀ
ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଆଦର ସହିତ କହିଲେ — 'ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଅଗ୍ନିର ଦାହନ ଶକ୍ତି ହେଉ।'
ଦଗ୍ଧୁଂ ନ ଶକ୍ତଃ ପ୍ରକୃତୀର୍ହୁତାଶଶ୍ଚ ତ୍ଵଯା ଵିନା । ତ୍ଵନ୍ନାମୋଚ୍ଚାର୍ଯ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତେ ଯୋ ଦାସ୍ଯତି ହଵିର୍ନରଃ
ତୁମ ବିନା ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି କେହି ଦାହନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମଣିଷ ମନ୍ତ୍ର ଶେଷରେ ତୁମ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ହବି ଦେବେ—
ସୁରେଭ୍ଯସ୍ତତ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ସୁରାଃ ସାନନ୍ଦପୂର୍ଵକମ୍ । ଅଗ୍ନେଃ ସମ୍ପତ୍ସ୍ଵରୂପା ଚ ଶ୍ରୀରୂପା ସା ଗୃହେଶ୍ଵରୀ
ଦେବତାମାନେ ସେହି ଦାନ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ସେ ଅଗ୍ନିର ଶ୍ରୀ ଓ ଗୃହର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଦେଵାନାଂ ପୂଜିତା ଶଶ୍ଵନ୍ନରାଦୀନାଂ ଭଵାମ୍ବିକେ । ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସା ଵିଷଣ୍ଣା ବଭୂଵ ହ
ହେ ମା, ଦେବତା ଓ ମଣିଷମାନେ ସଦା ପୂଜା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ତମୁଵାଚ ତତୋ ଦେଵୀ ସ୍ଵାଭିପ୍ରାଯଂ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵମ୍ । ସ୍ଵାହୋଵାଚ ଅହଂ କୃଷ୍ଣଂ ଭଜିଷ୍ଯାମି ତପସା ସୁଚିରେଣ ଚ
ତାପରେ ଦେବୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ କହିଲେ । ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତପସ୍ୟା କରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭଜିବି ।"
ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତଦନ୍ଯଂ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଭ୍ରମମେଵ ଚ । ଵିଧାତା ଜଗତସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଶମ୍ଭୁର୍ମୃତ୍ଯୁଞ୍ଜଯୋ ଵିଭୁଃ
ଯେଉଁଠିଏ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ, ସେ ସବୁ ମାନେ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଭ୍ରମ ଅଟୁଟ । ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତୁମେ, ଏବଂ ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ।
ବିଭର୍ତି ଶେଷୋ ଵିଶ୍ଵଂ ଚ ଧର୍ମଃ ସାକ୍ଷୀ ଚ ଧର୍ମିଣାମ୍ । ସର୍ଵାଦ୍ଯପୂଜ୍ଯୋ ଦେଵାନାଂ ଗଣେଷୁ ଚ ଗଣେଶ୍ଵରଃ
ଶେଷ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ । ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ, ଏବଂ ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣପତି ।
ପ୍ରକୃତିଃ ସର୍ଵସମ୍ପୂଜ୍ଯା ଯତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ପୁରାଭଵତ୍ । ଋଷଯୋ ମୁନଯଶ୍ଚୈଵ ପୂଜିତା ଯନ୍ନିଷେଵଯା
ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ । ତାଙ୍କର କୃପାରେ ପୁରୁଣା କାଳରେ ଋଷି ଏବଂ ମୁନିମାନେ ସେବା କରି ସମ୍ମାନିତ ହେଇଥିଲେ ।
ତତ୍ପାଦପଦ୍ମଂ ନିଯତଂ ଭାଵେନ ଚିନ୍ତଯାମ୍ଯହମ୍ । ପଦ୍ମାସ୍ଯା ପାଦ୍ଯମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପଦ୍ମନାଭାନୁସାରତଃ
ମୁଁ ସଦା ଭକ୍ତିଭାବରେ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରେ । "ପଦ୍ମମୁଖୀଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇବି," ବୋଲି କହି, ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରେ ।
ଜଗାମ ତପସେ ଦେଵୀ ଧ୍ଯାତ୍ଵା କୃଷ୍ଣଂ ନିରାମଯମ୍ । ତପସ୍ତେପେ ଵର୍ଷଲକ୍ଷମେକପାଦେନ ପଦ୍ମଜା
ଦେବୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିରୋଗ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ । ପଦ୍ମଜା ଏକ ପାଏଁ ଦଢ଼ି ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କଲେ ।
ତଦା ଦଦର୍ଶ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍ । ଅତୀଵ କମନୀଯଂ ଚ ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ରୂପିଣୀ
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଗୁଣରୁ ତୀର୍ଥ, ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଉପରେ । ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖି, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ ।
ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସମ୍ପ୍ରାପ କାଲେନ କାମେଶସ୍ଯ ଚ କାମୁକୀ । ଵିଜ୍ଞାଯ ତଦଭିପ୍ରାଯଂ ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ତାମୁଵାଚ ହ
କିଛି ସମୟ ପରେ, କାମେଶଙ୍କ ପ୍ରିୟା ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ । ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା ତାଙ୍କ ଭାବନା ବୁଝି, ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ।
ସମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ଚ ତାଂ କ୍ରୋଡେ କ୍ଷୀଣାଙ୍ଗୀଂ ତପସା ଚିରମ୍ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଵାରାହେ ଵୈ ତ୍ଵମଂଶେନ ମମ ପତ୍ନୀ ଭଵିଷ୍ଯସି
ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ଦେହ ଦେଖି, ଶ୍ରୀଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଆଂକୁରେ ଉଠାଇ କହିଲେ, "ବରାହ ଅବତାରରେ ତୁମେ ମୋର ଅଂଶରେ ପତ୍ନୀ ହେବ ।"
ନାମ୍ନା ନାଗ୍ନଜିତୀ କନ୍ଯା କାନ୍ତେ ନଗ୍ନଜିତସ୍ଯ ଚ । ଅଧୁନାଗ୍ନେର୍ଦାହିକା ତ୍ଵଂ ଭଵ ପତ୍ନୀ ଚ ଭାମିନୀ
"ନାଗ୍ନଜିତଙ୍କ କନ୍ୟା ନାଗ୍ନଜିତୀ ନାମେ ଜଣାପଡିବ । ଏବେ ତୁମେ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଦାହିକା, ଭାମିନୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେଉଛ ।"
ମନ୍ତ୍ରାଙ୍ଗରୂପା ପୂଜ୍ଯା ଚ ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଵହ୍ନିସ୍ତ୍ଵାଂ ଭକ୍ତିଭାଵେନ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଚ ଗୃହେଶ୍ଵରୀମ୍
"ମୋର କୃପାରେ ମନ୍ତ୍ରର ଅଂଶରୂପେ ପୂଜିତ ହେବ । ଅଗ୍ନି ଭକ୍ତିଭାବରେ ତୁମକୁ ଗୃହର ମାଲିକା ଭାବେ ପୂଜିବେ ।"
ରମିଷ୍ଯତି ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧଂ ରାମଯା ରମଣୀଯଯା । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵୋ ଦେଵୀଂ ସମ୍ଭାଷ୍ଯ ନାରଦ
"ସେ ରାମାଙ୍କ ସହିତ ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରିବେ ।" ଏଭଳି କହି, ପ୍ରଭୁ ଦେବୀ ସହ କଥା ହୋଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ନାରଦ ।
ତତ୍ରାଜଗାମ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତୋ ଵହ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମନିଦେଶତଃ । ସାମଵେଦୋକ୍ତଧ୍ଯାନେନ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତାଂ ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍
ତାପରେ, ଅଗ୍ନି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆସିଲେ । ସାମବେଦର ଧ୍ୟାନରେ ଜଗଦମ୍ବାକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ।
ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ପରିତୁଷ୍ଟାଵ ପାଣିଂ ଜଗ୍ରାହ ମନ୍ତ୍ରତଃ । ତଦା ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷଶତଂ ସ ରେମେ ରାମଯା ସହ
ସେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସ୍ତୁତି କଲେ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହାତ ଧରିଲେ । ତାପରେ ଦିବ୍ୟ ଏକ ଶତବର୍ଷ ଧରି ସେ ରାମାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କଲେ ।
ଅତୀଵ ନିର୍ଜନେ ଦେଶେ ସମ୍ଭୋଗସୁଖଦେ ସଦା । ବଭୂଵ ଗର୍ଭସ୍ତସ୍ଯାଂ ଚ ହୁତାଶସ୍ଯ ଚ ତେଜସା
ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ସଦା ସଂଯୋଗର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ । ହୁତାଶଙ୍କ ତେଜରେ ସେ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ ।
ତଂ ଦଧାର ଚ ସା ଦେଵୀ ଦିଵ୍ଯଂ ଦ୍ଵାଦଶଵତ୍ସରମ୍ । ତତଃ ସୁଷାଵ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ରମଣୀଯାନ୍ମନୋହରାନ୍
ସେ ଦେବୀ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁକୁ ବାରୋ ବର୍ଷ ଧରି ଗର୍ଭରେ ଧରିଥିଲେ । ତାପରେ ସେ ରମଣୀୟ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ।
ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିଗାର୍ହପତ୍ଯାହଵନୀଯାନ୍ କ୍ରମେଣ ଚ । ଋଷଯୋ ମୁନଯଶ୍ଚୈଵ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଦଯଃ
କ୍ରମକ୍ରମେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଏବଂ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଋଷି, ମୁନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ।
ସ୍ଵାହାନ୍ତଂ ମନ୍ତ୍ରମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ହଵିର୍ଦାନଂ ଚ ଚକ୍ରିରେ । ସ୍ଵାହାଯୁକ୍ତଂ ଚ ମନ୍ତ୍ରଂ ଚ ଯୋ ଗୃହ୍ଣାତି ପ୍ରଶସ୍ତକମ୍
‘ସ୍ୱାହା’ ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେମାନେ ହବି ଦାନ କଲେ । ଯିଏ ‘ସ୍ୱାହା’ ଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ ।
ସର୍ଵସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରଗ୍ରହଣମାତ୍ରତଃ । ଵିଷହୀନୋ ଯଥା ସର୍ପୋ ଵେଦହୀନୋ ଯଥା ଦ୍ଵିଜଃ
ମନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବାମାତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳିଯାଏ, ଯେପରି ଅବିଷ ନଥିବା ସାପ କିମ୍ବା ବେଦ ନଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।
ପତିସେଵାଵିହୀନା ସ୍ତ୍ରୀ ଵିଦ୍ଯାହୀନୋ ଯଥା ପୁମାନ୍ । ଫଲଶାଖାଵିହୀନଶ୍ଚ ଯଥା ଵୃକ୍ଷୋ ହି ନିନ୍ଦିତଃ
ଯେପରି ପତିସେବା ବିହୀନା ଜନାନୀ, ଶିକ୍ଷା ନଥିବା ପୁରୁଷ, କିମ୍ବା ଫଳ ଓ ଶାଖା ବିହୀନ ଗଛ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ,
ସ୍ଵାହାହୀନସ୍ତଥା ମନ୍ତ୍ରୋ ନ ହୁତଃ ଫଲଦାଯକଃ । ପରିତୁଷ୍ଟା ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସମ୍ପ୍ରାପୁରାହୁତୀଃ
ସେପରି 'ସ୍ୱାହା' ବିନା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋମ କଲେ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଦେବତାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵାହାନ୍ତେନୈଵ ମନ୍ତ୍ରେଣ ସଫଲଂ ସର୍ଵମେଵ ଚ । ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵାହୋପାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍
'ସ୍ୱାହା' ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମିଳେ; ଏଭଳି ଉତ୍ତମ 'ସ୍ୱାହା' ଉପାଖ୍ୟାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହାଯାଇଛି।