ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଵିଷଯାନ୍ଧଶ୍ଚ ରାଜସସ୍ତାମସଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞସ୍ତାମସଶ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞୋ ରାଜସଃ ସ୍ମୃତଃ
ବିଷୟ ଦେଖିବାରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଅନ୍ଧତା ଅଛି—ଏକଟି ରାଜସିକ, ଅନ୍ୟଟି ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ତାମସିକ; ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି, ସେ ରାଜସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ମାର୍ଗଂ ଦର୍ଶଯେତ୍ସୁରପୁଙ୍ଗଵ । ପ୍ରଵୃତ୍ତିବୀଜମେକଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତେଃ କାରଣଂ ପରମ୍
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇଟି ପଥ ଦେଖାଏ—ଏକଟି ହେଉଛି ଲୋକରେ ଲିପ୍ତ ହେବାର ମୂଳ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିରକ୍ତିର କାରଣ।
ଚରନ୍ତି ଜୀଵିନଶ୍ଚାଦୌ ପ୍ରଵୃତ୍ତେର୍ଦୁଃଖଵର୍ତ୍ମନି । ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଚ ପ୍ରସନ୍ନଂ ଚ ନିର୍ଵିରୋଧଂ ଚ ସନ୍ତତମ୍
ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି; ଏହି ପଥ ଦେଖିବାକୁ ସ୍ୱାଧୀନ, ଆନନ୍ଦମୟ ଏବଂ ସଦା ବିରୋଧ ଶୂନ୍ୟ ପ୍ରତିତିତି ହୁଏ।
ଆଯାତି ମଧୁନୋ ଲୋଭାତ୍କ୍ଲେଶେନ ସୁଖମାନିତଃ । ପରିଣାମେ ନାଶବୀଜେ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାକରେ
ମଧୁର ଆଶାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ଜୀବ ସୁଖ ପାଇବା ପାଇଁ କଷ୍ଟ ସହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଏହା ବିନାଶ ଆଣେ, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ମୂଳ ହୁଏ।
ଅନେକଜନ୍ମପର୍ଯନ୍ତଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଭ୍ରମଣଂ ମୁଦା । ସ୍ଵକର୍ମଵିହିତାଯାଂ ଚ ନାନାଯୋନ୍ଯାଂ କ୍ରମେଣ ଚ
ଏଭଳି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଯାଏଁ ନିଜ କର୍ମଅନୁଯାୟୀ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରିବା ପରେ, ଜୀବ ଏକ ପରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ତତଶ୍ଚେଶାନୁଗହାଗ୍ରଚ୍ଚ ସତ୍ସଙ୍ଗଂ ଲଭତେ ଚ ସଃ । ସହସ୍ରେଷୁ ଶତେଷ୍ଵେକୋ ଭଵାବ୍ଧିପାରକାରଣମ୍
ତାପରେ ଭଗବାନଙ୍କର ଅତି କୃପାରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଏ; ହଜାର ହଜାର ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜଣେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରେ।
ସାଧୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵପ୍ରଦୀପେନ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । ତଦା କରୋତି ଯତ୍ନଂ ଚ ଜୀଵୋ ବନ୍ଧନଖଣ୍ଡନେ
ସତ୍ପୁରୁଷ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୋକରେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଖାନ୍ତି; ତାପରେ ଜୀବ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଅନେକଜନ୍ମଯୋଗେନ ତପସାନଶନେନ ଚ । ତଦା ଲଭେନ୍ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ନିର୍ଵିଘ୍ନଂ ସୁଖଦଂ ପରମ୍
ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା, ସେ ତାପରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖଦାୟକ ମୁକ୍ତିର ପଥ ପାଇଥାଏ।
ଇଦଂ ଶ୍ରୁତଂ ଗୁରୋର୍ଵକ୍ଯାଦ୍ଯତ୍ ପୃଚ୍ଛସି ପୁରନ୍ଦର । ମୁନେସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୀତରାଗୋ ବଭୂଵ ସଃ
ହେ ପୁରନ୍ଦର, ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କ କଥାରୁ ଯାହା ଶୁଣିଛ, ଏହା ସେଇ; ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେ ବାସ୍ତବରେ ରାଗ ରହିତ ହେଲେ।
ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଵର୍ଧଯାମାସ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦିନେ ଦିନେ । ମୁନେଃ ସ୍ଥାନାଦ୍ ଗୃହଂ ଗତ୍ଵା ସ ଦଦର୍ଶାମରାଵତୀମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ବିରାଗ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଲା; ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଘରକୁ ଯାଇ, ସେ ଅମରାବତୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ଦୈତ୍ଯୈରସୁରସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ସମାକୀର୍ଣାଂ ଭଯାକୁଲାମ୍ । ଵିଷମୋପପ୍ଲଵାଂ ପୁତ୍ରବନ୍ଧୁହୀନାଂ ଚ କୁତ୍ରଚିତ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ଅମରାବତୀ ଦାଇତ୍ୟ ଓ ଅସୁର ଦଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭୟରେ ଆତୁର, ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏବଂ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ପୁଅ-ପରିବାର ହୀନ।
ପିତୃମାତୃକଲତ୍ରାଦିଵିହୀନାମତିଚଞ୍ଚଲାମ୍ । ଶତ୍ରୁଗ୍ରସ୍ତାଂ ଚ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗାମ ଵାକ୍ପତିଂ ପ୍ରତି
ପିତା, ମାଆ, ଜନାନୀ, ଭାଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରୁ ବିଞ୍ଚିତ, ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସେ ବାଣୀପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଶକ୍ରୋ ମନ୍ଦାକିନୀତୀରେ ଦଦର୍ଶ ଗୁରୁମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଧ୍ଯାଯମାନଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଗଙ୍ଗାତୋଯେ ସ୍ଥିତଂ ପରମ୍
ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରେ ଶକ୍ର ତାଙ୍କର ଗୁରୁ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାରେ।
ସୂର୍ଯାଭିସମ୍ମୁଖଂ ପୂର୍ଵମୁଖଂ ଚ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖମ୍ । ସାଶ୍ରୁନେତ୍ରଂ ପୁଲକିନଂ ପରମାନନ୍ଦସଂଯୁତମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗକୁ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ଏବଂ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଏକତ୍ରିତ।
ଵରିଷ୍ଠଂ ଚ ଗରିଷ୍ଠଂ ଚ ଧର୍ମିଷ୍ଠଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସେଵିତମ୍ । ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚ ବନ୍ଧୁଵର୍ଗାଣାମତିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚ ଜ୍ଞାନିନାମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସର୍ବାଧିକ ଗରିମାମୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସେବନ୍ତି, ପରିବାରରେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଚ ଭ୍ରାତୃଵର୍ଗାଣାମନିଷ୍ଟଂ ସୁରଵୈରିଣାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୁରୁଂ ଜପନ୍ତଂ ଚ ତତ୍ର ତସ୍ଥୌ ସୁରେଶ୍ଵରଃ
ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼, ଦେବଶତ୍ରୁମାନେ ଯାହାକୁ ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ; ଗୁରୁଙ୍କୁ ଜପ କରୁଥିବା ଦେଖି, ସୁରେଶ୍ୱର ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଲେ।
ପ୍ରହରାନ୍ତେ ଗୁରୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୋତ୍ଥିତଂ ପ୍ରଣନାମ ସଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚରଣାମ୍ଭୋଜେ ରୁରୋଦୋଚ୍ଚୈର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଦିନ ଶେଷରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉଠିଥିବା ଦେଖି, ସେ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଚରଣକମଳରେ ମଥା ଲଗାଇ, ପୁନିପୁନି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କଥଯାମାସ ବ୍ରହ୍ମଶାପାଦିକଂ ତଥା । ପୁନର୍ଵରୋପଲବ୍ଧିଂ ଚ ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତିଂ ସୁଦୁର୍ଲଭାମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପ ଓ ଅନ୍ୟ ଘଟଣା, ପୁନଃ ବର ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ଉପରେ କଥା ହେଲେ।
ଵୈରିଗ୍ରସ୍ତାଂ ଚ ସ୍ଵପୁରୀଂ କ୍ରମେଣୈଵ ସୁରେଶ୍ଵରଃ । ଶିଷ୍ଯସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁବୁଦ୍ଧିର୍ଵଦତାଂ ଵରଃ
ଶିଷ୍ୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ସ୍ୱନଗରକୁ ଦୁଶ୍ମନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ ଦେଖି, ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଫେରିଲେ।
ବୃହସ୍ପତିରୁଵାଚେଦଂ କୋପସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ । ଗୁରୁରୁଵାଚ ଶ୍ରୁତଂ ସର୍ଵଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମା ରୋଦୀର୍ଵଚନଂ ଶୃଣୁ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ୍ ଆଖି ହୋଇ, ବୃହସ୍ପତି ଗୁରୁ କହିଲେ, "ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସବୁ କଥା ଶୁଣିଲି। ଏବେ କାନ୍ଦ ନାହିଁ, ମୋ କଥା ଶୁଣ।"
ନ କାତରୋ ହି ନୀତିଜ୍ଞୋ ଵିପତ୍ତୌ ଚ କଦାଚନ । ସମ୍ପତ୍ତିର୍ଵା ଵିପତ୍ତିର୍ଵା ନଶ୍ଵରା ଶ୍ରମରୂପିଣୀ
ଯିଏ ନୀତି ଜାଣେ, ସେ କେବେ ବିପଦରେ ଭୟଭିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, ଦୁହିଁଟି ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ କ୍ଷୟଶୀଳ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା କେବଳ କ୍ଲେଶ ମିଳେ।
ପୂର୍ଵସ୍ଯ କର୍ମାଯତ୍ତା ଚ ସ୍ଵଯଂ କର୍ତା ତଯୋରପି । ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଭଵତ୍ଯେଵ ଶଶ୍ଵଜ୍ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି
ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ-ସୁଖ ପୂର୍ବ କର୍ମର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତଥାପି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜେ କର୍ମ କରେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଏହି ନିୟମ ଚାଲିଥାଏ।
ଚକ୍ରନେମିକ୍ରମେଣୈଵ ତତ୍ର କା ପରିଦେଵନା । ଉକ୍ତଂ ହି ସ୍ଵକୃତଂ କର୍ମ ଭୁଜ୍ଯତେଽଖିଲଭାରତେ
ଚକ୍ରର ନେମି ଯେପରି ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ଭାବେ ଘୂରେ, ଏହିପରି ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏହି ମହାଭାରତରେ କହାଯାଇଛି, ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ।
ଶୁଭାଶୁଭଂ ଚ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସ୍ଵକର୍ମଫଲଭୁକ୍ ପୁମାନ୍ । ନାଭୁକ୍ତଂ କ୍ଷୀଯତେ କର୍ମ କଲ୍ପକୋଟିଶତୈରପି
ଯେଉଁ କିଛି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ। ଭୋଗିବା ଛାଡ଼ି କର୍ମ କେବେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ, ଅନେକ କୋଟି କଳ୍ପ ଲାଗି ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ କୃତଂ କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତଂ ଵେଦେ ଚ କୃଷ୍ଣେନ ପରମାତ୍ମନା
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, କରାଯାଇଥିବା ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏହିପରି କଥା ବେଦରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପରମାତ୍ମା କହିଛନ୍ତି।
ସାମଵେଦୋକ୍ତଶାଖାଯାଂ ସମ୍ବୋଧ୍ଯ କମଲୋଦ୍ଭଵମ୍ । ଜନ୍ମଭୋଗାଵଶେଷେ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ କୃତକର୍ମଣାମ୍
ସାମବେଦର ଏକ ଶାଖାରେ, କମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହାଯାଇଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଜନ୍ମ ଓ ଭୋଗର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି।
ଅନୁରୂପଂ ହି ତେଷାଂ ଚ ଭାରତେଽନ୍ଯତ୍ର ଚୈଵ ହି । କର୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମଶାପଂ ଚ କର୍ମଣା ଚ ଶୁଭାଶିଷମ୍
ଭାରତରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ମଧ୍ୟ, କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପ କିମ୍ବା ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳେ।
କର୍ମଣା ଚ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ଲଭେଦ୍ଦୈନ୍ଯଂ ଚ କର୍ମଣା । କୋଟିଜନ୍ମାର୍ଜିତଂ କର୍ମ ଜୀଵିନାମନୁଗଚ୍ଛତି
କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ମିଳେ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ମିଳେ। କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ନ ହି ତ୍ଯଜେଦ୍ଵିନା ଭୋଗଂ ତଚ୍ଛାଯେଵ ପୁରନ୍ଦର । କାଲଭେଦେ ଦେଶଭେଦେ ପାତ୍ରଭେଦେ ଚ କର୍ମଣାମ୍
ଭୋଗିବା ଛାଡ଼ି କର୍ମ କେବେ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ, ହେ ପୁରନ୍ଦର, ଏହା ଛାୟା ପରି ସାଥି ରହେ। ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ପାତ୍ର ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହୁଏ।
ନ୍ଯୂନତାଧିକଭାଵୋଽପି ଭଵେଦେଵ ହି କର୍ମଣା । ଵସ୍ତୁଦାନେନ ଵସ୍ତୂନାଂ ସମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଦିନେ ଦିନେ
କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଫଳ କେବେ କମ୍, କେବେ ବେଶି ହୁଏ। ଦିନକୁ ଦିନ ବସ୍ତୁ ଦାନ କଲେ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।