କୋଟିଜନ୍ମାର୍ଜିତାତ୍ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନିଶ୍ଚିତଂ ହରେ । ଯସ୍ମାତ୍ସଂସ୍ଥାପିତଂ ପୁଷ୍ପଂ ଗର୍ଵେଣ କରିମସ୍ତକେ
ସେ କୋଟି ଜନ୍ମର ଅର୍ଜିତ ପାପରୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ହରି; ଯେପରି ଗର୍ବରେ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲ ରଖିବାରେ ତାହା ସ୍ଥିର ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଷ୍ମାନ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯାତୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ହରେଃ ପଦମ୍ । ନାରାଯଣସ୍ଯ ଭକ୍ତୋଽହଂ ନ ବିଭେମି ସୁରାଦ୍ଵିଧେଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମକୁ ଛାଡି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ହରିଙ୍କ ପାଦକୁ ଯାଆନ୍ତି; ମୁଁ ନାରାୟଣଙ୍କ ଭକ୍ତ, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଧିପତି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଭୟ କରେନି।
କାଲାନ୍ମୃତ୍ଯୋର୍ଜରାତଶ୍ଚ କାନନ୍ଯାନ୍ ଗଣଯାମି ଚ । କିଂ କରିଷ୍ଯତି ତେ ତାତଃ କଶ୍ଯପଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ
ମୁଁ କାଳ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବି କାହିଁକି? ତୁମର ପିତା କଶ୍ୟପ କିମ୍ବା ପ୍ରଜାପତି କଣ କରିପାରିବେ?
ବୃହସ୍ପତିର୍ଗୁରୁଶ୍ଚୈଵ ନିଃଶଙ୍କସ୍ଯ ଚ ମେ ହରେ । ଇଦଂ ପୁଷ୍ପଂ ଯସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ତସ୍ଯୈଵ ପୂଜନଂ ପରମ୍
ବୃହସ୍ପତି, ତୁମ ଗୁରୁ, ମୋତେ କି କରିପାରିବେ, ହରି? ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଏହି ଫୁଲ ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ ପୂଜା।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଧୃତ୍ଵା ସ ଚରଣଂ ମୁନେଃ । ଉଚ୍ଚୈ ରୁରୋଦ ଶୋକାର୍ତସ୍ତମୁଵାଚ ଭଯାକୁଲଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହେନ୍ଦ୍ର ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରି, ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଭୟରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମହେନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ଦତ୍ତଃ ସମୁଚିତଃ ଶାପୋ ମହ୍ଯଂ ମାଯାପହଃ ପ୍ରଭୋ । ହୃତାଂ ନ ଯାଚେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ କିଞ୍ଚିଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଦେହି ମେ
ମହେନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପ ଯଥାଯଥ; ମୋର ହାରାଇଯାଇଥିବା ସମ୍ପଦ ମୁଁ ଚାହେନି, କିନ୍ତୁ ମୋତେ କିଛି ଜ୍ଞାନ ଦିଅ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵିପଦାଂ ବୀଜଂ ଜ୍ଞାନପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନକାରଣମ୍ । ମୁକ୍ତିମାର୍ଗକୁଠାରଶ୍ଚ ଭକ୍ତେଶ୍ଚ ଵ୍ଯଵଧାଯକମ୍
ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଦୁଃଖର ମୂଳ, ଜ୍ଞାନକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିଥାଏ, ମୁକ୍ତିର ପଥକୁ କାଟି ଦିଏ, ଏବଂ ଭକ୍ତିର ବାଧା।
ମୁନିରୁଵାଚ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଶୋକରୋଗବୀଜାଙ୍କୁରଂ ପରମ୍ । ସମ୍ପତ୍ତିତିମିରାନ୍ଧଶ୍ଚ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ନ ପଶ୍ଯତି
ମୁନି କହିଲେ: ଏହା ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ମୂଳ ଅଙ୍କୁର; ସମ୍ପଦର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଖିପାରେନି।
ସମ୍ପନ୍ମତ୍ତୋ ଵିମୂଢଶ୍ଚ ସୁରାମତ୍ତଃ ସ ଏଵ ଚ । ବାନ୍ଧଵୈର୍ଵେଷ୍ଟିତଃ ସୋଽପି ବନ୍ଧୁତ୍ଵେନୈଵ ହେ ହରେ
ସମ୍ପଦରେ ମତ୍ତ, ମୂଢ, ମଦରେ ମତ୍ତ ଲୋକ ପରି, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ହରି, ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି।
ସମ୍ପତ୍ତିମଦମତ୍ତଶ୍ଚ ଵିଷଯାନ୍ଧଶ୍ଚ ଵିହ୍ଵଲଃ । ମହାକାମୀ ରାଜସିକଃ ସତ୍ତ୍ଵମାର୍ଗଂ ନ ପଶ୍ଯତି
ସମ୍ପଦରେ ମତ୍ତ, ଭୋଗବାସନାରେ ଅନ୍ଧ, ଅସ୍ଥିର, ମହା କାମନାରେ ଭରିତ, ରାଜସ ଗୁଣରେ ଆବୃତ—ସେ ନିଜେ ଉତ୍ତମ ପଥ ଦେଖିପାରେନି।
ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଵିଷଯାନ୍ଧଶ୍ଚ ରାଜସସ୍ତାମସଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞସ୍ତାମସଶ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞୋ ରାଜସଃ ସ୍ମୃତଃ
ବିଷୟ ଦେଖିବାରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଅନ୍ଧତା ଅଛି—ଏକଟି ରାଜସିକ, ଅନ୍ୟଟି ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ତାମସିକ; ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି, ସେ ରାଜସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ମାର୍ଗଂ ଦର୍ଶଯେତ୍ସୁରପୁଙ୍ଗଵ । ପ୍ରଵୃତ୍ତିବୀଜମେକଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତେଃ କାରଣଂ ପରମ୍
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇଟି ପଥ ଦେଖାଏ—ଏକଟି ହେଉଛି ଲୋକରେ ଲିପ୍ତ ହେବାର ମୂଳ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିରକ୍ତିର କାରଣ।
ଚରନ୍ତି ଜୀଵିନଶ୍ଚାଦୌ ପ୍ରଵୃତ୍ତେର୍ଦୁଃଖଵର୍ତ୍ମନି । ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଚ ପ୍ରସନ୍ନଂ ଚ ନିର୍ଵିରୋଧଂ ଚ ସନ୍ତତମ୍
ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି; ଏହି ପଥ ଦେଖିବାକୁ ସ୍ୱାଧୀନ, ଆନନ୍ଦମୟ ଏବଂ ସଦା ବିରୋଧ ଶୂନ୍ୟ ପ୍ରତିତିତି ହୁଏ।
ଆଯାତି ମଧୁନୋ ଲୋଭାତ୍କ୍ଲେଶେନ ସୁଖମାନିତଃ । ପରିଣାମେ ନାଶବୀଜେ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାକରେ
ମଧୁର ଆଶାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ଜୀବ ସୁଖ ପାଇବା ପାଇଁ କଷ୍ଟ ସହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଏହା ବିନାଶ ଆଣେ, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ମୂଳ ହୁଏ।
ଅନେକଜନ୍ମପର୍ଯନ୍ତଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଭ୍ରମଣଂ ମୁଦା । ସ୍ଵକର୍ମଵିହିତାଯାଂ ଚ ନାନାଯୋନ୍ଯାଂ କ୍ରମେଣ ଚ
ଏଭଳି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଯାଏଁ ନିଜ କର୍ମଅନୁଯାୟୀ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରିବା ପରେ, ଜୀବ ଏକ ପରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ତତଶ୍ଚେଶାନୁଗହାଗ୍ରଚ୍ଚ ସତ୍ସଙ୍ଗଂ ଲଭତେ ଚ ସଃ । ସହସ୍ରେଷୁ ଶତେଷ୍ଵେକୋ ଭଵାବ୍ଧିପାରକାରଣମ୍
ତାପରେ ଭଗବାନଙ୍କର ଅତି କୃପାରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଏ; ହଜାର ହଜାର ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜଣେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରେ।
ସାଧୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵପ୍ରଦୀପେନ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । ତଦା କରୋତି ଯତ୍ନଂ ଚ ଜୀଵୋ ବନ୍ଧନଖଣ୍ଡନେ
ସତ୍ପୁରୁଷ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୋକରେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଖାନ୍ତି; ତାପରେ ଜୀବ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଅନେକଜନ୍ମଯୋଗେନ ତପସାନଶନେନ ଚ । ତଦା ଲଭେନ୍ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ନିର୍ଵିଘ୍ନଂ ସୁଖଦଂ ପରମ୍
ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା, ସେ ତାପରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖଦାୟକ ମୁକ୍ତିର ପଥ ପାଇଥାଏ।
ଇଦଂ ଶ୍ରୁତଂ ଗୁରୋର୍ଵକ୍ଯାଦ୍ଯତ୍ ପୃଚ୍ଛସି ପୁରନ୍ଦର । ମୁନେସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୀତରାଗୋ ବଭୂଵ ସଃ
ହେ ପୁରନ୍ଦର, ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କ କଥାରୁ ଯାହା ଶୁଣିଛ, ଏହା ସେଇ; ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେ ବାସ୍ତବରେ ରାଗ ରହିତ ହେଲେ।
ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଵର୍ଧଯାମାସ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦିନେ ଦିନେ । ମୁନେଃ ସ୍ଥାନାଦ୍ ଗୃହଂ ଗତ୍ଵା ସ ଦଦର୍ଶାମରାଵତୀମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ବିରାଗ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଲା; ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଘରକୁ ଯାଇ, ସେ ଅମରାବତୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ଦୈତ୍ଯୈରସୁରସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ସମାକୀର୍ଣାଂ ଭଯାକୁଲାମ୍ । ଵିଷମୋପପ୍ଲଵାଂ ପୁତ୍ରବନ୍ଧୁହୀନାଂ ଚ କୁତ୍ରଚିତ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ଅମରାବତୀ ଦାଇତ୍ୟ ଓ ଅସୁର ଦଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭୟରେ ଆତୁର, ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏବଂ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ପୁଅ-ପରିବାର ହୀନ।
ପିତୃମାତୃକଲତ୍ରାଦିଵିହୀନାମତିଚଞ୍ଚଲାମ୍ । ଶତ୍ରୁଗ୍ରସ୍ତାଂ ଚ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗାମ ଵାକ୍ପତିଂ ପ୍ରତି
ପିତା, ମାଆ, ଜନାନୀ, ଭାଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରୁ ବିଞ୍ଚିତ, ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସେ ବାଣୀପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଶକ୍ରୋ ମନ୍ଦାକିନୀତୀରେ ଦଦର୍ଶ ଗୁରୁମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଧ୍ଯାଯମାନଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଗଙ୍ଗାତୋଯେ ସ୍ଥିତଂ ପରମ୍
ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରେ ଶକ୍ର ତାଙ୍କର ଗୁରୁ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାରେ।
ସୂର୍ଯାଭିସମ୍ମୁଖଂ ପୂର୍ଵମୁଖଂ ଚ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖମ୍ । ସାଶ୍ରୁନେତ୍ରଂ ପୁଲକିନଂ ପରମାନନ୍ଦସଂଯୁତମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗକୁ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ଏବଂ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଏକତ୍ରିତ।
ଵରିଷ୍ଠଂ ଚ ଗରିଷ୍ଠଂ ଚ ଧର୍ମିଷ୍ଠଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସେଵିତମ୍ । ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚ ବନ୍ଧୁଵର୍ଗାଣାମତିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚ ଜ୍ଞାନିନାମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସର୍ବାଧିକ ଗରିମାମୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସେବନ୍ତି, ପରିବାରରେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଚ ଭ୍ରାତୃଵର୍ଗାଣାମନିଷ୍ଟଂ ସୁରଵୈରିଣାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୁରୁଂ ଜପନ୍ତଂ ଚ ତତ୍ର ତସ୍ଥୌ ସୁରେଶ୍ଵରଃ
ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼, ଦେବଶତ୍ରୁମାନେ ଯାହାକୁ ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ; ଗୁରୁଙ୍କୁ ଜପ କରୁଥିବା ଦେଖି, ସୁରେଶ୍ୱର ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଲେ।
ପ୍ରହରାନ୍ତେ ଗୁରୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୋତ୍ଥିତଂ ପ୍ରଣନାମ ସଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚରଣାମ୍ଭୋଜେ ରୁରୋଦୋଚ୍ଚୈର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଦିନ ଶେଷରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉଠିଥିବା ଦେଖି, ସେ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଚରଣକମଳରେ ମଥା ଲଗାଇ, ପୁନିପୁନି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କଥଯାମାସ ବ୍ରହ୍ମଶାପାଦିକଂ ତଥା । ପୁନର୍ଵରୋପଲବ୍ଧିଂ ଚ ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତିଂ ସୁଦୁର୍ଲଭାମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପ ଓ ଅନ୍ୟ ଘଟଣା, ପୁନଃ ବର ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ଉପରେ କଥା ହେଲେ।
ଵୈରିଗ୍ରସ୍ତାଂ ଚ ସ୍ଵପୁରୀଂ କ୍ରମେଣୈଵ ସୁରେଶ୍ଵରଃ । ଶିଷ୍ଯସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁବୁଦ୍ଧିର୍ଵଦତାଂ ଵରଃ
ଶିଷ୍ୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ସ୍ୱନଗରକୁ ଦୁଶ୍ମନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ ଦେଖି, ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଫେରିଲେ।
ବୃହସ୍ପତିରୁଵାଚେଦଂ କୋପସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ । ଗୁରୁରୁଵାଚ ଶ୍ରୁତଂ ସର୍ଵଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମା ରୋଦୀର୍ଵଚନଂ ଶୃଣୁ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ୍ ଆଖି ହୋଇ, ବୃହସ୍ପତି ଗୁରୁ କହିଲେ, "ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସବୁ କଥା ଶୁଣିଲି। ଏବେ କାନ୍ଦ ନାହିଁ, ମୋ କଥା ଶୁଣ।"