ପୂଜଯେତ୍ସ୍ତୌତି ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ସ ଵିଷ୍ଣୁସଦୃଶୋ ଭଵେତ୍ । ତତ୍ସ୍ପର୍ଶଵାଯୁନା ସଦ୍ଯସ୍ତୀର୍ଥୌଘଶ୍ଚ ଵିଶୁଧ୍ଯତି
କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରେ କିମ୍ବା ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ହୁଏ; ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ବାତାସରେ ବହୁତ ତୀର୍ଥ ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଏ ।
ତତ୍ପାଦରଜସା ମୂଢ ସଦ୍ଯଃ ପୂତା ଵସୁନ୍ଧରା । ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯନ୍ନମଵୀରାନ୍ନଂ ଶୂଦ୍ରଶ୍ରାଦ୍ଧାନ୍ତମେଵ ଚ
ତାଙ୍କର ପାଦର ଧୂଳିରେ, ମୂଢ଼, ଭୂମି ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ଅବିରତା ନାରୀର ଭୋଜନ, ସନ୍ତାନହୀନଙ୍କ ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ।
ଯଦ୍ଧରେରନିଵେଦ୍ଯଂ ଚ ଵୃଥା ମାଂସସ୍ଯ ଭକ୍ଷଣମ୍ । ଶିଵଲିଙ୍ଗପ୍ରଦାନଂ ଚ ଯଦ୍ଦତ୍ତଂ ଶୂଦ୍ରଯାଜିନା
ଯେଉଁ ମାଂସ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିନାହିଁ, ତାହା ଖାଇବା ଅପରାଧ; ଶିବଲିଙ୍ଗ ଦେବା, ଏବଂ ଯେଉଁ ଦାନ ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କରିନଥିବା ଲୋକ ଦେଇଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ଅପୂତି।
ଚିକିତ୍ସକଦ୍ଵିଜାନ୍ନଂ ଚ ଦେଵଲାନ୍ନଂ ତଥୈଵ ଚ । କନ୍ଯାଵିକ୍ରଯିଣାମନ୍ନଂ ଯଦନ୍ନଂ ଯୋନିଜୀଵିନାମ୍
ଡାକ୍ତରଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ଦ୍ୱିଜ ଯେଉଁମାନେ ଦେବଳରେ ସେବା କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ୟକୁ ବେଚନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଯୌନ ଜୀବିକା କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ—ସେଗୁଡିକ ଅପୂତି।
ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାନ୍ନଂ ପର୍ଯୁଷିତଂ ସର୍ଵଭକ୍ଷାଵଶେଷିତମ୍ । ଶୂଦ୍ରାପତିଦ୍ଵିଜାନାଂ ଚ ଭୂଷଵାହଦ୍ଵିଜାନ୍ନକମ୍
ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ, ପୁରୁଣା ଖାଦ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ସବୁ କିଛି ଖାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଅବଶେଷ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜ ଯେଉଁମାନେ ଶୂଦ୍ର ଜନାନୀକୁ ବିବାହ କରିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଶବ ଉଠାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଅପୂତି।
ଅଦୀକ୍ଷିତଦ୍ଵିଜାନାଂ ଚ ଯଦନ୍ନଂ ଶଵଦାହିନାମ୍ । ଅଗମ୍ଯାଗାମିନାଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜାନାମନ୍ନମେଵ ଚ
ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଦୀକ୍ଷା ନେଇନାହିଁ, ଶବ ଖାନ୍ତି, ଏବଂ ଅନୁଚିତ ଜନାନୀ ସହ ବ୍ୟବହାର କରିଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଅପୂତି।
ମିତ୍ରଦ୍ରୁହାଂ କୃତଜ୍ଜାନାମନ୍ନଂ ଵିଶ୍ଵାସଘାତିନାମ୍ । ମିଥ୍ଯାସାକ୍ଷ୍ଯପ୍ରଦାନ୍ନଂ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ନଂ ତଥୈଵ ଚ
ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ କରିଥିବା, କୃତଜ୍ଞତା ନଥିବା, ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା, ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ଦେଇଥିବା, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଅପୂତି।
ଏତେ ସର୍ଵେ ଵିଶୁଧ୍ଯନ୍ତି ଵିଷ୍ଣୋନୈଵେଦ୍ଯଭକ୍ଷଣାତ୍ । ଶ୍ଵପଚଶ୍ଚେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁସେଵୀ ଵଂଶାନାଂ କୋଟିମୁଦ୍ଧରେତ୍
ଏସବୁ ଖାଦ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଯଦି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ଭୋଗ ଭକ୍ଷଣ କରାଯାଏ; ଯଦି କୁକୁର ମାଂସ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସେବା କରେ, ସେ ନିଜ ବଂଶର କୋଟି ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ।
ହରେରଭକ୍ତୋ ମନୁଜଃ ସ୍ଵଂ ଚ ରକ୍ଷିତୁମକ୍ଷମଃ । ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ଯଦି ଗୃହ୍ଣାତି ଵିଷ୍ଣୋର୍ନିର୍ମାଲ୍ଯମେଵ ଚ
ଯେଉଁ ଲୋକ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନାହିଁ ଏବଂ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିନାହିଁ, ସେ ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବେଦିତ ଅବଶେଷ ନେଇଥିଲେ—
ସପ୍ତଜନ୍ମାର୍ଜିତାତ୍ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ଗୃହ୍ଣାତି ଵିଷ୍ଣୋନୈଵେଦ୍ଯମେଵ ଚ
ସେ ସପ୍ତଜନ୍ମର ଅର୍ଜିତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏବଂ ଯେଉଁ ଲୋକ ଜାଣିସୁନି ଭକ୍ତି ସହ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କରେ—
କୋଟିଜନ୍ମାର୍ଜିତାତ୍ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନିଶ୍ଚିତଂ ହରେ । ଯସ୍ମାତ୍ସଂସ୍ଥାପିତଂ ପୁଷ୍ପଂ ଗର୍ଵେଣ କରିମସ୍ତକେ
ସେ କୋଟି ଜନ୍ମର ଅର୍ଜିତ ପାପରୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ହରି; ଯେପରି ଗର୍ବରେ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲ ରଖିବାରେ ତାହା ସ୍ଥିର ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଷ୍ମାନ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯାତୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ହରେଃ ପଦମ୍ । ନାରାଯଣସ୍ଯ ଭକ୍ତୋଽହଂ ନ ବିଭେମି ସୁରାଦ୍ଵିଧେଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମକୁ ଛାଡି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ହରିଙ୍କ ପାଦକୁ ଯାଆନ୍ତି; ମୁଁ ନାରାୟଣଙ୍କ ଭକ୍ତ, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଧିପତି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଭୟ କରେନି।
କାଲାନ୍ମୃତ୍ଯୋର୍ଜରାତଶ୍ଚ କାନନ୍ଯାନ୍ ଗଣଯାମି ଚ । କିଂ କରିଷ୍ଯତି ତେ ତାତଃ କଶ୍ଯପଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ
ମୁଁ କାଳ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବି କାହିଁକି? ତୁମର ପିତା କଶ୍ୟପ କିମ୍ବା ପ୍ରଜାପତି କଣ କରିପାରିବେ?
ବୃହସ୍ପତିର୍ଗୁରୁଶ୍ଚୈଵ ନିଃଶଙ୍କସ୍ଯ ଚ ମେ ହରେ । ଇଦଂ ପୁଷ୍ପଂ ଯସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ତସ୍ଯୈଵ ପୂଜନଂ ପରମ୍
ବୃହସ୍ପତି, ତୁମ ଗୁରୁ, ମୋତେ କି କରିପାରିବେ, ହରି? ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଏହି ଫୁଲ ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ ପୂଜା।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଧୃତ୍ଵା ସ ଚରଣଂ ମୁନେଃ । ଉଚ୍ଚୈ ରୁରୋଦ ଶୋକାର୍ତସ୍ତମୁଵାଚ ଭଯାକୁଲଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହେନ୍ଦ୍ର ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରି, ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଭୟରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମହେନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ଦତ୍ତଃ ସମୁଚିତଃ ଶାପୋ ମହ୍ଯଂ ମାଯାପହଃ ପ୍ରଭୋ । ହୃତାଂ ନ ଯାଚେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ କିଞ୍ଚିଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଦେହି ମେ
ମହେନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପ ଯଥାଯଥ; ମୋର ହାରାଇଯାଇଥିବା ସମ୍ପଦ ମୁଁ ଚାହେନି, କିନ୍ତୁ ମୋତେ କିଛି ଜ୍ଞାନ ଦିଅ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵିପଦାଂ ବୀଜଂ ଜ୍ଞାନପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନକାରଣମ୍ । ମୁକ୍ତିମାର୍ଗକୁଠାରଶ୍ଚ ଭକ୍ତେଶ୍ଚ ଵ୍ଯଵଧାଯକମ୍
ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଦୁଃଖର ମୂଳ, ଜ୍ଞାନକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିଥାଏ, ମୁକ୍ତିର ପଥକୁ କାଟି ଦିଏ, ଏବଂ ଭକ୍ତିର ବାଧା।
ମୁନିରୁଵାଚ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଶୋକରୋଗବୀଜାଙ୍କୁରଂ ପରମ୍ । ସମ୍ପତ୍ତିତିମିରାନ୍ଧଶ୍ଚ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ନ ପଶ୍ଯତି
ମୁନି କହିଲେ: ଏହା ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ମୂଳ ଅଙ୍କୁର; ସମ୍ପଦର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଖିପାରେନି।
ସମ୍ପନ୍ମତ୍ତୋ ଵିମୂଢଶ୍ଚ ସୁରାମତ୍ତଃ ସ ଏଵ ଚ । ବାନ୍ଧଵୈର୍ଵେଷ୍ଟିତଃ ସୋଽପି ବନ୍ଧୁତ୍ଵେନୈଵ ହେ ହରେ
ସମ୍ପଦରେ ମତ୍ତ, ମୂଢ, ମଦରେ ମତ୍ତ ଲୋକ ପରି, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ହରି, ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି।
ସମ୍ପତ୍ତିମଦମତ୍ତଶ୍ଚ ଵିଷଯାନ୍ଧଶ୍ଚ ଵିହ୍ଵଲଃ । ମହାକାମୀ ରାଜସିକଃ ସତ୍ତ୍ଵମାର୍ଗଂ ନ ପଶ୍ଯତି
ସମ୍ପଦରେ ମତ୍ତ, ଭୋଗବାସନାରେ ଅନ୍ଧ, ଅସ୍ଥିର, ମହା କାମନାରେ ଭରିତ, ରାଜସ ଗୁଣରେ ଆବୃତ—ସେ ନିଜେ ଉତ୍ତମ ପଥ ଦେଖିପାରେନି।
ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଵିଷଯାନ୍ଧଶ୍ଚ ରାଜସସ୍ତାମସଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞସ୍ତାମସଶ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞୋ ରାଜସଃ ସ୍ମୃତଃ
ବିଷୟ ଦେଖିବାରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଅନ୍ଧତା ଅଛି—ଏକଟି ରାଜସିକ, ଅନ୍ୟଟି ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ତାମସିକ; ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି, ସେ ରାଜସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ମାର୍ଗଂ ଦର୍ଶଯେତ୍ସୁରପୁଙ୍ଗଵ । ପ୍ରଵୃତ୍ତିବୀଜମେକଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତେଃ କାରଣଂ ପରମ୍
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇଟି ପଥ ଦେଖାଏ—ଏକଟି ହେଉଛି ଲୋକରେ ଲିପ୍ତ ହେବାର ମୂଳ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିରକ୍ତିର କାରଣ।
ଚରନ୍ତି ଜୀଵିନଶ୍ଚାଦୌ ପ୍ରଵୃତ୍ତେର୍ଦୁଃଖଵର୍ତ୍ମନି । ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଚ ପ୍ରସନ୍ନଂ ଚ ନିର୍ଵିରୋଧଂ ଚ ସନ୍ତତମ୍
ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି; ଏହି ପଥ ଦେଖିବାକୁ ସ୍ୱାଧୀନ, ଆନନ୍ଦମୟ ଏବଂ ସଦା ବିରୋଧ ଶୂନ୍ୟ ପ୍ରତିତିତି ହୁଏ।
ଆଯାତି ମଧୁନୋ ଲୋଭାତ୍କ୍ଲେଶେନ ସୁଖମାନିତଃ । ପରିଣାମେ ନାଶବୀଜେ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାକରେ
ମଧୁର ଆଶାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ଜୀବ ସୁଖ ପାଇବା ପାଇଁ କଷ୍ଟ ସହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଏହା ବିନାଶ ଆଣେ, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ମୂଳ ହୁଏ।
ଅନେକଜନ୍ମପର୍ଯନ୍ତଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଭ୍ରମଣଂ ମୁଦା । ସ୍ଵକର୍ମଵିହିତାଯାଂ ଚ ନାନାଯୋନ୍ଯାଂ କ୍ରମେଣ ଚ
ଏଭଳି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଯାଏଁ ନିଜ କର୍ମଅନୁଯାୟୀ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରିବା ପରେ, ଜୀବ ଏକ ପରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ତତଶ୍ଚେଶାନୁଗହାଗ୍ରଚ୍ଚ ସତ୍ସଙ୍ଗଂ ଲଭତେ ଚ ସଃ । ସହସ୍ରେଷୁ ଶତେଷ୍ଵେକୋ ଭଵାବ୍ଧିପାରକାରଣମ୍
ତାପରେ ଭଗବାନଙ୍କର ଅତି କୃପାରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଏ; ହଜାର ହଜାର ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜଣେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରେ।
ସାଧୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵପ୍ରଦୀପେନ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । ତଦା କରୋତି ଯତ୍ନଂ ଚ ଜୀଵୋ ବନ୍ଧନଖଣ୍ଡନେ
ସତ୍ପୁରୁଷ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୋକରେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଖାନ୍ତି; ତାପରେ ଜୀବ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଅନେକଜନ୍ମଯୋଗେନ ତପସାନଶନେନ ଚ । ତଦା ଲଭେନ୍ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ନିର୍ଵିଘ୍ନଂ ସୁଖଦଂ ପରମ୍
ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା, ସେ ତାପରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖଦାୟକ ମୁକ୍ତିର ପଥ ପାଇଥାଏ।
ଇଦଂ ଶ୍ରୁତଂ ଗୁରୋର୍ଵକ୍ଯାଦ୍ଯତ୍ ପୃଚ୍ଛସି ପୁରନ୍ଦର । ମୁନେସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୀତରାଗୋ ବଭୂଵ ସଃ
ହେ ପୁରନ୍ଦର, ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କ କଥାରୁ ଯାହା ଶୁଣିଛ, ଏହା ସେଇ; ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେ ବାସ୍ତବରେ ରାଗ ରହିତ ହେଲେ।
ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଵର୍ଧଯାମାସ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦିନେ ଦିନେ । ମୁନେଃ ସ୍ଥାନାଦ୍ ଗୃହଂ ଗତ୍ଵା ସ ଦଦର୍ଶାମରାଵତୀମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ବିରାଗ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଲା; ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଘରକୁ ଯାଇ, ସେ ଅମରାବତୀକୁ ଦେଖିଲେ।