ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସୃଷ୍ଟେରାଦୌ ପୁରା ବ୍ରହ୍ମନ୍ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ଦେଵୀ ଵାମାଂସସମ୍ଭୂତା ବଭୂଵ ରାସମଣ୍ଡଲେ
କିଏ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସେ କେମିତି ଥିଲେ, ଏବଂ କିଏ ପୂଜା କଲେ? ହେ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ, ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ମୋତେ କୁହ।
ଅତୀଵ ସୁନ୍ଦରୀ ଶ୍ଯାମା ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡିତା । ଯଥା ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷୀଯା ଶଶ୍ଵତ୍ସୁସ୍ଥିରଯୌଵନା
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାମ ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦେବୀ ରାସମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଶ୍ଵେତଚମ୍ପକଵର୍ଣାଭା ସୁଖଦୃଶ୍ଯା ମନୋହରା । ଶରତ୍ପାର୍ଵଣକୋଟୀନ୍ଦୁପ୍ରଭାପ୍ରଚ୍ଛାଦନାନନା
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ବଟବୃକ୍ଷର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସଦା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଯୁବତୀ ପରି ଅବିଚଳ ଯୌବନରେ ଥିଲେ।
ଶରନ୍ମଧ୍ଯାହ୍ନପଦ୍ମାନାଂ ଶୋଭାମୋଚନଲୋଚନା । ସା ଦେଵୀ ଦ୍ଵିଵିଧା ଭୂତା ସହ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଚ୍ଛଯା
ତାଙ୍କ ରୂପ ଶ୍ୱେତ ଚମ୍ପା ଫୁଲ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ମନୋହର, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶରତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର କୋଟି କୋଟି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା।
ସ୍ଵୀଯରୂପେଣ ଵର୍ଣେନ ତେଜସା ଵଯସା ତ୍ଵିଷା । ଯଶସା ଵାସସା କୃତ୍ଯା ଭୂଷଣେନ ଗୁଣେନ ଚ
ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଶରତ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ପଦ୍ମ ଫୁଲର ଶୋଭାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା। ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଦେବୀ ଦୁଇ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
ସ୍ମିତେନ ଵୀକ୍ଷଣେନୈଵ ପ୍ରେମ୍ଣା ଵାନୁନଯେନ ଚ । ତଦ୍ଵାମାଂସାନ୍ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଦକ୍ଷିଣାସାଂଚ୍ଚ ରାଧିକା
ତାଙ୍କ ନିଜ ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ, ତେଜ, ବୟସ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, କୀର୍ତ୍ତି, ପୋଷାକ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୂଷଣ ଓ ଗୁଣରେ—
ରାଧାଽଽଦୌ ଵରଯାମାସ ଦ୍ଵିଭୁଜଞ୍ଚ ପରାତ୍ପରମ୍ । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ତତ୍ପଶ୍ଚାଚ୍ଚକମେ କମନୀଯକମ୍
ତାଙ୍କ ହସ, ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରେମ ଓ ମୃଦୁ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା, ବାମ ଦେହରୁ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଡାହାଣ ଦେହରୁ ରାଧିକା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
କୃଷ୍ଣସ୍ତଦ୍ଗୌରଵେଣୈଵ ଦ୍ଵିଧାରୂପୋ ବଭୂଵ ହ । ଦକ୍ଷିଣାଂସଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଭୁଜୋ ଵାମାଂସଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଭୁଜଃ
ପ୍ରଥମେ ରାଧିକା ଦ୍ୱିଭୁଜ ଓ ପରମ ରୂପକୁ ବରଣ କଲେ। ତାପରେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପକୁ ଆଶା କଲେ।
ଚତୁର୍ଭୁଜାଯ ଦ୍ଵିଭୁଜୋ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ଦଦୌ ପୁରା । ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ସ୍ନିଗ୍ଧଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଯଯାନିଶମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦେଖାଇ, କୃଷ୍ଣ ଦୁଇଟି ରୂପ ନେଲେ— ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ବାହୁ ଥିଲା, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିଟି ବାହୁ ଥିଲା।
ଦେଵୀଭୂତା ଚ ମହତୀ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ସା ସ୍ମୃତା । ରାଧାକାନ୍ତଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଭୁଜୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତଶ୍ଚତୁର୍ଭୁଜଃ
ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ରାଧାକାନ୍ତଙ୍କର ଦୁଇଟି ବାହୁ ଅଛି, ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତଙ୍କର ଚାରିଟି ବାହୁ ଅଛି।
ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵସ୍ଵରୂପା ଚ ଗୋପୈର୍ଗୋପୀଭିରାଵୃତା । ଚତୁର୍ଭୁଜଶ୍ଚ ଵୈକୁଣ୍ଠଂ ପ୍ରଯଯୌ ପଦ୍ମଯା ସହ
ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱରୂପା, ଗୋପା ଓ ଗୋପୀମାନେ ଉପରେ ଘିରିଥିବା, ଚାରି ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଜଣେ ପଦ୍ମା ସହିତ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ।
ସର୍ଵାଂଶେନ ସମୌ ତୌ ଦ୍ଵୌ କୃଷ୍ଣନାରାଯଣୌ ପରୌ । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ଯୋଗେନ ନାନାରୂପା ବଭୂଵ ସା
ସେଇ ଦୁଇଜଣ, କୃଷ୍ଣ ଓ ନାରାୟଣ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକାଠି ଥିଲେ; ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
ଵୈକୁଣ୍ଠେ ଚ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ପରିପୂର୍ଣତମା ରମା । ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵସ୍ଵରୂପା ଚ ସର୍ଵସୌଭାଗ୍ଯସଂଯୁତା
ବୈକୁଣ୍ଠରେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତମା ରମା, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱରୂପା ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ।
ପ୍ରେମ୍ଣା ସା ଚ ପ୍ରଧାନା ଚ ସର୍ଵାସୁ ରମଣୀଷୁ ଚ । ସ୍ଵର୍ଗେଷୁ ସ୍ଵର୍ଗଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ଶକ୍ରସମ୍ପତ୍ସ୍ଵରୂପିଣୀ
ପ୍ରେମରେ ସେ ସମସ୍ତ ରମଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ପଦର ମୂର୍ତ୍ତି।
ପାତାଲେ ନାଗଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ରାଜସୁ । ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଗୃହେଷ୍ଵେଵ ଗୃହିଣାଂ ଚ କଲାଂଶତଃ
ପାତାଳରେ ସେ ନାଗଲକ୍ଷ୍ମୀ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଘରେ ଘରେ ଘୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଘରଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳାର ଅଂଶ।
ସମ୍ପତ୍ସ୍ଵରୂପା ଗୃହିଣାଂ ସର୍ଵମଙ୍ଗଲମଙ୍ଗଲା । ଗଵାଂ ପ୍ରସୂତିଃ ସୁରଭିର୍ଦକ୍ଷିଣା ଯଜ୍ଞକାମିନୀ
ଘରଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ସମ୍ପଦର ରୂପ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ସୁରଭି ଗାଈମାନଙ୍କ ଉତ୍ସ, ଦକ୍ଷିଣା ଯଜ୍ଞରେ ଆକାଂକ୍ଷିତ।
କ୍ଷୀରୋଦସିନ୍ଧୁକନ୍ଯା ସା ଶ୍ରୀରୂପା ପଦ୍ମିନୀଷୁ ଚ । ଶୋଭାସ୍ଵରୂପା ଚନ୍ଦ୍ରେ ଚ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡିତା
ସେ କ୍ଷୀରସାଗରର କନ୍ୟା, ପଦ୍ମମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀ; ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶୋଭାର ମୂର୍ତ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ।
ଵିଭୂଷଣେଷୁ ରତ୍ନେଷୁ ଫଲେଷୁ ଚ ଜଲେଷୁ ଚ । ନୃପେଷୁ ନୃପପତ୍ନୀଷୁ ଦିଵ୍ଯସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଗୃହେଷୁ ଚ
ଭୂଷଣ, ମଣି, ଫଳ ଓ ଜଳରେ; ରାଜାମାନେ, ରାଣୀମାନେ, ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନେ ଓ ଘରେ।
ସର୍ଵସସ୍ଯେଷୁ ଵସ୍ତ୍ରେଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ସଂସ୍କୃତେଷୁ ଚ । ପ୍ରତିମାସୁ ଚ ଦେଵାନାଂ ମଙ୍ଗଲେଷୁ ଘଟେଷୁ ଚ
ସମସ୍ତ ଶସ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ; ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରତିମା ଓ ମଙ୍ଗଳ ଘଟରେ।
ମାଣିକ୍ଯେଷୁ ଚ ମୁକ୍ତାସୁ ମାଲ୍ଯେଷୁ ଚ ମନୋହରା । ମଣୀନ୍ଦ୍ରେଷୁ ଚ ହୀରେଷୁ କ୍ଷୀରେଷୁ ଚନ୍ଦନେଷୁ ଚ
ମାଣିକ, ମୁକ୍ତା, ଆକର୍ଷକ ମାଳାରେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି, ହୀରା, କ୍ଷୀର ଓ ଚନ୍ଦନରେ।
ଵୃକ୍ଷଶାଖାସୁ ରମ୍ଯାସୁ ନଵମେଘେଷୁ ଵସ୍ତୁଷୁ । ଵୈକୁଣ୍ଠେ ପୂଜିତା ସାଽଽଦୌ ଦେଵୀ ନାରାଯଣେନ ଚ
ସୁନ୍ଦର ଗଛ ଶାଖା, ନୂତନ ମେଘ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁରେ; ଆରମ୍ଭରେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ଦ୍ଵିତୀଯେ ବ୍ରହ୍ମଣା ଭକ୍ତ୍ଯା ତୃତୀଯେ ଶଙ୍କରେଣ ଚ । ଵିଷ୍ଣୁନା ପୂଜିତା ସା ଚ କ୍ଷୀରୋଦେ ଭାରତେ ମୁନେ
ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୁଗରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ; ତୃତୀୟରେ ଶଙ୍କର; ବିଷ୍ଣୁ କ୍ଷୀରସାଗର ଓ ଭାରତରେ ପୂଜା କଲେ, ମୁନି।
ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେନ ମନୁନା ମାନଵେନ୍ଦ୍ରେଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ । ଋଷୀନ୍ଦ୍ରୈଶ୍ଚ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରୈଶ୍ଚ ସଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଗୃହିଭିର୍ଭଵେ
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟର ରାଜାମାନେ, ଋଷି ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଘରସ୍ଥମାନେ ସେଉଁଠି ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ଗନ୍ଧର୍ଵୈଶ୍ଚୈଵ ନାଗାଦ୍ଯୈଃ ପାତାଲେଷୁ ଚ ପୂଜିତା । ଶୁକ୍ଲାଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଭାଦ୍ରପଦେ କୃତା ପୂଜା ଚ ବ୍ରହ୍ମଣା
ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାତାଳରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ; ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳାଷ୍ଟମୀରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପକ୍ଷପର୍ଯନ୍ତଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ନାରଦ । ଚୈତ୍ରେ ପୌଷେ ଚ ଭାଦ୍ରେ ଚ ପୁଣ୍ଯେ ମଙ୍ଗଲଵାସରେ
ଭକ୍ତି ସହିତ ପକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନି ଲୋକରେ, ନାରଦ; ଚୈତ୍ର, ପୌଷ ଓ ଭାଦ୍ରରେ, ପବିତ୍ର ମଙ୍ଗଳ ଦିନରେ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ପୂଜିତା ସା ଚ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭକ୍ତିତଃ । ଵର୍ଷାନ୍ତେ ପୌଷସଙ୍କ୍ରାନ୍ତ୍ଯାଂ ମାଧ୍ଯାମାଵାହ୍ଯ ମଙ୍ଗଲେ
ତିନି ଲୋକରେ ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ; ବର୍ଷ ଶେଷରେ, ପୌଷ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ, ମଧ୍ୟମାଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦିନରେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଥିଲା।
ମନୁସ୍ତାଂ ପୂଜଯାମାସ ସା ଭୂତା ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ପୂଜିତା ସା ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ମଙ୍ଗଲେନୈଵ ମଙ୍ଗଲା
ମନୁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସେ ତିନି ଭୁବନରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ। ମହେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳକାରିଣୀ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
କେଦାରେଣୈଵ ନୀଲେନ ସୁବଲେନ ନଲେନ ଚ । ଧ୍ରୁଵେଣୋତ୍ତାନପାଦେନ ଶକ୍ରେଣ ବଲିନା ତଥା
କେଦାର, ନୀଳ, ସୁବଳ, ନଳ, ଧ୍ରୁବ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଶକ୍ର ଓ ବଳି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
କଶ୍ଯପେନ ଚ ଦକ୍ଷେଣ କର୍ଦମେନ ଵିଵସ୍ଵତା । ପ୍ରିଯଵ୍ରତେନ ଚନ୍ଦ୍ରେଣ କୁବେରେଣୈଵ ଵାଯୁନା
କଶ୍ୟପ, ଦକ୍ଷ, କର୍ଦମ, ବିବସ୍ବତ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଚନ୍ଦ୍ର, କୁବେର ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ।
ଯମେନ ଵହ୍ନିନା ଚୈଵ ଵରୁଣେନୈଵ ପୂଜିତା । ଏଵଂ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵେଷୁ ପୂଜିତା ଵନ୍ଦିତା ସଦା । ସର୍ଵେଶ୍ଵର୍ଯାଧିଦେଵୀ ସା ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ସ୍ଵରୂପିଣୀ
ଯମ, ଅଗ୍ନି ଓ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଦେଶରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ପୂଜିତ ଓ ବନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନଙ୍କର ମହାଦେବୀ, ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧିର ମୂର୍ତ୍ତି।