ଧନୁଃଶତଂ ଶ୍ଵାସରନ୍ଧ୍ରୈର୍ଧୂମ୍ରାନ୍ଧଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ପାତମାତ୍ରାଦ୍ଯତ୍ର ପାପୀ ନାଗୈଶ୍ଚ ଵେଷ୍ଟିତୋ ଭଵେତ୍
ଧନୁର୍ ଶତ ଦୂର, ଧୂଆଁ ଓ ଅନ୍ଧାରରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ପାପୀ ପଡିଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ୱାସରେ ସାପରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ, ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି।
ଧନୁଃଶତଂ ନାଗପୂର୍ଣଂ ତନ୍ନାଗୈର୍ଵେଷ୍ଟିତଂ ଭଵେତ୍ । ଷଡଶୀତି ଚ କୁଣ୍ଡାନି ମଯୋକ୍ତାନି ନିଶାମଯ । ଲକ୍ଷଣଂ ଚାପି ତେଷାଂ ଚ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଧନୁର୍ ଶତ ଦୂର ସାପରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନ, ସେଠି ସେ ସାପମାନେ ଆଉ ଘେରି ରଖନ୍ତି; ଏବଂ ମୁଁ ଛଅଠି ଏଠି ଆଠି ଛଅ କୁଣ୍ଡା ବିଷୟରେ କହିଛି—ଶୁଣ; ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଆଉ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି?
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ଦେଵୀଭକ୍ତିଂ ଦେହି ମହ୍ଯଂ ସାରାଣାଂ ଚୈଵ ସାରକମ୍ । ପୁଂସାଂ ମୁକ୍ତିଦ୍ଵାରବୀଜଂ ନରକାର୍ଣଵତାରକମ୍
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ: ମୋତେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦିଅ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସାରର ସାର ଦିଅ; ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତିର ଦ୍ୱାରର ବୀଜ ଦିଅ, ନରକର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ବେଳା ଦିଅ।
କାରଣଂ ମୁକ୍ତିସାରାଣାଂ ସର୍ଵାଶୁଭଵିନାଶନମ୍ । ଦାରକଂ କର୍ମଵୃକ୍ଷାଣାଂ କୃତପାପୌଘହାରଣମ୍
ମୁକ୍ତିର ସାରର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଅଶୁଭକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ; କର୍ମର ଗଛର ଶିଶୁ, କରାଯାଇଥିବା ପାପର ଗୋଟିଏ ଦଳକୁ ଦୂର କରିଥାଏ।
ମୁକ୍ତିଶ୍ଚ କତିଥାପ୍ଯସ୍ତି କିଂ ଵା ତାସାଂ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଦେଵୀଭକ୍ତିଂ ଭକ୍ତିଭେଦଂ ନିଷେକସ୍ଯାପି ଖଣ୍ଡନମ୍
ମୁକ୍ତି କେତେ ପ୍ରକାର ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କଣ? ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତି, ଭକ୍ତିର ପ୍ରକାର, ଏବଂ ଦୀକ୍ଷାର ଖଣ୍ଡନ ବିଷୟରେ କହ।
ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଵିହୀନା ଚ ସ୍ତ୍ରୀଜାତିର୍ଵିଧିନିର୍ମିତା । କିଞ୍ଚିଞ୍ଜ୍ଞାନଂ ସାରଭୂତଂ ଵଦ ଵେଦଵିଦାଂ ଵର
ନିୟମରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ନାରୀଜାତି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରୁ ବଞ୍ଚିତ; ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗ୍ୟାନର ସାର ଥୋଡ଼ା କହ।
ସର୍ଵଂ ଦାନଂ ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ତୀର୍ଥସ୍ନାନଂ ଵ୍ରତଂ ତପଃ । ଅଜ୍ଞାନିଜ୍ଞାନଦାନସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍
ସମସ୍ତ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ବ୍ରତ, ତପସ୍ୟା—ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଜ୍ଞାନର ଦାନର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ।
ପିତୁଃ ଶତଗୁଣା ମାତା ଗୌରଵେ ଚେତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ମାତୁଃ ଶତଗୁଣଃ ପୂଜ୍ଯୋ ଜ୍ଞାନଦାତା ଗୁରୁଃ ପ୍ରଭୋ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ମାଆ ପିତାଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ଆଦରଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ଗୁରୁ, ମାଆଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ।
ଧର୍ମରାଜ ଉଵାଚ ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵୋ ଵରୋ ଦତ୍ତୋ ଯସ୍ତେ ମନସି ଵାଞ୍ଛିତଃ । ଅଧୁନା ଶକ୍ତିଭକ୍ତିସ୍ତେ ଵତ୍ସେ ଭଵତୁ ମଦ୍ଵରାତ୍
ଧର୍ମରାଜ କହିଲେ: ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲ, ସମସ୍ତ ଦେଇଥିଲି; ଏବେ ମୋର ଦିଆ ବରରେ, ତୁମେ ଶକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତି ପାଉ।
ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି କଲ୍ଯାଣି ଶ୍ରୀଦେଵୀଗୁଣକୀର୍ତନମ୍। ଵକ୍ତୄଣାଂ ପୃଚ୍ଛକାନାଂ ଚ ଶ୍ରୋତୄଣାଂ କୁଲତାରଣମ୍
ହେ କଳ୍ୟାଣୀ, ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି, ଦେବୀଙ୍କର ଗୁଣଗାନ, ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନକରିବା, କହିବା ଓ ଶୁଣିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୁଳକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉପାୟ?
ଶେଷୋ ଵକ୍ତ୍ରସହସ୍ରେଣ ନହି ଯଦ୍ଵକ୍ତୁମୀଶ୍ଵରଃ । ମୃତ୍ଯୁଞ୍ଜଯୋ ନ କ୍ଷମଶ୍ଚ ଵକ୍ତୁଂ ପଞ୍ଚମୁଖେନ ଚ
ଶେଷ ଜଣେ ହଜାରଟି ମୁଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା କହିପାରିବେ ନାହିଁ; ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ପାଞ୍ଚଟି ମୁଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ଧାତା ଚତୁର୍ଣାଂ ଵେଦାନାଂ ଵିଧାତା ଜଗତାମପି । ବ୍ରହ୍ମା ଚତୁର୍ମୁଖେନୈଵ ନାଲଂ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ସର୍ଵଵିତ୍
ଚାରିଟି ବେଦର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଜଗତର ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ଚାରିମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ସବୁ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଏହା କହିପାରିବେ ନାହିଁ।
କାର୍ତିକେଯଃ ଷଣ୍ମୁଖେନ ନାପି ଵକ୍ତୁମଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ନ ଗଣେଶଃ ସମର୍ଥଶ୍ଚ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଗୁରୋର୍ଗୁରୁଃ
କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଛଅଟି ମୁଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ; ଗଣେଶ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଗୁରୁ, ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ସାରଭୂତାଶ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଏଵ ଚ । କଲାମାତ୍ରଂ ଯଦ୍ଗୁଣାନାଂ ନ ଵିଦନ୍ତି ବୁଧାଶ୍ଚ ଯେ
ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ସାର, ଚାରିଟି ବେଦ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କର ଗୁଣର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।
ସରସ୍ଵତୀ ଜଡୀଭୂତା ନାଲଂ ତଦ୍ଗୁଣଵର୍ଣନେ । ସନତ୍କୁମାରୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ ସନନ୍ଦନଃ ସନାତନଃ
ସରସ୍ୱତୀ ମୂକ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେ ଗୁଣଗୁଡିକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସନତ୍କୁମାର, ଧର୍ମ, ସନନ୍ଦନ, ସନାତନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ସନକଃ କପିଲଃ ସୂର୍ଯୋ ଯେଽନ୍ଯେ ଚ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ । ଵିଚକ୍ଷଣା ନ ଯଦ୍ଵକ୍ତୁଂ କିଞ୍ଚାନ୍ଯେ ଜଡବୁଦ୍ଧଯଃ
ସନକ, କପିଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଅମାନେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କହିପାରିବେ ନାହିଁ—ଅପ୍ରଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହା ତ କହିବା ଦୂର।
ନ ଯଦ୍ଵକ୍ତୁଂ କ୍ଷମାଃ ସିଦ୍ଧା ମୁନୀନ୍ଦ୍ରା ଯୋଗିନସ୍ତଥା । କେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ଵଯଂ କେ ଵା ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯା ଗୁଣଵର୍ଣନେ
ସିଦ୍ଧ, ମୁନି, ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ କହିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଆମେ କି, ଅନ୍ୟମାନେ କି, ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କର ଗୁଣବର୍ଣ୍ନନା କରିବାକୁ?
ଧ୍ଯାଯନ୍ତେ ଯତ୍ପଦାମ୍ଭୋଜଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦଯଃ । ଅତିସାଧ୍ଯଂ ସ୍ଵଭକ୍ତାନାଂ ତଦନ୍ଯେଷାଂ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେବୀଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ଏହା ତାଙ୍କର ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ବହୁତ ସହଜ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
କଶ୍ଚିତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଜାନାତି ତଦ୍ଗୁଣୋତ୍କୀର୍ତନଂ ଶୁଭମ୍ । ଅତିରିକ୍ତଂ ଵିଜାନାତି ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଶାରଦଃ
କିଏ କିଛି ଅଳ୍ପ ଜଣେ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଗୁଣ ଓ ସ୍ତୁତି ବିଷୟରେ ଜାଣନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଜାଣନ୍ତି।
ତତୋଽତିରିକ୍ତଂ ଜାନାତି ଗଣେଶୋ ଜ୍ଞାନିନାଂ ଗୁରୁଃ । ସର୍ଵାତିରିକ୍ତଂ ଜାନାତି ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ଶମ୍ଭୁରେଵ ସଃ
ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଜାଣନ୍ତି ଗଣେଶ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଗୁରୁ; ତଥା ଏହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜାଣନ୍ତି କେବଳ ଶିବ, ଯିଏ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା।
ତସ୍ମୈ ଦତ୍ତଂ ପୁରା ଜ୍ଞାନଂ କୃଷ୍ଣେନ ପରମାତ୍ମନା । ଅତୀଵ ନିର୍ଜନେଽରଣ୍ଯେ ଗୋଲୋକେ ରାସମଣ୍ଡଲେ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ କୃଷ୍ଣ, ପରମାତ୍ମା, ଗୋଲୋକର ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ, ରାସ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ।
ତତ୍ରୈଵ କଥିତଂ କିଞ୍ଚିତ୍ତଦ୍ଗୁଣୋତ୍କୀର୍ତନଂ ଶୁଭମ୍ । ଧର୍ମଂ ଚ କଥଯାମାସ ଶିଵଲୋକେ ଶିଵଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସେଠି, ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଗୁଣ ଓ ସ୍ତୁତିର କିଛି ଅଂଶ କଥା ହୋଇଥିଲା; ଏବଂ ଶିବ ନିଜେ ଶିବଲୋକରେ ଧର୍ମ କଥା କହିଥିଲେ।
ଧର୍ମସ୍ତୁ କଥଯାମାସ ଭାସ୍ଵତେ ପୃଚ୍ଛତେ ତଥା । ଯାମାରାଧ୍ଯ ମତ୍ପିତାପି ସମ୍ପ୍ରାପ ତପସା ସତି
ଏହି ଧର୍ମ ଶିବ କହିଥିଲେ ଭାସ୍ବତଙ୍କୁ, ଯିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ; ଯାହାକୁ ଆରାଧନା କରି, ମୋର ପିତା ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟାରେ ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ଵିଷଯଂ ଚାହଂ ନ ଗୃହ୍ଣାମି ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଵୈରାଗ୍ଯଯୁକ୍ତସ୍ତପସେ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ସୁଵ୍ରତେ
ପୂର୍ବରୁ, ମୁଁ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲି; ବିରାଗ ଭାବରେ, ମୁଁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି, ଓ ସୁବ୍ରତେ।
ତଦା ମାଂ କଥଯାମାସ ପିତା ତଦ୍ଗୁଣକୀର୍ତନମ୍ । ଯଥାଗମଂ ତଦ୍ଵଦାମି ନିବୋଧାତୀଵ ଦୁର୍ଗମମ୍
ତେବେ, ମୋ ପିତା ମୋତେ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ସ୍ତୁତି କଥା କହିଥିଲେ; ଯେପରି ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି, ସେପରି ଏବେ କହୁଛି—ଶୁଣ, ଏହା ବୁଝିବା ପାଇଁ ଅତି ଦୁର୍ଗମ।
ତଦ୍ଗୁଣଂ ସା ନ ଜାନାତି ତଦନ୍ଯସ୍ଯ ଚ କା କଥା । ଯଥାକାଶୋ ନ ଜାନାତି ସ୍ଵାନ୍ତମେଵ ଵରାନନେ
ସେ ନିଜେ ନିଜ ଗୁଣ କୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ଅନ୍ୟ କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ଯେପରି ଆକାଶ ନିଜ ଭିତରକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁବଳି।
ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଭଗଵାନ୍ ସର୍ଵକାରଣକାରଣଃ । ସର୍ଵେଶ୍ଵରଶ୍ଚ ସର୍ଵାଦ୍ଯଃ ସର୍ଵଵିତ୍ପରିପାଲକଃ । ୨୫ ନିତ୍ଯରୂପୀ ନିତ୍ଯଦେହୀ ନିତ୍ଯାନନ୍ଦୋ ନିରାକୃତିଃ । ନିରଙ୍କୁଶୋ ନିରାଶଙ୍କୋ ନିର୍ଗୁଣଶ୍ଚ ନିରାମଯଃ
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଶାସକ, ସମସ୍ତର ଆଦି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ରକ୍ଷକ; ସଦା ରୂପୀ, ସଦା ଦେହୀ, ସଦା ଆନନ୍ଦର, ନିରାକାର, ନିରଂକୁଶ, ନିରାଶଙ୍କ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ନିରାମୟ।
ନିର୍ଲିପ୍ତଃ ସର୍ଵସାକ୍ଷୀ ଚ ସର୍ଵାଧାରଃ ପରାତ୍ପରଃ । ମାଯାଵିଶିଷ୍ଟଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ତଦ୍ଵିକାରାଶ୍ଚ ପ୍ରାକୃତାଃ
ନିର୍ଲିପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର, ପରମପରାତ୍ପର; ମାୟାରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ପ୍ରକୃତି ଓ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସ୍ୱାଭାବିକ।
ସ୍ଵଯଂ ପୁମାଂଶ୍ଚ ପ୍ରକୃତିସ୍ତାଵଭିନ୍ନୌ ପରସ୍ପରମ୍ । ଯଥା ଵହ୍ନେସ୍ତସ୍ଯ ଶକ୍ତିର୍ନ ଭିନ୍ନାସ୍ତ୍ଯେଵ କୁତ୍ରଚିତ୍
ସେ ନିଜେ ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତି ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି କେବେ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସେଯଂ ଶକ୍ତିର୍ମହାମାଯା ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀ । ରୂପଂ ବିଭର୍ତ୍ଯରୂପା ଚ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହହେତଵେ
ଏହି ଶକ୍ତି ହେଉଛି ମହାମାୟା, ଯାହାର ରୂପ ହେଉଛି ସତ୍, ଚିତ୍, ଆନନ୍ଦ; ସେ ରୂପବତୀ ଓ ଅରୂପୀ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କୃପା କରିବା ପାଇଁ।