ଯାସ୍ଯନ୍ତି ତେ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ହରିଦାସାଶ୍ରମଂ ଵିନା । କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ରୋପାସକାଚ୍ଚ ଵୈନତେଯାଦିଵୋରଗାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ଯିବେ, କିନ୍ତୁ ହରିଙ୍କ ଦାସମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବେ ନାହିଁ; କୃଷ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ଉପାସକମାନେ, ଗରୁଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି।
ଦେଵୀମନ୍ତ୍ରୋପାସକାନାଂ ନାମ୍ନାଞ୍ଚୈଵ ନିକୃନ୍ତନମ୍ । କରୋତି ନଖଲେଖନ୍ଯା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଶ୍ଚ ଭୀତଵତ୍
ଦେବୀ ମନ୍ତ୍ର ଉପାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ତାଙ୍କର ନାମ ମଧ୍ୟ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ନଖରେ ଲେଖି ଦୂର କରିଦେଇଥିବା।
ମଧୁପର୍କାଦିକଂ ତେଷାଂ କୁରୁତେ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଵିଲଙ୍ଘ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଚ ଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ସତି
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧୁପର୍କ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାର ବାରମ୍ବାର ଦିଆଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେମାନେ ତାହା ପରେ ସେ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଦୁରିତାନି ଚ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଯେଷାଂ ସଂସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରତଃ । ତେ ମହାଭାଗ୍ଯଵନ୍ତୋ ହି ସହସ୍ରକୁଲପାଵନାଃ
ସେମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ରରେ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ସେମାନେ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ହଜାର କୁଳକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
ଯଥା ଚ ପ୍ରଜ୍ଵଲଦ୍ଵହ୍ନୌ ଶୁଷ୍କାନି ଚ ତୃଣାନି ଚ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମୋହଃ ସମ୍ମୋହଂ ତାଂଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଭୀତଵତ୍
ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଖିଆ ଘାସ ଓ କାଠ ଦେଖିଲେ ଲୋକ ଭୟରେ ଭମ୍ଭିତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହିପରି ଭୟ ଓ ଅସ୍ତିରତା ଆସେ।
କାମଶ୍ଚ କାମିନଂ ଯାତି ଲୋଭକ୍ରୋଧୌ ତତଃ ସତି । ମୃତ୍ଯୁଃ ପ୍ରଲୀଯତେ ରୋଗୋ ଜରା ଶୋକୋ ଭଯଂ ତଥା
ଇଚ୍ଛା ଇଚ୍ଛାକୁ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯାଏ, ତାପରେ ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧ ଆସେ; ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ, ବୃଦ୍ଧା, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ମିଶିଯାନ୍ତି।
କାଲଃ ଶୁଭାଶୁଭଂ କର୍ମ ହର୍ଷୋ ଭୋଗସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଯେ ଯେ ନ ଯାନ୍ତି ତାଂ ପୀଡାଂ କଥିତାସ୍ତେ ମଯା ସତି
କାଳ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କର୍ମ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗ—ଯେଉଁ ଦୁଃଖକୁ ନପହଞ୍ଚି, ସେଗୁଡିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଶୃଣୁ ଦେହଵିଵରଣଂ କଥଯାମି ଯଥାଗମମ୍ । ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶସ୍ତେଜସ୍ତୋଯମିତି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଶୁଣ, ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦେହର ବିବରଣ କହିବି: ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ସ୍ପଷ୍ଟ।
ଦେହିନାଂ ଦେହବୀଜଂ ଚ ସ୍ରଷ୍ଟୃସୃଷ୍ଟିଵିଧୌ ପରମ୍ । ପୃଥିଵ୍ଯାଦିପଞ୍ଜଭୂତୈର୍ଯୋ ଦେହୋ ନିର୍ମିତୋ ଭଵେତ୍
ଦେହୀଙ୍କର ଦେହର ବିଜ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ପୃଥିବୀ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ଦେହ ତିଆରି ହୁଏ।
ସ କୃତ୍ରିମୋ ନଶ୍ଵରଶ୍ଚ ଭସ୍ମସାଚ୍ଚ ଭଵେଦିହ । ବଦ୍ଧୋଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠପ୍ରମାଣଶ୍ଚ ଯୋ ଜୀଵଃ ପୁରୁଷଃ କୃତଃ
ସେ ଦେହ କୃତ୍ରିମ ଓ ନଶ୍ୱର, ଏଠାରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ; ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଆକାରର ବାନ୍ଧା ଜୀବକୁ 'ପୁରୁଷ' କୁହାଯାଏ।
ବିଭର୍ତି ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଦେହଂ ତଂ ତଦ୍ରୂପଂ ଭୋଗହେତଵେ । ସ ଦେହୋ ନ ଭଵେଦ୍ଭସ୍ମ ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନୌ ମମାଲଯେ
ସେ ଜୀବ ଭୋଗ ପାଇଁ ସେହି ଆକାରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଧାରଣ କରେ; ମୋ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ସେ ଦେହ ଭସ୍ମ ହୋଇନଥାଏ।
ଜଲେନ ନଷ୍ଟୋ ଦେହୀ ଵା ପ୍ରହାରେ ସୁଚିରଂ କୃତେ । ନ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ନ ଵାସ୍ତ୍ରେଣ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣକଣ୍ଟକେ ତଥା
ଜଳରେ ଦେହୀ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଦୀର୍ଘ ଆଘାତରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଶସ୍ତ୍ର, ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଣ୍ଟକରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତପ୍ତଦ୍ରଵେ ତପ୍ତଲୋହେ ତପ୍ତପାଷାଣ ଏଵ ଚ । ପ୍ରତପ୍ତପ୍ରତିମାଶ୍ଲେଷେ ଯତ୍ପୂର୍ଵପତନେଽପି ଚ
ତପ୍ତ ଦ୍ରବ, ତପ୍ତ ଲୋହା, ତପ୍ତ ପାଷାଣ, ତପ୍ତ ପ୍ରତିମାର ଆଲିଙ୍ଗନ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ତଳାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନ ଦଗ୍ଧୋ ନ ଚ ଭଗ୍ନଃ ସ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସନ୍ତାପମେଵ ଚ । କଥିତୋ ଦେହଵୃତ୍ତାନ୍ତଃ କାରଣଂ ଚ ଯଥାଗମମ୍ । କୁଣ୍ଡାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ସର୍ଵଂ ବୋଧାଯ କଥଯାମି ତେ
ସେ ଜୀବ ଦଗ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ଭଙ୍ଗ ହୁଏନାହିଁ, କେବଳ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ; ଦେହର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଓ କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କହିଲି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କୁଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଦେଵୀଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେଽଷ୍ଟାଦଶସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ନଵମସ୍କନ୍ଧେ ନାରାଯଣନାରଦସଂଵାଦେ ଦେଵପୂଜନାତ୍ ସର୍ଵାରିଷ୍ଟନିଵୃତ୍ତିଵର୍ଣନଂ ନାମ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ଦେବୀଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ନବମ ଖଣ୍ଡର ନାରାୟଣ ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ଦେବପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଦୂର କରିବା ବିଷୟର ଶତତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାନାନରକକୁଣ୍ଡଵର୍ଣନମ୍ ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ଧର୍ମରାଜ ଉଵାଚ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁମଣ୍ଡଲାକାରଂ ସର୍ଵଂ କୁଣ୍ଡଂ ଚ ଵର୍ତୁଲମ୍ । ନିମ୍ନଂ ପାଷାଣଭେଦୈଶ୍ଚ ପାଚିତଂ ବହୁଭିଃ ସତି
ନାନା ନରକ କୁଣ୍ଡର ବିବରଣ। ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ— ଧର୍ମରାଜ କହିଲେ: ସମସ୍ତ କୁଣ୍ଡ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଗୋଳ, ଗଭୀର ଓ ଅନେକ ଭାଙ୍ଗା ପାଷାଣରେ ଭରିଥିବା।
ନ ନଶ୍ଵରଂ ଚାପ୍ରଲଯଂ ନିର୍ମିତଂ ଚେଶ୍ଵରେଚ୍ଛଯା । କ୍ଲେଶଦଂ ପାତକାନାଂ ଚ ନାନାରୂପଂ ତଦାଲଯମ୍
ଏହା ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ, ବିନାଶ ହୁଏନାହିଁ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ତିଆରି; ଏହା ପାପୀଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା ନାନା ଆକାରର ଆଶ୍ରୟ।
ଜ୍ଵଲଦଙ୍ଗାରରୂପଂ ଚ ଶତହସ୍ତଶିଖାନ୍ଵିତମ୍ । ପରିତଃ କ୍ରୋଶମାନଂ ଚ ଵହ୍ନିକୁଣ୍ଡଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଏହା ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୋଇଳାରେ ଭରିଥିବା, ଶତହସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଦେଖାଯାଏ, ଚାରିପାଖରେ ଏକ କ୍ରୋଶ ଯାଏଯାଏ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଭାବେ ପରିଚିତ।
ମହାଶବ୍ଦଂ ପ୍ରକୁର୍ଵଦ୍ଭିଃ ପାପିଭିଃ ପରିପୂରିତମ୍ । ରକ୍ଷିତଂ ମମ ଦୂତୈଶ୍ଚ ତାଡିତୈଶ୍ଚାପି ସନ୍ତତମ୍
ଏହା ପାପୀମାନେ ମହାଶବ୍ଦ କରି ଭରିଥିବା, ମୋର ଦୂତମାନେ ସଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଓ ତାଡ଼ନ କରନ୍ତି।
ପ୍ରତପ୍ତୋଦକପୂର୍ଣଂ ଚ ହିଂସ୍ରଜନ୍ତୁସମନ୍ଵିତମ୍ । ମହାଘୋରଂ କାକୁଶବ୍ଦଂ ପ୍ରହାରେଣ ଦୃଢେନ ଚ
ଏହା ତପ୍ତ ଜଳରେ ଭରିଥିବା, ହିଂସ୍ର ପଶୁମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର କାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଆଘାତରେ ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଏ।
କ୍ରୋଶାର୍ଧମାନଂ ତଦ୍ଦୂତୈସ୍ତାଡିତୈର୍ମମ ପାର୍ଷଦୈଃ । ତପ୍ତକ୍ଷାରୋଦକୈଃ ପୂର୍ଣଂ ପୁନଃ କାକୈଶ୍ଚ ସଙ୍କୁଲମ୍
ଏହା ଅର୍ଧ କ୍ରୋଶ ଆକାରର, ମୋର ପାର୍ଷଦମାନେ ତାଡ଼ନ କରନ୍ତି, ପୁନି ତପ୍ତ କ୍ଷାର ଜଳରେ ଭରିଥିବା, କାକମାନେ ଭିତରେ ଭିଡ଼ିଆ।
ସଙ୍କୁଲଂ ପାପିଭିଶ୍ଚୈଵ କ୍ରୋଶମାନଂ ଭଯାନକମ୍ । ତ୍ରାହୀତି ଶବ୍ଦଂ କୁର୍ଵଦ୍ଭିର୍ମମ ଦୂତୈଶ୍ଚ ତାଡିତୈଃ
ଏହା ପାପୀମାନେ ଭିଡ଼ିଆ ଓ ଭୟାନକ, ମୋର ଦୂତମାନେ ତାଡ଼ନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ 'ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି।
ପ୍ରଚଲଦ୍ଭିରନାହାରୈଃ ଶୁଷ୍କକଣ୍ଠୋଷ୍ଠତାଲୁକୈଃ । ଵିଡ୍ଭିରେଵ କୃତଂ ପୂର୍ଣଂ କ୍ରୋଶମାନଂ ଚ କୁତ୍ସିତମ୍
କମ୍ପିଉଥିବା ଭୋକା ଶରୀର, ଶୁଖି ଯାଇଥିବା ଗଳା, ଓଠ ଓ ଜିଭା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଳରେ ଭରିଯାଇଛି, ଦୟନୀୟ ଭାବରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି।
ଅତିଦୁର୍ଗନ୍ଧିସଂସକ୍ତଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ପାପିଭିରନ୍ଵହମ୍ । ତାଡିତୈର୍ମମ ଦୂତୈଶ୍ଚ ତଦାହାରୈଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ
ତୀବ୍ର ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ଲଗି ରହିଛି, ପ୍ରତିଦିନ ପାପୀମାନେ ଏଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି, ମୋର ଦୂତମାନେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଖାଦ୍ୟରେ ମାରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି।
ରକ୍ଷେତି ଶବ୍ଦଂ କୁର୍ଵଦ୍ଭିସ୍ତତ୍କୀଟୈରେଵ ଭକ୍ଷିତୈଃ । ତପ୍ତମୂତ୍ରଦ୍ରଵୈଃ ପୂର୍ଣଂ ମୂତ୍ରକୀଟୈଶ୍ଚ ସଙ୍କୁଲମ୍
‘ରକ୍ଷା କର’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, କୀଟମାନେ ଖାଇଯାଉଛନ୍ତି, ତାପି ମୁତ୍ରରେ ଭରିଯାଇଛି, ମୁତ୍ରରେ ବସୁଥିବା କୀଟମାନେ ଏଠାରେ ଭିଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି।
ଯୁକ୍ତଂ ମହାପାତକିଭିସ୍ତତ୍କୀଟୈର୍ଭକ୍ଷିତୈଃ ସଦା । ଗଵ୍ଯୂତିମାନଂ ଧ୍ଵାନ୍ତାକ୍ତଂ ଶବ୍ଦକୃଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସନ୍ତତମ୍
ସଦା ବଡ଼ ପାପୀମାନେ ଏଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି, ସେଇ କୀଟମାନେ ଖାଇଯାଉଛନ୍ତି, ଏହା ଏକ ଯୋଜନା ପରିମାଣର, ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକି ରହିଛି, ସଦା ଚିତ୍କାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି।
ମଦ୍ଦୂତୈସ୍ତାଡିତୈର୍ଘୋରୈଃ ଶୁଷ୍କକଣ୍ଠୋଷ୍ଠତାଲୁକୈଃ । ଶ୍ଲେଷ୍ମପୂର୍ଣଂ ପ୍ରଶମିତଂ ତତ୍କୀଟୈଃ ପୂରିତଂ ସଦା
ମୋର ଭୟଙ୍କର ଦୂତମାନେ ମାରି ଦେଉଛନ୍ତି, ଶୁଖି ଯାଇଥିବା ଗଳା, ଓଠ ଓ ଜିଭା, ଶ୍ଲେଷ୍ମାରେ ଭରିଯାଇଛି, ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ସେଇ କୀଟମାନେ ସଦା ଭରି ରହିଛନ୍ତି।
ତଦ୍ଭୋଜିଭିଃ ପାପିଭିଶ୍ଚ ଵେଷ୍ଟିତଂ ଵେଷ୍ଟିତୈଃ ସଦା । କ୍ରୋଶାର୍ଧଂ ଗରକୁଣ୍ଡଂ ଚ ଗରଭୋଜିଭିରନ୍ଵିତମ୍
ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ଖାଇବା ଲୋକମାନେ ଏଠାକୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ସଦା ଏଠାରେ ଘେରାଯାଇଛି, ଏହା ଆଧା ଯୋଜନା ପରିମାଣର ଏକ ବିଷର କୁଣ୍ଡ, ବିଷ ଖାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ସହିତ।
ଗରକୀଟୈର୍ଭକ୍ଷିତୈଶ୍ଚ ପାପିଭିଃ ପୂର୍ଣମେଵ ଚ । ତାଡିତୈର୍ମମ ଦୂତୈଶ୍ଚ ଶବ୍ଦକୃଦ୍ଭିଶ୍ଚ କମ୍ପିତୈଃ
ବିଷ ଖାଇଥିବା କୀଟ ଓ ପାପୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଯାଇଛି, ମୋର ଦୂତମାନେ ମାରି ଦେଉଛନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କମ୍ପି ଦେଉଛନ୍ତି।
ସର୍ପାକାରେର୍ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରୈ ଶୁଷ୍କକଣ୍ଠୈଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ । ନେତ୍ରଯୋର୍ମଲପୂର୍ଣଂ ଚ କ୍ରୋଶାର୍ଧଂ କୀଟସଂଯୁତମ୍
ସର୍ପ ଦନ୍ତ ଭଳି କଠୋର ଦନ୍ତ ଥିବା, ଶୁଖି ଯାଇଥିବା ଗଳା, ଅତି ଭୟଙ୍କର, ଆଧା ଯୋଜନା ପରିମାଣର କୁଣ୍ଡ, ଚକ୍ଷୁର ମଧ୍ୟରେ ମଳ ଭରିଯାଇଛି, କୀଟମାନେ ଏଠାରେ ଭିଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି।