ଅନ୍ଯାନି ଚାପ୍ରସିଦ୍ଧାନି କ୍ଷୁଦ୍ରାଣି ସନ୍ତି ତତ୍ର ଵୈ । ସନ୍ତି ପାତକିନସ୍ତେଷୁ ସ୍ଵକର୍ମଫଲଭୋଗିନଃ । ଭ୍ରମନ୍ତି ନାନାଯୋନିଂ ଚ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଏଠାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଛୋଟ କୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏଠାରେ ପାପୀମାନେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗି, ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଉଛ?
ଦେଵପୂଜନାତ୍ ସର୍ଵାରିଷ୍ଟନିଵୃତ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ଧର୍ମରାଜ ମହାଭାଗ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗ । ନାନାପୁରାଣେତିହାସେ ଯତ୍ସାରଂ ତତ୍ପ୍ରଦର୍ଶଯ
ଦେବପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଦୂର କରିବା ବିଷୟରେ—
ସର୍ଵେଷୁ ସାରଭୂତଂ ଯତ୍ସର୍ଵେଷ୍ଟଂ ସର୍ଵସମ୍ମତମ୍ । କର୍ମଚ୍ଛେଦବୀଜରୂପଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସୁଖଦଂ ନୃଣାମ୍
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ: ହେ ଧର୍ମରାଜ, ମହାଭାଗ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା, ନାନା ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସର ଯେଉଁ ସାର ଅଛି, ସେଠି ମୋତେ ଦେଖାଇଦିଅ।
ସର୍ଵପ୍ରଦଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵମଙ୍ଗଲକାରଣମ୍ । ଭଯଂ ଦୁଃଖଂ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯେନ ଵୈ ସର୍ଵମାନଵାଃ
ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସାର ଅଛି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନୋନୀତ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, କର୍ମର ମୂଳ ନଷ୍ଟ କରେ—
କୁଣ୍ଡାନି ତେ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ତେଷୁ ନୈଵ ପତନ୍ତି ଚ । ନ ଭଵେଦ୍ଯେନ ଜନ୍ମାଦି ତତ୍କର୍ମ ଵଦ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସବୁ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହାନ୍ତି—
କିମାକାରାଣି କୁଣ୍ଡାନି ତାନି ଵା ନିର୍ମିତାନି ଚ । କେ ଚ କେନୈଵ ରୂପେଣ ତତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପାପିନଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କୁଣ୍ଡ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେଥିରେ ପଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖ ହୋଇନାହିଁ—ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏବେ କହ।
ସ୍ଵଦେହେ ଭସ୍ମସାଦ୍ଭୂତେ ଯାତି ଲୋକାନ୍ତରଂ ନରଃ । କେନ ଦେହେନ ଵା ଭୋଗଂ କରୋତି ଚ ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ନିଜ ଦେହ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେଲାପରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯାଉଛି; ତେବେ ସେ କେଉଁ ଦେହରେ ନିଜ କର୍ମର ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଫଳ ଅନୁଭବ କରେ?
ସୁଚିରଂ କ୍ଲେଶଭୋଗେନ କଥଂ ଦେହୋ ନ ନଶ୍ଯତି । ଦେହୋ ଵା କିଂଵିଧୋ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଓ ଉପଭୋଗ ଭୋଗିଲାପରେ ମଧ୍ୟ ଦେହ କିପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ? ଏହି ଦେହ କେଉଁ ପ୍ରକାରର? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଦୟାକରି ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସାଵିତ୍ରୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମରାଜୋ ହରିଂ ସ୍ମରନ୍ । କଥାଂ କଥିତୁମାରେଭେ କର୍ମବନ୍ଧନିକୃନ୍ତନୀମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ସାବିତ୍ରୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରାଜ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, କର୍ମର ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଇଥିବା କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଧର୍ମରାଜ ଉଵାଚ ଵତ୍ସେ ଚତୁର୍ଷୁ ଵେଦେଷୁ ଧର୍ମେଷୁ ସଂହିତାସୁ ଚ । ପୁରାଣେଷ୍ଵିତିହାସେଷୁ ପାଞ୍ଚରାତ୍ରାଦିକେଷୁ ଚ
ଧର୍ମରାଜ କହିଲେ — ମୁଁ କୁହୁଛି, ଚାରିଟି ବେଦ, ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ, ସଂହିତା, ପୁରାଣ, ଇତିହାସ, ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ,
ଅନ୍ଯେଷୁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଵେଦାଙ୍ଗେଷୁ ଚ ସୁଵ୍ରତେ । ସର୍ଵେଷ୍ଟଂ ସାରଭୂତଂ ଚ ପଞ୍ଚଦେଵାନୁସେଵନମ୍
ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ, ଓ ସୁବ୍ରତେ, ସମସ୍ତର ମୂଳ ତାତ୍ପର୍ୟ ହେଉଛି ପଞ୍ଚଦେବ ପୂଜା।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଶୋକସନ୍ତାପନାଶନମ୍ । ସର୍ଵମଙ୍ଗଲରୂପଂ ଚ ପରମାନନ୍ଦକାରଣମ୍
ଏହା ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ; ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର କାରଣ।
କାରଣଂ ସର୍ଵସିଦ୍ଧୀନାଂ ନରକାର୍ଣଵତାରଣମ୍ । ଭକ୍ତିଵୃକ୍ଷାଙ୍କୁରକରଂ କର୍ମଵୃକ୍ଷନିକୃନ୍ତନମ୍
ଏହା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର କାରଣ, ନରକ ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉପାୟ, ଭକ୍ତିର ଗଛର ଅଙ୍କୁର ଦେଇଥିବା, କର୍ମର ଗଛକୁ କାଟିଦେଇଥିବା।
ଵିମୋକ୍ଷସୋପାନମିଦମଵିନାଶପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସାଲୋକ୍ଯସାର୍ଷ୍ଟିସାରୂପ୍ଯସାମୀପ୍ଯାଦିପ୍ରଦଂ ଶୁଭମ୍
ଏହା ମୁକ୍ତିର ସିଢ଼ି, ଅବିନାଶୀ ପଦ ଭାବରେ ସ୍ମୃତି ହୋଇଛି; ଏହା ସାଲୋକ୍ୟ, ସାର୍ଷ୍ଟି, ସାରୂପ୍ୟ, ସାମୀପ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଫଳ ଦେଇଥିବା।
କୁଣ୍ଡାନି ଯମଦୂତୈଶ୍ଚ ରକ୍ଷିତାନି ସଦା ଶୁଭେ । ନ ହି ପଶ୍ଯନ୍ତି ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ ପଞ୍ଚଦେଵାର୍ଚକା ନରାଃ
ଯମଦୂତମାନେ ଯେଉଁ କୁଣ୍ଡକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଶୁଭେ, ପଞ୍ଚଦେବ ପୂଜାକାରୀ ଲୋକମାନେ ସେ କୁଣ୍ଡକୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।
ଦେଵୀଭକ୍ତିଵିହୀନା ଯେ ତେ ପଶ୍ଯନ୍ତି ମମାଲଯମ୍ । ଯାନ୍ତି ଯେ ହରିତୀର୍ଥଂ ଵା ଶ୍ରଯନ୍ତି ହରିଵାସରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦେବୀ ଭକ୍ତି ରହିଥିବା ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋ ନିବାସକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ହରିଙ୍କ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଆନ୍ତି କିମ୍ବା ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି,
ପ୍ରଣମନ୍ତି ହରିଂ ନିତ୍ଯଂ ହର୍ଯର୍ଚାଂ କଲ୍ପଯନ୍ତି ଚ । ନ ଯାନ୍ତି ତେଽପି ଘୋରାଂ ଚ ମମ ସଂଯମିନୀଂ ପୁରୀମ୍
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଓ ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ଭୟଙ୍କର ସଂୟମିନୀ ପୁରୀକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ତ୍ରିସନ୍ଧିପୂତା ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧାଚାରସମନ୍ଵିତାଃ । ନିଵୃତ୍ତିଂ ନୈଵ ଲପ୍ସ୍ଯନ୍ତି ଦେଵୀସେଵାଂ ଵିନା ନରାଃ
ତିନି ସନ୍ଧିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚାର ରଖିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦେବୀ ସେବା ଛଡ଼ା, ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି।
ସ୍ଵଧର୍ମନିରତାଚାରାଃ ସ୍ଵଧର୍ମନିରତାସ୍ତଥା । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମୃତ୍ଯୁଲୋକଂ ଚ ଦୁର୍ଦୃଶା ମମ କିଙ୍କରାଃ
ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକମାନେ, ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ଯାଇ, ମୋ ଦୁଷ୍ଟ କିଙ୍କରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଭୀତାଃ ଶିଵୋପାସକେଭ୍ଯୋ ଵୈନତେଯାଦିଵୋରଗାଃ । ସ୍ଵଦୂତଂ ପାଶହସ୍ତଂ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଵାରଯାମ୍ଯହମ୍
ଶିବ ଉପାସକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗରୁଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ସର୍ପମାନେ ଭୟଭିତ ହୁଅନ୍ତି; ମୁଁ ନିଜ ଦୂତକୁ, ଯାହା ପାଶ ଧରିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ଯିବାରୁ ରୋକି ଦେଉଛି।
ଯାସ୍ଯନ୍ତି ତେ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ହରିଦାସାଶ୍ରମଂ ଵିନା । କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ରୋପାସକାଚ୍ଚ ଵୈନତେଯାଦିଵୋରଗାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ଯିବେ, କିନ୍ତୁ ହରିଙ୍କ ଦାସମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବେ ନାହିଁ; କୃଷ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ଉପାସକମାନେ, ଗରୁଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି।
ଦେଵୀମନ୍ତ୍ରୋପାସକାନାଂ ନାମ୍ନାଞ୍ଚୈଵ ନିକୃନ୍ତନମ୍ । କରୋତି ନଖଲେଖନ୍ଯା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଶ୍ଚ ଭୀତଵତ୍
ଦେବୀ ମନ୍ତ୍ର ଉପାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ତାଙ୍କର ନାମ ମଧ୍ୟ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ନଖରେ ଲେଖି ଦୂର କରିଦେଇଥିବା।
ମଧୁପର୍କାଦିକଂ ତେଷାଂ କୁରୁତେ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଵିଲଙ୍ଘ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଚ ଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ସତି
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧୁପର୍କ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାର ବାରମ୍ବାର ଦିଆଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେମାନେ ତାହା ପରେ ସେ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଦୁରିତାନି ଚ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଯେଷାଂ ସଂସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରତଃ । ତେ ମହାଭାଗ୍ଯଵନ୍ତୋ ହି ସହସ୍ରକୁଲପାଵନାଃ
ସେମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ରରେ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ସେମାନେ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ହଜାର କୁଳକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
ଯଥା ଚ ପ୍ରଜ୍ଵଲଦ୍ଵହ୍ନୌ ଶୁଷ୍କାନି ଚ ତୃଣାନି ଚ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମୋହଃ ସମ୍ମୋହଂ ତାଂଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଭୀତଵତ୍
ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଖିଆ ଘାସ ଓ କାଠ ଦେଖିଲେ ଲୋକ ଭୟରେ ଭମ୍ଭିତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହିପରି ଭୟ ଓ ଅସ୍ତିରତା ଆସେ।
କାମଶ୍ଚ କାମିନଂ ଯାତି ଲୋଭକ୍ରୋଧୌ ତତଃ ସତି । ମୃତ୍ଯୁଃ ପ୍ରଲୀଯତେ ରୋଗୋ ଜରା ଶୋକୋ ଭଯଂ ତଥା
ଇଚ୍ଛା ଇଚ୍ଛାକୁ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯାଏ, ତାପରେ ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧ ଆସେ; ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ, ବୃଦ୍ଧା, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ମିଶିଯାନ୍ତି।
କାଲଃ ଶୁଭାଶୁଭଂ କର୍ମ ହର୍ଷୋ ଭୋଗସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଯେ ଯେ ନ ଯାନ୍ତି ତାଂ ପୀଡାଂ କଥିତାସ୍ତେ ମଯା ସତି
କାଳ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କର୍ମ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗ—ଯେଉଁ ଦୁଃଖକୁ ନପହଞ୍ଚି, ସେଗୁଡିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଶୃଣୁ ଦେହଵିଵରଣଂ କଥଯାମି ଯଥାଗମମ୍ । ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶସ୍ତେଜସ୍ତୋଯମିତି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଶୁଣ, ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦେହର ବିବରଣ କହିବି: ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ସ୍ପଷ୍ଟ।
ଦେହିନାଂ ଦେହବୀଜଂ ଚ ସ୍ରଷ୍ଟୃସୃଷ୍ଟିଵିଧୌ ପରମ୍ । ପୃଥିଵ୍ଯାଦିପଞ୍ଜଭୂତୈର୍ଯୋ ଦେହୋ ନିର୍ମିତୋ ଭଵେତ୍
ଦେହୀଙ୍କର ଦେହର ବିଜ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ପୃଥିବୀ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ଦେହ ତିଆରି ହୁଏ।
ସ କୃତ୍ରିମୋ ନଶ୍ଵରଶ୍ଚ ଭସ୍ମସାଚ୍ଚ ଭଵେଦିହ । ବଦ୍ଧୋଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠପ୍ରମାଣଶ୍ଚ ଯୋ ଜୀଵଃ ପୁରୁଷଃ କୃତଃ
ସେ ଦେହ କୃତ୍ରିମ ଓ ନଶ୍ୱର, ଏଠାରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ; ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଆକାରର ବାନ୍ଧା ଜୀବକୁ 'ପୁରୁଷ' କୁହାଯାଏ।