ଯସ୍ଯାନାସ୍ଥା ଵେଦଵାକ୍ଯେ ମନ୍ଦଂ ହସତି ସଂତତମ୍ । ଵ୍ରତୋପଵାସହୀନଶ୍ଚ ସଦ୍ଵାକ୍ଯପରନିନ୍ଦକଃ
ଯେଉଁଠି ବେଦର କଥାରେ ବିଶ୍ୱାସ ନାହିଁ, ସେ ସବୁବେଳେ ହସେ; ଯେଉଁଠି ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ରଖି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ—
ଧୂମ୍ରାନ୍ଧେ ଚ ଵସେତ୍ସୋଽପି ଶତାବ୍ଦଂ ଧୂମ୍ରଭକ୍ଷକଃ । ଜଲଜନ୍ତୁର୍ଭଵେତ୍ସୋଽପି ଶତଜନ୍ମକ୍ରମେଣ ଚ
ସେ ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୂଆଁ ଖାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳର ଜୀବ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ତତୋ ନାନାପ୍ରକାରଶ୍ଚ ମତ୍ସ୍ଯଜାତିସ୍ତତଃ ଶୁଚିଃ । ଯଃ କରୋତ୍ଯୁପହାସଂ ଚ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣଯୋର୍ଧନେ
ତାପରେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାଛର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ପରେ ଶୁଚି ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଦେବତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନକୁ ଉପହାସ କରେ—
ପାତଯିତ୍ଵା ସ ପୁରୁଷାନ୍ଦଶପୂର୍ଵାନ୍ଦଶାପରାନ୍ । ସୋଽଯଂ ଯାତି ଚ ଧୂମ୍ରାନ୍ଧଂ ଧୂମ୍ରଧ୍ଵାନ୍ତସମନ୍ଵିତମ୍
ସେ ପୂର୍ବରୁ ଦଶ ଜଣ ଓ ପରେ ଦଶ ଜଣକୁ ତଳେ ପକାଇ ଦେଇ, ଧୂଆଁ ଅନ୍ଧ ଲୋକରେ ଯାଇଥାଏ, ଧୂଆଁ ଅନ୍ଧାରରେ ବଢ଼ି ରହିଥାଏ।
ଧୂମ୍ରକ୍ଲିଷ୍ଟୋ ଧୂମ୍ରଭୋଜୀ ଵସେତ୍ତତ୍ର ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ତତୋ ମୂଷକଜାତିଶ୍ଚ ସପ୍ତଜନ୍ମସୁ ଭାରତେ
ଧୂଆଁରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗି, ଧୂଆଁ ଖାଇ, ସେ ଚାରି ଗୁଣ ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାଁରେ ରହିଥାଏ; ପରେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତ ଦେଶରେ ଉନ୍ଦୁମାଉସ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ତତୋ ନାନାଵିଧାଃ ପକ୍ଷିଜାତଯଃ କୃମିଜାତିଭିଃ । ତତୋ ନାନାଵିଧା ଵୃକ୍ଷା ପଶଵଶ୍ଚ ତତୋ ନରଃ
ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚିଉଁ ଓ କୀଟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ପରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ, ତାପରେ ପଶୁ, ଏବଂ ପରେ ମଣିଷ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଵିପ୍ରୋ ଦୈଵଜ୍ଞଜୀଵୀ ଚ ଵୈଦ୍ଯଜୀଵୀ ଚିକିତ୍ସକଃ । ଲାକ୍ଷାଲୋହାଦିଵ୍ଯାପାରୀ ରସାଦିଵିକ୍ରଯୀ ଚ ଯଃ
ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଜ୍ୟୋତିଷ, ଚିକିତ୍ସା, ଚିକିତ୍ସକ ଓ ଲାକ୍ଷା, ଲୋହା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ କିମ୍ବା ରସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ବିକ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ—
ସ ଯାତି ନାଗଵେଷ୍ଟଂ ଚ ନାଗୈର୍ଵେଷ୍ଟିତମେଵ ଚ । ଵସେତ୍ସ ଲୋମମାନାବ୍ଦଂ ତତ୍ରୈଵ ନାଗପାଶିତଃ
ସେ ସର୍ପମାଳା ରେ ଯାଇଥାଏ, ସର୍ପମାଳାରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ରହିଥାଏ; ତାହାଁରେ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଲୋମ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ପମାଳାରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ରହିଥାଏ।
ତତୋ ନାନାଵିଧାଃ ପକ୍ଷିଜାତଯଶ୍ଚ ତତୋ ନରଃ । ତତୋ ଭଵେତ୍ସ ଗଣକୋ ଵୈଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତଜନ୍ମସୁ
ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚିଉଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ପରେ ମଣିଷ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ପରେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ୟୋତିଷୀ କିମ୍ବା ଚିକିତ୍ସକ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଗୋପଶ୍ଚ କର୍ମକାରଶ୍ଚ ରଙ୍ଗକାରସ୍ତତଃ ଶୁଚିଃ । ପ୍ରସିଦ୍ଧାନି ଚ କୁଣ୍ଡାନି କଥିତାନି ପତିଵ୍ରତେ
ପରେ ସେ ଗୋପାଳ, କାମକାର, ଏବଂ ଚିତ୍ରକାର ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ହେ ପତିବ୍ରତା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।
ଅନ୍ଯାନି ଚାପ୍ରସିଦ୍ଧାନି କ୍ଷୁଦ୍ରାଣି ସନ୍ତି ତତ୍ର ଵୈ । ସନ୍ତି ପାତକିନସ୍ତେଷୁ ସ୍ଵକର୍ମଫଲଭୋଗିନଃ । ଭ୍ରମନ୍ତି ନାନାଯୋନିଂ ଚ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଏଠାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଛୋଟ କୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏଠାରେ ପାପୀମାନେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗି, ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଉଛ?
ଦେଵପୂଜନାତ୍ ସର୍ଵାରିଷ୍ଟନିଵୃତ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ଧର୍ମରାଜ ମହାଭାଗ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗ । ନାନାପୁରାଣେତିହାସେ ଯତ୍ସାରଂ ତତ୍ପ୍ରଦର୍ଶଯ
ଦେବପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଦୂର କରିବା ବିଷୟରେ—
ସର୍ଵେଷୁ ସାରଭୂତଂ ଯତ୍ସର୍ଵେଷ୍ଟଂ ସର୍ଵସମ୍ମତମ୍ । କର୍ମଚ୍ଛେଦବୀଜରୂପଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସୁଖଦଂ ନୃଣାମ୍
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ: ହେ ଧର୍ମରାଜ, ମହାଭାଗ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା, ନାନା ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସର ଯେଉଁ ସାର ଅଛି, ସେଠି ମୋତେ ଦେଖାଇଦିଅ।
ସର୍ଵପ୍ରଦଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵମଙ୍ଗଲକାରଣମ୍ । ଭଯଂ ଦୁଃଖଂ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯେନ ଵୈ ସର୍ଵମାନଵାଃ
ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସାର ଅଛି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନୋନୀତ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, କର୍ମର ମୂଳ ନଷ୍ଟ କରେ—
କୁଣ୍ଡାନି ତେ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ତେଷୁ ନୈଵ ପତନ୍ତି ଚ । ନ ଭଵେଦ୍ଯେନ ଜନ୍ମାଦି ତତ୍କର୍ମ ଵଦ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସବୁ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହାନ୍ତି—
କିମାକାରାଣି କୁଣ୍ଡାନି ତାନି ଵା ନିର୍ମିତାନି ଚ । କେ ଚ କେନୈଵ ରୂପେଣ ତତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପାପିନଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କୁଣ୍ଡ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେଥିରେ ପଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖ ହୋଇନାହିଁ—ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏବେ କହ।
ସ୍ଵଦେହେ ଭସ୍ମସାଦ୍ଭୂତେ ଯାତି ଲୋକାନ୍ତରଂ ନରଃ । କେନ ଦେହେନ ଵା ଭୋଗଂ କରୋତି ଚ ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ନିଜ ଦେହ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେଲାପରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯାଉଛି; ତେବେ ସେ କେଉଁ ଦେହରେ ନିଜ କର୍ମର ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଫଳ ଅନୁଭବ କରେ?
ସୁଚିରଂ କ୍ଲେଶଭୋଗେନ କଥଂ ଦେହୋ ନ ନଶ୍ଯତି । ଦେହୋ ଵା କିଂଵିଧୋ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଓ ଉପଭୋଗ ଭୋଗିଲାପରେ ମଧ୍ୟ ଦେହ କିପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ? ଏହି ଦେହ କେଉଁ ପ୍ରକାରର? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଦୟାକରି ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସାଵିତ୍ରୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମରାଜୋ ହରିଂ ସ୍ମରନ୍ । କଥାଂ କଥିତୁମାରେଭେ କର୍ମବନ୍ଧନିକୃନ୍ତନୀମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ସାବିତ୍ରୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରାଜ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, କର୍ମର ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଇଥିବା କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଧର୍ମରାଜ ଉଵାଚ ଵତ୍ସେ ଚତୁର୍ଷୁ ଵେଦେଷୁ ଧର୍ମେଷୁ ସଂହିତାସୁ ଚ । ପୁରାଣେଷ୍ଵିତିହାସେଷୁ ପାଞ୍ଚରାତ୍ରାଦିକେଷୁ ଚ
ଧର୍ମରାଜ କହିଲେ — ମୁଁ କୁହୁଛି, ଚାରିଟି ବେଦ, ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ, ସଂହିତା, ପୁରାଣ, ଇତିହାସ, ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ,
ଅନ୍ଯେଷୁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଵେଦାଙ୍ଗେଷୁ ଚ ସୁଵ୍ରତେ । ସର୍ଵେଷ୍ଟଂ ସାରଭୂତଂ ଚ ପଞ୍ଚଦେଵାନୁସେଵନମ୍
ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ, ଓ ସୁବ୍ରତେ, ସମସ୍ତର ମୂଳ ତାତ୍ପର୍ୟ ହେଉଛି ପଞ୍ଚଦେବ ପୂଜା।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଶୋକସନ୍ତାପନାଶନମ୍ । ସର୍ଵମଙ୍ଗଲରୂପଂ ଚ ପରମାନନ୍ଦକାରଣମ୍
ଏହା ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ; ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର କାରଣ।
କାରଣଂ ସର୍ଵସିଦ୍ଧୀନାଂ ନରକାର୍ଣଵତାରଣମ୍ । ଭକ୍ତିଵୃକ୍ଷାଙ୍କୁରକରଂ କର୍ମଵୃକ୍ଷନିକୃନ୍ତନମ୍
ଏହା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର କାରଣ, ନରକ ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉପାୟ, ଭକ୍ତିର ଗଛର ଅଙ୍କୁର ଦେଇଥିବା, କର୍ମର ଗଛକୁ କାଟିଦେଇଥିବା।
ଵିମୋକ୍ଷସୋପାନମିଦମଵିନାଶପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସାଲୋକ୍ଯସାର୍ଷ୍ଟିସାରୂପ୍ଯସାମୀପ୍ଯାଦିପ୍ରଦଂ ଶୁଭମ୍
ଏହା ମୁକ୍ତିର ସିଢ଼ି, ଅବିନାଶୀ ପଦ ଭାବରେ ସ୍ମୃତି ହୋଇଛି; ଏହା ସାଲୋକ୍ୟ, ସାର୍ଷ୍ଟି, ସାରୂପ୍ୟ, ସାମୀପ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଫଳ ଦେଇଥିବା।
କୁଣ୍ଡାନି ଯମଦୂତୈଶ୍ଚ ରକ୍ଷିତାନି ସଦା ଶୁଭେ । ନ ହି ପଶ୍ଯନ୍ତି ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ ପଞ୍ଚଦେଵାର୍ଚକା ନରାଃ
ଯମଦୂତମାନେ ଯେଉଁ କୁଣ୍ଡକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଶୁଭେ, ପଞ୍ଚଦେବ ପୂଜାକାରୀ ଲୋକମାନେ ସେ କୁଣ୍ଡକୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।
ଦେଵୀଭକ୍ତିଵିହୀନା ଯେ ତେ ପଶ୍ଯନ୍ତି ମମାଲଯମ୍ । ଯାନ୍ତି ଯେ ହରିତୀର୍ଥଂ ଵା ଶ୍ରଯନ୍ତି ହରିଵାସରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦେବୀ ଭକ୍ତି ରହିଥିବା ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋ ନିବାସକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ହରିଙ୍କ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଆନ୍ତି କିମ୍ବା ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି,
ପ୍ରଣମନ୍ତି ହରିଂ ନିତ୍ଯଂ ହର୍ଯର୍ଚାଂ କଲ୍ପଯନ୍ତି ଚ । ନ ଯାନ୍ତି ତେଽପି ଘୋରାଂ ଚ ମମ ସଂଯମିନୀଂ ପୁରୀମ୍
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଓ ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ଭୟଙ୍କର ସଂୟମିନୀ ପୁରୀକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ତ୍ରିସନ୍ଧିପୂତା ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧାଚାରସମନ୍ଵିତାଃ । ନିଵୃତ୍ତିଂ ନୈଵ ଲପ୍ସ୍ଯନ୍ତି ଦେଵୀସେଵାଂ ଵିନା ନରାଃ
ତିନି ସନ୍ଧିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚାର ରଖିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦେବୀ ସେବା ଛଡ଼ା, ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି।
ସ୍ଵଧର୍ମନିରତାଚାରାଃ ସ୍ଵଧର୍ମନିରତାସ୍ତଥା । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମୃତ୍ଯୁଲୋକଂ ଚ ଦୁର୍ଦୃଶା ମମ କିଙ୍କରାଃ
ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକମାନେ, ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ଯାଇ, ମୋ ଦୁଷ୍ଟ କିଙ୍କରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଭୀତାଃ ଶିଵୋପାସକେଭ୍ଯୋ ଵୈନତେଯାଦିଵୋରଗାଃ । ସ୍ଵଦୂତଂ ପାଶହସ୍ତଂ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଵାରଯାମ୍ଯହମ୍
ଶିବ ଉପାସକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗରୁଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ସର୍ପମାନେ ଭୟଭିତ ହୁଅନ୍ତି; ମୁଁ ନିଜ ଦୂତକୁ, ଯାହା ପାଶ ଧରିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ଯିବାରୁ ରୋକି ଦେଉଛି।