କର୍ମକର୍ତା ଚ ଦେହୀ ଚ ଆତ୍ମା ଭୋଜଯିତା ସଦା । ଭୋଗୋ ଵିଭଵଭେଦଶ୍ଚ ନିତ୍କୃତିର୍ମୁକ୍ତିରେଵ ଚ
କର୍ମ କରୁଥିବା, ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା, ସବୁବେଳେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଆତ୍ମା, ଭୋଗ, ଧନ-ସମ୍ପଦର ବିଭିନ୍ନତା, ପୁଣ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁ ଅଛି।
ସଦସଦ୍ଭେଦବୀଜଂ ଚ ଜ୍ଞାନଂ ନାନାଵିଧଂ ଭଵେତ୍ । ଵିଷଯାଣାଂ ଵିଭାଗାନାଂ ଭେଦି ବୀଜଂ ଚ କୀର୍ତିତମ୍
ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଭିନ୍ନତାର ବିଜ୍ଞାନ ବହୁ ପ୍ରକାରର, ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଵେଚନା ସା ଚ ଜ୍ଞାନବୀଜଂ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଵାଯୁଭେଦାଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚ ବଲରୂପାଶ୍ଚ ଦେହିନାମ୍
ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ବିବେକ, ଏହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଜ୍ଞାନର ବିଜ୍ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ବାୟୁର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଦେହଧାରୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ପ୍ରଵରମୀଶ୍ଵରାଂଶମନୂହକମ୍ । ପ୍ରେରକଂ କର୍ମଣାଂ ଚୈଵ ଦୁର୍ନିଵାର୍ଯଂ ଚ ଦେହିନାମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭଗବାନଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବରେ ମନାଯାଏ, ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ କିନ୍ତୁ ସବୁ କର୍ମର ଚଳାଉଥିବା, ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ରୋକିବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ଅନିରୂପ୍ଯମଦୃଶ୍ଯଂ ଚ ଜ୍ଞାନଭେଦୋ ମନଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଲୋଚନଂ ଶ୍ରଵଣଂ ଘ୍ରାଣଂ ତ୍ଵକ୍ଚ ରସନମିନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ମନ ହେଉଛି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାନ, ଯାହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବା ଯାଏ ନାହିଁ। ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ନାକ, ଚର୍ମ ଓ ରସନା—ଏହିଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ।
ଅଙ୍ଗିନାମଙ୍ଗରୂପଂ ଚ ପ୍ରେରକଂ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍ । ରିପୁରୂପଂ ମିତ୍ରରୂପଂ ସୁଖରୂପଂ ଚ ଦୁଃଖଦମ୍
ଦେହର ଅଙ୍ଗମାନେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟର ଚଳାଉଥିବା, ଏହିଅଟି ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ସୂର୍ଯୋ ଵାଯୁଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯା ଦେଵତାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ପ୍ରାଣଦେହାଦିଭୃଦ୍ଯୋ ହି ସ ଜୀଵଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସ୍ମରଣୀୟ। ପ୍ରାଣ, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଯିଏ, ସେହିଁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପରମଂ ଵ୍ଯାପକଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । କାରଣଂ କାରଣାନାଂ ଚ ପରମାତ୍ମା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଗୁଣହୀନ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ ଥିବା, ସବୁ କାରଣର କାରଣ, ସେହିଁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଗମମ୍ । ଜ୍ଞାନିନାଂ ଜ୍ଞାନରୂପଂ ଚ ଗଚ୍ଛ ଵତ୍ସେ ଯଥାସୁଖମ୍
ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି। ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ତାହା ଦେଲି। ଏବେ ଶାନ୍ତିରେ ଯାଅ, ଜଣେ ପୁତୁଳି।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କ୍ଵ ଯାମି କାନ୍ତଂ ଵା ତ୍ଵାଂ ଵା ଜ୍ଞାନାର୍ଣଵଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯଦ୍ଯତ୍କରୋମି ପ୍ରଶ୍ନଂ ଚ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ: ପ୍ରିୟ, ତୁମକୁ କିମ୍ବା ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନସାଗର, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି? ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ।
କାଂ କାଂ ଯୋନିଂ ଯାତି ଜୀଵଃ କର୍ମଣା କେନ ଵା ପୁନଃ । କେନ ଵା କର୍ମଣା ସ୍ଵର୍ଗଂ କେନ ଵା ନରକଂ ପିତଃ
କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ କେଉଁ ଯୋନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ କେଉଁ କର୍ମରେ ପୁନି ଅନ୍ୟ ଯୋନିକୁ ଯାଏ? କେଉଁ କର୍ମରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, କେଉଁ କର୍ମରେ ନରକକୁ ଯାଏ, ବାପା?
କେନ ଵା କର୍ମଣା ମୁକ୍ତିଃ କେନ ଭକ୍ତିର୍ଭଵେଦ୍ ଗୁରୌ । କେନ ଵା କର୍ମଣା ଯୋଗୀ ରୋଗୀ ଵା କେନ କର୍ମଣା
କେଉଁ କର୍ମରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, କେଉଁ କର୍ମରେ ଗୁରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତି ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମରେ ଯୋଗୀ, କେଉଁ କର୍ମରେ ରୋଗୀ ହୁଏ?
କେନ ଵା ଦୀର୍ଘଜୀଵୀ ଚ କେନାଲ୍ପାଯୁଶ୍ଚ କର୍ମଣା । କେନ ଵା କର୍ମଣା ଦୁଃଖୀ ସୁଖୀ ଵା କେନ କର୍ମଣା
କେଉଁ କର୍ମରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କେଉଁ କର୍ମରେ ଅଲ୍ପାୟୁ ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମରେ ଦୁଃଖୀ, କେଉଁ କର୍ମରେ ସୁଖୀ ହୁଏ?
ଅଙ୍ଗହୀନଶ୍ଚ କାଣଶ୍ଚ ବଧିରଃ କେନ କର୍ମଣା । ଅନ୍ଧୋ ଵା ପଙ୍ଗୁରପି ଵା ପ୍ରମତ୍ତଃ କେନ କର୍ମଣା
କେଉଁ କର୍ମରେ ଅଙ୍ଗହୀନ, କାଣା, ବଧିର ହୁଏ? କିମ୍ବା କେଉଁ କର୍ମରେ ଅନ୍ଧ, ଲଙ୍ଗଡ଼ା କିମ୍ବା ପାଗଳ ହୁଏ?
କ୍ଷିପ୍ତୋଽତିଲୁବ୍ଧକଶ୍ଚୌରଃ କେନ ଵା କର୍ମଣା ଭଵେତ୍ । କେନ ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୋତି ସାଲୋକ୍ଯାଦିଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
କେଉଁ କର୍ମରେ ଭୂତପ୍ରବେଶ, ଅତିଲୋଭୀ କିମ୍ବା ଚୋର ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମରେ ସାଲୋକ୍ୟ ଓ ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ?
କେନ ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଚ ତପସ୍ଵିତ୍ଵଂ ଚ କେନ ଵା । ସ୍ଵର୍ଗଭୋଗାଦିକଂ କେନ ଵୈକୁଣ୍ଠଂ କେନ କର୍ମଣା
କେଉଁ କର୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ, କେଉଁ କର୍ମରେ ତପସ୍ବୀ ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଭୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲାଭ ମିଳେ, କେଉଁ କର୍ମରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ?
ଗୋଲୋକଂ କେନ ଵା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସର୍ଵୋତ୍କୃଷ୍ଟଂ ନିରାମଯମ୍ । ନରକୋ ଵା କତିଵିଧଃ କିଂସଂଖ୍ଯୋ ନାମ କିଂ ଚ ଵା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୋଲୋକ କିଏ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ସେଇ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ମଳ ଲୋକ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ଏବଂ ନରକ କେତେ ପ୍ରକାର ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ କଣ, ଏବଂ ସଂଖ୍ୟା କେତେ?
କୋ ଵା କଂ ନରକଂ ଯାତି କିଯନ୍ତଂ ତେଷୁ ତିଷ୍ଠତି । ପାପିନାଂ କର୍ମଣା କେନ କୋ ଵା ଵ୍ଯାଧିଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ଯଦ୍ଯତ୍ପ୍ରିଯଂ ମଯା ପୃଷ୍ଟଂ ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
କିଏ କେଉଁ ନରକକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ କେତେ ସମୟ ରହେ? ପାପୀମାନେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରୋଗକୁ ଆଣନ୍ତି, କେଉଁ ରୋଗ ହୁଏ? ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରେମରେ ପଚାରିଛି, ଦୟାକରି ସେଗୁଡିକୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନେ କର୍ମଵିପାକଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସାଵିତ୍ରୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଗାମ ଵିସ୍ମଯଂ ଯମଃ । ପ୍ରହସ୍ଯ ଵକ୍ତୁମାରେଭେ କର୍ମପାକଂ ତୁ ଜୀଵିନାମ୍
ସାବିତ୍ରୀ କଥାରେ କର୍ମର ଫଳ ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସାବିତ୍ରୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଯମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ; ହସି, ସେ ଜୀବମାନଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଧର୍ମ ଉଵାଚ କନ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷୀଯା ଵତ୍ସେ ତ୍ଵଂ ଵଯସାଧୁନା । ଜ୍ଞାନଂ ତେ ପୂର୍ଵଵିଦୁଷାଂ ଜ୍ଞାନିନାଂ ଯୋଗିନାଂ ପରମ୍
ଧର୍ମ କହିଲେ: ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର କନ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବତନ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥିଲେ, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ତୁମରେ ଅଛି।
ସାଵିତ୍ରୀଵରଦାନେନ ତ୍ଵଂ ସାଵିତ୍ରୀ କଲା ସତୀ । ପ୍ରାପ୍ତା ପୁରା ଭୂଭୃତା ଚ ତପସା ତତ୍ସମା ସୁତେ
ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ହେ ସତୀ, ତୁମେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଅଂଶ ହେଉଛ; ପୂର୍ବରୁ ତୁମର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରିଛ, ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପରି।
ଯଥା ଶ୍ରୀଃ ଶ୍ରୀପତେଃ କ୍ରୋଡେ ଭଵାନୀ ଚ ଭଵୋରସି । ଯଥାଦିତିଃ କଶ୍ଯପେ ଚ ଯଥାହଲ୍ଯା ଚ ଗୌତମେ
ଯେପରି ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ ଛାତିରେ, ଭବାନୀ ଭବଙ୍କ ଅଂକରେ, ଅଦିତି କଶ୍ୟପଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ଅହଲ୍ୟା ଗୌତମଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି,
ଯଥା ଶଚୀ ମହେନ୍ଦ୍ରେ ଚ ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରେ ଚ ରୋହିଣୀ । ଯଥା ରତିଃ କାମଦେଵେ ଯଥା ସ୍ଵାହା ହୁତାଶନେ
ଯେପରି ଶଚୀ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ, ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ, ରତି କାମଦେବଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ସ୍ୱାହା ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି,
ଯଥା ସ୍ଵଧା ଚ ପିତୃଷୁ ଯଥା ସନ୍ଧ୍ଯା ଦିଵାକରେ । ଵରୁଣାନୀ ଚ ଵରୁଣେ ଯଜ୍ଞେ ଚ ଦକ୍ଷିଣା ଯଥା
ଯେପରି ସ୍ୱଧା ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ, ବରୁଣାନୀ ବରୁଣଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ଦକ୍ଷିଣା ଅଛି,
ଯଥା ଵରାହେ ପୃଥିଵୀ ଦେଵସେନା ଚ କାର୍ତିକେ । ସୌଭାଗ୍ଯା ସୁପ୍ରିଯା ତ୍ଵଂ ଚ ତଥା ସତ୍ଯଵତଃ ପ୍ରିଯେ
ଯେପରି ବରାହଙ୍କ ସହ ପୃଥିବୀ, କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ସହ ଦେବସେନା, ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ସୁପ୍ରିୟା, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟବତଙ୍କ ପ୍ରିୟା।
ଅଯଂ ତୁଭ୍ଯଂ ଵରୋ ଦତ୍ତୋଽପ୍ଯପରଂ ଚ ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ଶୃଣୁ ଦେଵି ମହାଭାଗେ ଦଦାମି ସକଲେପ୍ସିତମ୍
ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ତୁମକୁ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ସେଠିପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି। ଶୁଣ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୁଁ ତୁମର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ସତ୍ଯଵତ ଔରସାନାଂ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଶତକଂ ମମ । ଭଵିଷ୍ଯତି ମହାଭାଗ ଵରମେତନ୍ମଦୀପ୍ସିତମ୍
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ: ମୋର ଇଚ୍ଛା, ସତ୍ୟବତଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ମୋତେ ଶତପୁତ୍ର ମିଳୁ; ଏହି ହେଉଛି ମୋର ଆଶୀର୍ବାଦର ଅଭିଲାଷା।
ମତ୍ପିତୁଃ ପୁତ୍ରଶତକଂ ଶ୍ଵଶୁରସ୍ଯ ଚ ଚକ୍ଷୁଷୀ । ରାଜ୍ଯଲାଭୋ ଭଵତ୍ଵେଵଂ ଵରମେତନ୍ମଦୀପ୍ସିତମ୍
ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଶତପୁତ୍ର ମିଳୁ, ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରିଆସୁ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଉ—ଏହି ମୋର ଆଶୀର୍ବାଦ ଅଭିଲାଷା।
ଅନ୍ତେ ସତ୍ଯଵତା ସାର୍ଧଂ ଯାସ୍ଯାମି ହରିମନ୍ଦିରମ୍ । ସମତୀତେ ଲକ୍ଷଵର୍ଷେ ଦେହୀଦଂ ମେ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୋ
ଶେଷରେ, ମୁଁ ସତ୍ୟବତଙ୍କ ସହ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଉ, ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପରେ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ିବି—ହେ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ।
ଜୀଵକର୍ମଵିପାକଂ ଚ ଶ୍ରୋତୁଂ କୌତୂହଲଂ ମମ । ଵିଶ୍ଵନିସ୍ତାରବୀଜଂ ଚ ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ଜୀବମାନଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ମୂଳ ଉପାୟ କଣ, ଦୟାକରି ଏହି ସବୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।