କିଂ ଵା ଜ୍ଞାନଂ ଚ ବୁଦ୍ଧିଃ କା କୋ ଵା ପ୍ରାଣଃ ଶରୀରିଣାମ୍ । କାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି କିଂ ତେଷାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଦେଵତାଶ୍ଚ କାଃ
ଜ୍ଞାନ କଣ, ବୁଦ୍ଧି କଣ? ଶରୀରଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ କିଏ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କଣ? ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କଣ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦେବତା କିଏ?
ଭୋକ୍ତା ଭୋଜଯିତା କୋ ଵା କୋ ଵା ଭୋଗଶ୍ଚ ନିଷ୍କୃତିଃ । କୋ ଜୀଵଃ ପରମାତ୍ମା କସ୍ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଭୋଗ କିଏ କରେ ଓ କିଏ ଦେଇଥାଏ? ଭୋଗ କଣ, ମୁକ୍ତି କଣ? କିଏ ଜୀବ, କିଏ ପରମାତ୍ମା? ଦୟାକରି ଏହି ସବୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଧର୍ମ ଉଵାଚ ଵେଦପ୍ରଣିହିତୋ ଧର୍ମଃ କର୍ମ ଯନ୍ମଙ୍ଗଲଂ ପରମ୍ । ଅଵୈଦିକଂ ତୁ ଯତ୍କର୍ମ ତଦେଵାଶୁଭମେଵ ଚ
ଧର୍ମ କହିଲେ: ବେଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯାହା ଧର୍ମ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତାହା ହେଉଛି ଧର୍ମ; ବେଦ ବିରୋଧୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶୁଭ ହୁଏ।
ଅହୈତୁକୀ ଦେଵସେଵା ସଂକଲ୍ପରହିତା ସତୀ । କର୍ମନିର୍ମୂଲରୂପା ଚ ସା ଏଵ ପରଭକ୍ତିଦା
ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ଦେବତାଙ୍କ ସେବା, ଯାହାରେ ଆଶା ନାହିଁ ଓ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ, ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ଭକ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ।
କୋ ଵା କର୍ମଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ କୋ ଵା ନିର୍ଲିପ୍ତ ଏଵ ଚ । ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତୋ ଯୋ ନରଶ୍ଚ ସ ଚ ମୁକ୍ତଃ ଶ୍ରୁତଃ ଶ୍ରୁତୌ
କିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରେ, କିଏ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଥାଏ? ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମରେ ଭକ୍ତି ରଖେ, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଶୋକଭୀତିଵିଵର୍ଜିତଃ । ଭକ୍ତିଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଧା ସାଧ୍ଵି ଶ୍ରୁତ୍ଯୁକ୍ତା ସର୍ଵସମ୍ମତା
ସେ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ଶୋକ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଏ। ହେ ସାଧ୍ବୀ, ଭକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଶ୍ରୁତିରେ ଏହା କୁହାଯାଇଛି ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ।
ନିର୍ଵାଣପଦଦାତ୍ରୀ ଚ ହରିରୂପପ୍ରଦା ନୃଣାମ୍ । ହରିରୂପସ୍ଵରୂପାଂ ଚ ଭକ୍ତିଂ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ଵୈଷ୍ଣଵାଃ
ଏହି ଭକ୍ତି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ଓ ମଣିଷଙ୍କୁ ହରିଙ୍କ ରୂପ ଦେଇଥାଏ; ହରିଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଭକ୍ତିକୁ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଆଶା କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ନିର୍ଵାଣମିଚ୍ଛନ୍ତି ଯୋଗିନୋ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମାଃ । କର୍ମଣୋ ବୀଜରୂପଶ୍ଚ ସତତଂ ତତ୍ଫଲପ୍ରଦଃ
ଅନ୍ୟମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ, ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରନ୍ତି; କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ ସଦା ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
କର୍ମରୂପଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ପରାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିଃ ପରା । ସୋଽପି ତଦ୍ଧେତୁରୂପଶ୍ଚ ଦେହୋ ନଶ୍ଵର ଏଵ ଚ
ଭଗବାନ କର୍ମରୂପ, ସେ ପରମ ଆତ୍ମା ଓ ପରା ପ୍ରକୃତି। ସେ ଏହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦେହ ଅଛି, ସେ ତ ଅବଶ୍ୟ ନଶ୍ୱର।
ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶୋ ଜଲଂ ତେଜସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଏତାନି ସୂତ୍ରରୂପାଣି ସୃଷ୍ଟିରୂପଵିଧୌ ସତଃ
ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ସୂତ୍ର ଭାବେ ଅଛି।
କର୍ମକର୍ତା ଚ ଦେହୀ ଚ ଆତ୍ମା ଭୋଜଯିତା ସଦା । ଭୋଗୋ ଵିଭଵଭେଦଶ୍ଚ ନିତ୍କୃତିର୍ମୁକ୍ତିରେଵ ଚ
କର୍ମ କରୁଥିବା, ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା, ସବୁବେଳେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଆତ୍ମା, ଭୋଗ, ଧନ-ସମ୍ପଦର ବିଭିନ୍ନତା, ପୁଣ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁ ଅଛି।
ସଦସଦ୍ଭେଦବୀଜଂ ଚ ଜ୍ଞାନଂ ନାନାଵିଧଂ ଭଵେତ୍ । ଵିଷଯାଣାଂ ଵିଭାଗାନାଂ ଭେଦି ବୀଜଂ ଚ କୀର୍ତିତମ୍
ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଭିନ୍ନତାର ବିଜ୍ଞାନ ବହୁ ପ୍ରକାରର, ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଵେଚନା ସା ଚ ଜ୍ଞାନବୀଜଂ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଵାଯୁଭେଦାଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚ ବଲରୂପାଶ୍ଚ ଦେହିନାମ୍
ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ବିବେକ, ଏହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଜ୍ଞାନର ବିଜ୍ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ବାୟୁର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଦେହଧାରୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ପ୍ରଵରମୀଶ୍ଵରାଂଶମନୂହକମ୍ । ପ୍ରେରକଂ କର୍ମଣାଂ ଚୈଵ ଦୁର୍ନିଵାର୍ଯଂ ଚ ଦେହିନାମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭଗବାନଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବରେ ମନାଯାଏ, ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ କିନ୍ତୁ ସବୁ କର୍ମର ଚଳାଉଥିବା, ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ରୋକିବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ଅନିରୂପ୍ଯମଦୃଶ୍ଯଂ ଚ ଜ୍ଞାନଭେଦୋ ମନଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଲୋଚନଂ ଶ୍ରଵଣଂ ଘ୍ରାଣଂ ତ୍ଵକ୍ଚ ରସନମିନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ମନ ହେଉଛି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାନ, ଯାହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବା ଯାଏ ନାହିଁ। ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ନାକ, ଚର୍ମ ଓ ରସନା—ଏହିଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ।
ଅଙ୍ଗିନାମଙ୍ଗରୂପଂ ଚ ପ୍ରେରକଂ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍ । ରିପୁରୂପଂ ମିତ୍ରରୂପଂ ସୁଖରୂପଂ ଚ ଦୁଃଖଦମ୍
ଦେହର ଅଙ୍ଗମାନେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟର ଚଳାଉଥିବା, ଏହିଅଟି ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ସୂର୍ଯୋ ଵାଯୁଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯା ଦେଵତାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ପ୍ରାଣଦେହାଦିଭୃଦ୍ଯୋ ହି ସ ଜୀଵଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସ୍ମରଣୀୟ। ପ୍ରାଣ, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଯିଏ, ସେହିଁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପରମଂ ଵ୍ଯାପକଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । କାରଣଂ କାରଣାନାଂ ଚ ପରମାତ୍ମା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଗୁଣହୀନ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ ଥିବା, ସବୁ କାରଣର କାରଣ, ସେହିଁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଗମମ୍ । ଜ୍ଞାନିନାଂ ଜ୍ଞାନରୂପଂ ଚ ଗଚ୍ଛ ଵତ୍ସେ ଯଥାସୁଖମ୍
ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି। ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ତାହା ଦେଲି। ଏବେ ଶାନ୍ତିରେ ଯାଅ, ଜଣେ ପୁତୁଳି।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କ୍ଵ ଯାମି କାନ୍ତଂ ଵା ତ୍ଵାଂ ଵା ଜ୍ଞାନାର୍ଣଵଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯଦ୍ଯତ୍କରୋମି ପ୍ରଶ୍ନଂ ଚ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ: ପ୍ରିୟ, ତୁମକୁ କିମ୍ବା ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନସାଗର, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି? ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ।
କାଂ କାଂ ଯୋନିଂ ଯାତି ଜୀଵଃ କର୍ମଣା କେନ ଵା ପୁନଃ । କେନ ଵା କର୍ମଣା ସ୍ଵର୍ଗଂ କେନ ଵା ନରକଂ ପିତଃ
କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ କେଉଁ ଯୋନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ କେଉଁ କର୍ମରେ ପୁନି ଅନ୍ୟ ଯୋନିକୁ ଯାଏ? କେଉଁ କର୍ମରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, କେଉଁ କର୍ମରେ ନରକକୁ ଯାଏ, ବାପା?
କେନ ଵା କର୍ମଣା ମୁକ୍ତିଃ କେନ ଭକ୍ତିର୍ଭଵେଦ୍ ଗୁରୌ । କେନ ଵା କର୍ମଣା ଯୋଗୀ ରୋଗୀ ଵା କେନ କର୍ମଣା
କେଉଁ କର୍ମରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, କେଉଁ କର୍ମରେ ଗୁରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତି ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମରେ ଯୋଗୀ, କେଉଁ କର୍ମରେ ରୋଗୀ ହୁଏ?
କେନ ଵା ଦୀର୍ଘଜୀଵୀ ଚ କେନାଲ୍ପାଯୁଶ୍ଚ କର୍ମଣା । କେନ ଵା କର୍ମଣା ଦୁଃଖୀ ସୁଖୀ ଵା କେନ କର୍ମଣା
କେଉଁ କର୍ମରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କେଉଁ କର୍ମରେ ଅଲ୍ପାୟୁ ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମରେ ଦୁଃଖୀ, କେଉଁ କର୍ମରେ ସୁଖୀ ହୁଏ?
ଅଙ୍ଗହୀନଶ୍ଚ କାଣଶ୍ଚ ବଧିରଃ କେନ କର୍ମଣା । ଅନ୍ଧୋ ଵା ପଙ୍ଗୁରପି ଵା ପ୍ରମତ୍ତଃ କେନ କର୍ମଣା
କେଉଁ କର୍ମରେ ଅଙ୍ଗହୀନ, କାଣା, ବଧିର ହୁଏ? କିମ୍ବା କେଉଁ କର୍ମରେ ଅନ୍ଧ, ଲଙ୍ଗଡ଼ା କିମ୍ବା ପାଗଳ ହୁଏ?
କ୍ଷିପ୍ତୋଽତିଲୁବ୍ଧକଶ୍ଚୌରଃ କେନ ଵା କର୍ମଣା ଭଵେତ୍ । କେନ ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୋତି ସାଲୋକ୍ଯାଦିଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
କେଉଁ କର୍ମରେ ଭୂତପ୍ରବେଶ, ଅତିଲୋଭୀ କିମ୍ବା ଚୋର ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମରେ ସାଲୋକ୍ୟ ଓ ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ?
କେନ ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଚ ତପସ୍ଵିତ୍ଵଂ ଚ କେନ ଵା । ସ୍ଵର୍ଗଭୋଗାଦିକଂ କେନ ଵୈକୁଣ୍ଠଂ କେନ କର୍ମଣା
କେଉଁ କର୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ, କେଉଁ କର୍ମରେ ତପସ୍ବୀ ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଭୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲାଭ ମିଳେ, କେଉଁ କର୍ମରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ?
ଗୋଲୋକଂ କେନ ଵା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସର୍ଵୋତ୍କୃଷ୍ଟଂ ନିରାମଯମ୍ । ନରକୋ ଵା କତିଵିଧଃ କିଂସଂଖ୍ଯୋ ନାମ କିଂ ଚ ଵା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୋଲୋକ କିଏ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ସେଇ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ମଳ ଲୋକ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ଏବଂ ନରକ କେତେ ପ୍ରକାର ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ କଣ, ଏବଂ ସଂଖ୍ୟା କେତେ?
କୋ ଵା କଂ ନରକଂ ଯାତି କିଯନ୍ତଂ ତେଷୁ ତିଷ୍ଠତି । ପାପିନାଂ କର୍ମଣା କେନ କୋ ଵା ଵ୍ଯାଧିଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ଯଦ୍ଯତ୍ପ୍ରିଯଂ ମଯା ପୃଷ୍ଟଂ ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
କିଏ କେଉଁ ନରକକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ କେତେ ସମୟ ରହେ? ପାପୀମାନେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରୋଗକୁ ଆଣନ୍ତି, କେଉଁ ରୋଗ ହୁଏ? ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରେମରେ ପଚାରିଛି, ଦୟାକରି ସେଗୁଡିକୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନେ କର୍ମଵିପାକଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସାଵିତ୍ରୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଗାମ ଵିସ୍ମଯଂ ଯମଃ । ପ୍ରହସ୍ଯ ଵକ୍ତୁମାରେଭେ କର୍ମପାକଂ ତୁ ଜୀଵିନାମ୍
ସାବିତ୍ରୀ କଥାରେ କର୍ମର ଫଳ ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସାବିତ୍ରୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଯମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ; ହସି, ସେ ଜୀବମାନଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଧର୍ମ ଉଵାଚ କନ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷୀଯା ଵତ୍ସେ ତ୍ଵଂ ଵଯସାଧୁନା । ଜ୍ଞାନଂ ତେ ପୂର୍ଵଵିଦୁଷାଂ ଜ୍ଞାନିନାଂ ଯୋଗିନାଂ ପରମ୍
ଧର୍ମ କହିଲେ: ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର କନ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବତନ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥିଲେ, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ତୁମରେ ଅଛି।