ସ୍ଵକର୍ମଣା ସର୍ଵସିଦ୍ଧିମମରତ୍ଵଂ ଲଭେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଲଭେତ୍ସ୍ଵକର୍ମଣା ଵିଷ୍ଣୋଃ ସାଲୋକ୍ଯାଦିଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ନିଜ କାମରେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ଅମରତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଥାଏ; ଏହି କାମରେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମୀପ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଲଭ ସ୍ଥିତି ଲାଭ କରେ।
ସୁରତ୍ଵଂ ଚ ମନୁତ୍ଵଂ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ଲଭେନ୍ନରଃ । କର୍ମଣା ଚ ଶିଵତ୍ଵଂ ଚ ଗଣେଶତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ଚ
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଦେବତା, ମଣିଷ ବା ରାଜା ହେବାର ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ବା ଗଣେଶ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣା ଚ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ତପସ୍ଵିତ୍ଵଂ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ସ୍ଵକର୍ମଣା କ୍ଷତ୍ରିଯତ୍ଵଂ ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
ନିଜ କାମରେ ମଣିଷ ମହାମୁନି ବା ତପସ୍ବୀ ହେବାର ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି ନିଜ କାମରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବା ବୈଶ୍ୟ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣୈଵ ଚ ମ୍ଲେଚ୍ଛତ୍ଵଂ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵକର୍ମଣା ଜଙ୍ଗମତ୍ଵଂ ଶୈଲତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଥାଏ; ଏହିପରି ନିଜ କାମରେ ଚଳନ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀ ବା ପାହାଡ଼ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣା ରାକ୍ଷସତ୍ଵଂ ଚ କିନ୍ନରତ୍ଵଂ ସ୍ଵକର୍ମଣା । କର୍ମଣୈଵାଧିପତ୍ଯଂ ଚ ଵୃକ୍ଷତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସ ବା କିନ୍ନର ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଣିଷ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଧିପତି ବା ଗଛ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣୈଵ ପଶୁତ୍ଵଂ ଚ ଵନଜୀଵୀ ସ୍ଵକର୍ମଣା । କର୍ମଣା କ୍ଷୁଦ୍ରଜନ୍ତୁତ୍ଵଂ କୃମିତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପଶୁ ବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଣିଷ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଛୋଟ ପୋକା ବା କୀଟ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
ଦୈତେଯତ୍ଵଂ ଦାନଵତ୍ଵମସୁରତ୍ଵଂ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ଇତ୍ଯେତଦୁକ୍ତ୍ଵା ସାଵିତ୍ରୀଂ ଵିରରାମ ସ ଵୈ ଯମଃ
ନିଜ କାମରେ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ବା ଅସୁର ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଣିଷ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କହି ଯମ ଦେବୀ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ କଥା କହିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଦେଵୀଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେଽଷ୍ଟାଦଶସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ନଵମସ୍କନ୍ଧେ ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନେ ଯମସାଵିତ୍ରୀସଂଵାଦଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଦେବୀଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ନବମ ସ୍କନ୍ଧରେ ସାବିତ୍ରୀ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଯମ ଓ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା ନାମକ ସତାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନେ ଯମସାଵିତ୍ରୀସଂଵାଦଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଯମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାଵିତ୍ରୀ ଚ ପତିଵ୍ରତା । ତୁଷ୍ଟାଵ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ତମୁଵାଚ ମନସ୍ଵିନୀ
ସାବିତ୍ରୀ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଯମ ଓ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା: ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ—ଯମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସାବିତ୍ରୀ ଯିଏ ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ, ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରି ଯମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ଶାନ୍ତ ମନେ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ କିଂ କର୍ମ ତଦ୍ଭଵେତ୍କେନ କୋ ଵା ତଦ୍ଧେତୁରେଵ ଚ । କୋ ଵା ଦେହୀ ଚ ଦେହଃ କଃ କୋ ଵାତ୍ର କର୍ମକାରକଃ
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ: କାର୍ଯ୍ୟ କଣ? କିଏ ଏହା କରେ? ଏହାର କାରଣ କଣ? କିଏ ଦେହୀ ଓ ଦେହ କଣ? ଏଠାରେ କିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା?
କିଂ ଵା ଜ୍ଞାନଂ ଚ ବୁଦ୍ଧିଃ କା କୋ ଵା ପ୍ରାଣଃ ଶରୀରିଣାମ୍ । କାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି କିଂ ତେଷାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଦେଵତାଶ୍ଚ କାଃ
ଜ୍ଞାନ କଣ, ବୁଦ୍ଧି କଣ? ଶରୀରଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ କିଏ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କଣ? ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କଣ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦେବତା କିଏ?
ଭୋକ୍ତା ଭୋଜଯିତା କୋ ଵା କୋ ଵା ଭୋଗଶ୍ଚ ନିଷ୍କୃତିଃ । କୋ ଜୀଵଃ ପରମାତ୍ମା କସ୍ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଭୋଗ କିଏ କରେ ଓ କିଏ ଦେଇଥାଏ? ଭୋଗ କଣ, ମୁକ୍ତି କଣ? କିଏ ଜୀବ, କିଏ ପରମାତ୍ମା? ଦୟାକରି ଏହି ସବୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଧର୍ମ ଉଵାଚ ଵେଦପ୍ରଣିହିତୋ ଧର୍ମଃ କର୍ମ ଯନ୍ମଙ୍ଗଲଂ ପରମ୍ । ଅଵୈଦିକଂ ତୁ ଯତ୍କର୍ମ ତଦେଵାଶୁଭମେଵ ଚ
ଧର୍ମ କହିଲେ: ବେଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯାହା ଧର୍ମ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତାହା ହେଉଛି ଧର୍ମ; ବେଦ ବିରୋଧୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶୁଭ ହୁଏ।
ଅହୈତୁକୀ ଦେଵସେଵା ସଂକଲ୍ପରହିତା ସତୀ । କର୍ମନିର୍ମୂଲରୂପା ଚ ସା ଏଵ ପରଭକ୍ତିଦା
ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ଦେବତାଙ୍କ ସେବା, ଯାହାରେ ଆଶା ନାହିଁ ଓ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ, ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ଭକ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ।
କୋ ଵା କର୍ମଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ କୋ ଵା ନିର୍ଲିପ୍ତ ଏଵ ଚ । ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତୋ ଯୋ ନରଶ୍ଚ ସ ଚ ମୁକ୍ତଃ ଶ୍ରୁତଃ ଶ୍ରୁତୌ
କିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରେ, କିଏ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଥାଏ? ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମରେ ଭକ୍ତି ରଖେ, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଶୋକଭୀତିଵିଵର୍ଜିତଃ । ଭକ୍ତିଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଧା ସାଧ୍ଵି ଶ୍ରୁତ୍ଯୁକ୍ତା ସର୍ଵସମ୍ମତା
ସେ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ଶୋକ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଏ। ହେ ସାଧ୍ବୀ, ଭକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଶ୍ରୁତିରେ ଏହା କୁହାଯାଇଛି ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ।
ନିର୍ଵାଣପଦଦାତ୍ରୀ ଚ ହରିରୂପପ୍ରଦା ନୃଣାମ୍ । ହରିରୂପସ୍ଵରୂପାଂ ଚ ଭକ୍ତିଂ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ଵୈଷ୍ଣଵାଃ
ଏହି ଭକ୍ତି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ଓ ମଣିଷଙ୍କୁ ହରିଙ୍କ ରୂପ ଦେଇଥାଏ; ହରିଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଭକ୍ତିକୁ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଆଶା କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ନିର୍ଵାଣମିଚ୍ଛନ୍ତି ଯୋଗିନୋ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମାଃ । କର୍ମଣୋ ବୀଜରୂପଶ୍ଚ ସତତଂ ତତ୍ଫଲପ୍ରଦଃ
ଅନ୍ୟମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ, ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରନ୍ତି; କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ ସଦା ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
କର୍ମରୂପଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ପରାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିଃ ପରା । ସୋଽପି ତଦ୍ଧେତୁରୂପଶ୍ଚ ଦେହୋ ନଶ୍ଵର ଏଵ ଚ
ଭଗବାନ କର୍ମରୂପ, ସେ ପରମ ଆତ୍ମା ଓ ପରା ପ୍ରକୃତି। ସେ ଏହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦେହ ଅଛି, ସେ ତ ଅବଶ୍ୟ ନଶ୍ୱର।
ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶୋ ଜଲଂ ତେଜସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଏତାନି ସୂତ୍ରରୂପାଣି ସୃଷ୍ଟିରୂପଵିଧୌ ସତଃ
ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ସୂତ୍ର ଭାବେ ଅଛି।
କର୍ମକର୍ତା ଚ ଦେହୀ ଚ ଆତ୍ମା ଭୋଜଯିତା ସଦା । ଭୋଗୋ ଵିଭଵଭେଦଶ୍ଚ ନିତ୍କୃତିର୍ମୁକ୍ତିରେଵ ଚ
କର୍ମ କରୁଥିବା, ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା, ସବୁବେଳେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଆତ୍ମା, ଭୋଗ, ଧନ-ସମ୍ପଦର ବିଭିନ୍ନତା, ପୁଣ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁ ଅଛି।
ସଦସଦ୍ଭେଦବୀଜଂ ଚ ଜ୍ଞାନଂ ନାନାଵିଧଂ ଭଵେତ୍ । ଵିଷଯାଣାଂ ଵିଭାଗାନାଂ ଭେଦି ବୀଜଂ ଚ କୀର୍ତିତମ୍
ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଭିନ୍ନତାର ବିଜ୍ଞାନ ବହୁ ପ୍ରକାରର, ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଵେଚନା ସା ଚ ଜ୍ଞାନବୀଜଂ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଵାଯୁଭେଦାଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚ ବଲରୂପାଶ୍ଚ ଦେହିନାମ୍
ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ବିବେକ, ଏହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଜ୍ଞାନର ବିଜ୍ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ବାୟୁର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଦେହଧାରୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ପ୍ରଵରମୀଶ୍ଵରାଂଶମନୂହକମ୍ । ପ୍ରେରକଂ କର୍ମଣାଂ ଚୈଵ ଦୁର୍ନିଵାର୍ଯଂ ଚ ଦେହିନାମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭଗବାନଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବରେ ମନାଯାଏ, ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ କିନ୍ତୁ ସବୁ କର୍ମର ଚଳାଉଥିବା, ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ରୋକିବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ଅନିରୂପ୍ଯମଦୃଶ୍ଯଂ ଚ ଜ୍ଞାନଭେଦୋ ମନଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଲୋଚନଂ ଶ୍ରଵଣଂ ଘ୍ରାଣଂ ତ୍ଵକ୍ଚ ରସନମିନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ମନ ହେଉଛି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାନ, ଯାହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବା ଯାଏ ନାହିଁ। ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ନାକ, ଚର୍ମ ଓ ରସନା—ଏହିଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ।
ଅଙ୍ଗିନାମଙ୍ଗରୂପଂ ଚ ପ୍ରେରକଂ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍ । ରିପୁରୂପଂ ମିତ୍ରରୂପଂ ସୁଖରୂପଂ ଚ ଦୁଃଖଦମ୍
ଦେହର ଅଙ୍ଗମାନେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟର ଚଳାଉଥିବା, ଏହିଅଟି ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ସୂର୍ଯୋ ଵାଯୁଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯା ଦେଵତାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ପ୍ରାଣଦେହାଦିଭୃଦ୍ଯୋ ହି ସ ଜୀଵଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସ୍ମରଣୀୟ। ପ୍ରାଣ, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଯିଏ, ସେହିଁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପରମଂ ଵ୍ଯାପକଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । କାରଣଂ କାରଣାନାଂ ଚ ପରମାତ୍ମା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଗୁଣହୀନ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ ଥିବା, ସବୁ କାରଣର କାରଣ, ସେହିଁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଗମମ୍ । ଜ୍ଞାନିନାଂ ଜ୍ଞାନରୂପଂ ଚ ଗଚ୍ଛ ଵତ୍ସେ ଯଥାସୁଖମ୍
ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି। ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ତାହା ଦେଲି। ଏବେ ଶାନ୍ତିରେ ଯାଅ, ଜଣେ ପୁତୁଳି।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କ୍ଵ ଯାମି କାନ୍ତଂ ଵା ତ୍ଵାଂ ଵା ଜ୍ଞାନାର୍ଣଵଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯଦ୍ଯତ୍କରୋମି ପ୍ରଶ୍ନଂ ଚ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ: ପ୍ରିୟ, ତୁମକୁ କିମ୍ବା ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନସାଗର, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି? ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ।