ରାଜା ତସ୍ମୈ ଦଦୌ ତାଂ ଚ ରତ୍ନଭୂଷଣଭୂଷିତାମ୍ । ସୋଽପି ସାର୍ଧଂ କୌତୁକେନ ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଗୃହଂ ଯଯୌ
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ରତ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କରି, ସତ୍ୟବାନଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଚ ସଂଵତ୍ସରେଽତୀତେ ସତ୍ଯଵାନ୍ ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ । ଜଗାମ ଫଲକାଷ୍ଠାର୍ଥଂ ପ୍ରହର୍ଷଂ ପିତୁରାଜ୍ଞଯା
ଏକ ବର୍ଷ ପରେ, ସତ୍ୟବାନ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଜଳାଣି କାଠ ଆଣିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଜଗାମ ସାଧ୍ଵୀ ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ସାଵିତ୍ରୀ ଦୈଵଯୋଗତଃ । ନିପତ୍ଯ ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଦୈଵେନ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତତ୍ଯାଜ ସତ୍ଯଵାନ୍
ସେ ସତୀ ସାବିତ୍ରୀ ଦେବତାଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ। ଦୈବବଶାତ୍ ସତ୍ୟବାନ ଗଛରୁ ପଡ଼ି ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଯମସ୍ତଂ ପୁରୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଦ୍ଧ୍ଵାଙ୍ଗୁଷ୍ଠସମଂ ମୁନେ । ଗୃହୀତ୍ଵା ଗମନଂ ଚକ୍ରେ ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରଯଯୌ ସତୀ
ଯମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ ଆତ୍ମାକୁ ବାନ୍ଧି, ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ସତୀ ସେଠି ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
ପଶ୍ଚାତ୍ତାଂ ସୁଦତୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯମଃ ସଂଯମନୀପତିଃ । ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ସାଧ୍ଵୀଂ ସାଧୂନାଂ ପ୍ରଵରୋ ମହାନ୍
ପଛରେ, ସେ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯମ — ନ୍ୟାୟର ନାଥ — ଏହି ସତୀଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, କାରଣ ସେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଧର୍ମରାଜ ଉଵାଚ ଅହୋ କ୍ଵ ଯାସି ସାଵିତ୍ରି ଗୃହୀତ୍ଵା ମାନୁଷୀଂ ତନୁମ୍ । ଯଦି ଯାସ୍ଯସି କାନ୍ତେନ ସାର୍ଧଂ ଦେହଂ ତଦା ତ୍ଯଜ
ଧର୍ମରାଜ କହିଲେ — ହେ ସାବିତ୍ରୀ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ଏହି ମାନବ ଦେହ ନେଇ? ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପତିଙ୍କ ସହିତ ଯିବାକୁ ଚାହାଁଛ, ତେବେ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼।
ଗନ୍ତୁଂ ମର୍ତ୍ଯୋ ନ ଶକ୍ନୋତି ଗୃହୀତ୍ଵା ପାଞ୍ଚଭୌତିକମ୍ । ଦେହଂ ଚ ମମ ଲୋକଂ ଚ ନଶ୍ଵରଂ ନଶ୍ଵରଃ ସଦା
ମାନବ ଏହି ପାଞ୍ଚଭୂତ ଦେହ ନେଇ କେବେ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି। ମୋର ଲୋକ ଓ ଏହି ଦେହ — ଦୁହେଁ ସଦା ନଶ୍ୱର।
ଭର୍ତୁସ୍ତେ ପୂର୍ଣକାଲୋ ଵୈ ବଭୂଵ ଭାରତେ ସତି । ସ୍ଵକର୍ମଫଲଭୋଗାର୍ଥଂ ସତ୍ଯଵାନ୍ ଯାତି ମଦ୍ଗୃହମ୍
ହେ ଭାରତୀୟେ, ତୁମ ପତିଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିଛି। ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ ପାଇଁ ସତ୍ୟବାନ ମୋ ଘରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
କର୍ମଣା ଜାଯତେ ଜନ୍ତୁଃ କର୍ମଣୈଵ ପ୍ରଲୀଯତେ । ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଯଂ ଶୋକଃ କର୍ମଣୈଵ ପ୍ରଣୀଯତେ
କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ। ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶୋକ — ସବୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
କର୍ମଣେନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵେଜ୍ଜୀଵୋ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଃ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ସ୍ଵକର୍ମଣା ହରେର୍ଦାସୋ ଜନ୍ମାଦିରହିତୋ ଭଵେତ୍
କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ଇନ୍ଦ୍ର ହେବାକୁ ପାରେ, ନିଜ କର୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ହେବାକୁ ପାରେ, ନିଜ କର୍ମରେ ହରିଙ୍କ ଦାସ ହେବାକୁ ପାରେ, କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ଓ ଆରମ୍ଭ ବିନା ହେବାକୁ ପାରେ।
ସ୍ଵକର୍ମଣା ସର୍ଵସିଦ୍ଧିମମରତ୍ଵଂ ଲଭେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଲଭେତ୍ସ୍ଵକର୍ମଣା ଵିଷ୍ଣୋଃ ସାଲୋକ୍ଯାଦିଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ନିଜ କାମରେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ଅମରତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଥାଏ; ଏହି କାମରେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମୀପ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଲଭ ସ୍ଥିତି ଲାଭ କରେ।
ସୁରତ୍ଵଂ ଚ ମନୁତ୍ଵଂ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ଲଭେନ୍ନରଃ । କର୍ମଣା ଚ ଶିଵତ୍ଵଂ ଚ ଗଣେଶତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ଚ
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଦେବତା, ମଣିଷ ବା ରାଜା ହେବାର ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ବା ଗଣେଶ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣା ଚ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ତପସ୍ଵିତ୍ଵଂ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ସ୍ଵକର୍ମଣା କ୍ଷତ୍ରିଯତ୍ଵଂ ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
ନିଜ କାମରେ ମଣିଷ ମହାମୁନି ବା ତପସ୍ବୀ ହେବାର ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି ନିଜ କାମରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବା ବୈଶ୍ୟ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣୈଵ ଚ ମ୍ଲେଚ୍ଛତ୍ଵଂ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵକର୍ମଣା ଜଙ୍ଗମତ୍ଵଂ ଶୈଲତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଥାଏ; ଏହିପରି ନିଜ କାମରେ ଚଳନ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀ ବା ପାହାଡ଼ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣା ରାକ୍ଷସତ୍ଵଂ ଚ କିନ୍ନରତ୍ଵଂ ସ୍ଵକର୍ମଣା । କର୍ମଣୈଵାଧିପତ୍ଯଂ ଚ ଵୃକ୍ଷତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସ ବା କିନ୍ନର ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଣିଷ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଧିପତି ବା ଗଛ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣୈଵ ପଶୁତ୍ଵଂ ଚ ଵନଜୀଵୀ ସ୍ଵକର୍ମଣା । କର୍ମଣା କ୍ଷୁଦ୍ରଜନ୍ତୁତ୍ଵଂ କୃମିତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପଶୁ ବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଣିଷ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଛୋଟ ପୋକା ବା କୀଟ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
ଦୈତେଯତ୍ଵଂ ଦାନଵତ୍ଵମସୁରତ୍ଵଂ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ଇତ୍ଯେତଦୁକ୍ତ୍ଵା ସାଵିତ୍ରୀଂ ଵିରରାମ ସ ଵୈ ଯମଃ
ନିଜ କାମରେ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ବା ଅସୁର ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଣିଷ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କହି ଯମ ଦେବୀ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ କଥା କହିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଦେଵୀଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେଽଷ୍ଟାଦଶସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ନଵମସ୍କନ୍ଧେ ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନେ ଯମସାଵିତ୍ରୀସଂଵାଦଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଦେବୀଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ନବମ ସ୍କନ୍ଧରେ ସାବିତ୍ରୀ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଯମ ଓ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା ନାମକ ସତାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନେ ଯମସାଵିତ୍ରୀସଂଵାଦଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଯମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାଵିତ୍ରୀ ଚ ପତିଵ୍ରତା । ତୁଷ୍ଟାଵ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ତମୁଵାଚ ମନସ୍ଵିନୀ
ସାବିତ୍ରୀ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଯମ ଓ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା: ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ—ଯମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସାବିତ୍ରୀ ଯିଏ ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ, ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରି ଯମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ଶାନ୍ତ ମନେ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ କିଂ କର୍ମ ତଦ୍ଭଵେତ୍କେନ କୋ ଵା ତଦ୍ଧେତୁରେଵ ଚ । କୋ ଵା ଦେହୀ ଚ ଦେହଃ କଃ କୋ ଵାତ୍ର କର୍ମକାରକଃ
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ: କାର୍ଯ୍ୟ କଣ? କିଏ ଏହା କରେ? ଏହାର କାରଣ କଣ? କିଏ ଦେହୀ ଓ ଦେହ କଣ? ଏଠାରେ କିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା?
କିଂ ଵା ଜ୍ଞାନଂ ଚ ବୁଦ୍ଧିଃ କା କୋ ଵା ପ୍ରାଣଃ ଶରୀରିଣାମ୍ । କାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି କିଂ ତେଷାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଦେଵତାଶ୍ଚ କାଃ
ଜ୍ଞାନ କଣ, ବୁଦ୍ଧି କଣ? ଶରୀରଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ କିଏ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କଣ? ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କଣ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦେବତା କିଏ?
ଭୋକ୍ତା ଭୋଜଯିତା କୋ ଵା କୋ ଵା ଭୋଗଶ୍ଚ ନିଷ୍କୃତିଃ । କୋ ଜୀଵଃ ପରମାତ୍ମା କସ୍ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଭୋଗ କିଏ କରେ ଓ କିଏ ଦେଇଥାଏ? ଭୋଗ କଣ, ମୁକ୍ତି କଣ? କିଏ ଜୀବ, କିଏ ପରମାତ୍ମା? ଦୟାକରି ଏହି ସବୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଧର୍ମ ଉଵାଚ ଵେଦପ୍ରଣିହିତୋ ଧର୍ମଃ କର୍ମ ଯନ୍ମଙ୍ଗଲଂ ପରମ୍ । ଅଵୈଦିକଂ ତୁ ଯତ୍କର୍ମ ତଦେଵାଶୁଭମେଵ ଚ
ଧର୍ମ କହିଲେ: ବେଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯାହା ଧର୍ମ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତାହା ହେଉଛି ଧର୍ମ; ବେଦ ବିରୋଧୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶୁଭ ହୁଏ।
ଅହୈତୁକୀ ଦେଵସେଵା ସଂକଲ୍ପରହିତା ସତୀ । କର୍ମନିର୍ମୂଲରୂପା ଚ ସା ଏଵ ପରଭକ୍ତିଦା
ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ଦେବତାଙ୍କ ସେବା, ଯାହାରେ ଆଶା ନାହିଁ ଓ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ, ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ଭକ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ।
କୋ ଵା କର୍ମଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ କୋ ଵା ନିର୍ଲିପ୍ତ ଏଵ ଚ । ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତୋ ଯୋ ନରଶ୍ଚ ସ ଚ ମୁକ୍ତଃ ଶ୍ରୁତଃ ଶ୍ରୁତୌ
କିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରେ, କିଏ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଥାଏ? ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମରେ ଭକ୍ତି ରଖେ, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଶୋକଭୀତିଵିଵର୍ଜିତଃ । ଭକ୍ତିଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଧା ସାଧ୍ଵି ଶ୍ରୁତ୍ଯୁକ୍ତା ସର୍ଵସମ୍ମତା
ସେ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ଶୋକ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଏ। ହେ ସାଧ୍ବୀ, ଭକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଶ୍ରୁତିରେ ଏହା କୁହାଯାଇଛି ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ।
ନିର୍ଵାଣପଦଦାତ୍ରୀ ଚ ହରିରୂପପ୍ରଦା ନୃଣାମ୍ । ହରିରୂପସ୍ଵରୂପାଂ ଚ ଭକ୍ତିଂ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ଵୈଷ୍ଣଵାଃ
ଏହି ଭକ୍ତି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ଓ ମଣିଷଙ୍କୁ ହରିଙ୍କ ରୂପ ଦେଇଥାଏ; ହରିଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଭକ୍ତିକୁ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଆଶା କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ନିର୍ଵାଣମିଚ୍ଛନ୍ତି ଯୋଗିନୋ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମାଃ । କର୍ମଣୋ ବୀଜରୂପଶ୍ଚ ସତତଂ ତତ୍ଫଲପ୍ରଦଃ
ଅନ୍ୟମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ, ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରନ୍ତି; କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ ସଦା ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
କର୍ମରୂପଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ପରାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିଃ ପରା । ସୋଽପି ତଦ୍ଧେତୁରୂପଶ୍ଚ ଦେହୋ ନଶ୍ଵର ଏଵ ଚ
ଭଗବାନ କର୍ମରୂପ, ସେ ପରମ ଆତ୍ମା ଓ ପରା ପ୍ରକୃତି। ସେ ଏହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦେହ ଅଛି, ସେ ତ ଅବଶ୍ୟ ନଶ୍ୱର।
ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶୋ ଜଲଂ ତେଜସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଏତାନି ସୂତ୍ରରୂପାଣି ସୃଷ୍ଟିରୂପଵିଧୌ ସତଃ
ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ସୂତ୍ର ଭାବେ ଅଛି।