ସାଵିତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଣା ସାର୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଜଗାମ ସା । ଅନେନ ସ୍ତଵରାଜେନ ସଂସ୍ତୂଯାଶ୍ଵପତିର୍ନୃପଃ
ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲେ। ହେ ରାଜା, ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ରରାଜ ସହ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ,
ଦଦର୍ଶ ତାଂ ଚ ସାଵିତ୍ରୀଂ ଵରଂ ପ୍ରାପ ମନୋଗତମ୍ । ସ୍ତଵରାଜମିମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଯଃ ପଠେତ୍ । ପାଠେ ଚତୁର୍ଣାଂ ଵେଦାନାଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭତେ ଚ ତତ୍
ସେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, ସେହି ବର ପାଇଲେ। ଯିଏ ସନ୍ଧ୍ୟା କରି ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଷ୍ଟୋତ୍ରରାଜ ପଢ଼େ, ସେ ଚାରିଟି ବେଦ ପଢ଼ିଲେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ପାଏ।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନେ ଯମସାଵିତ୍ରୀସଂଵାଦଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଵ ସ୍ତୁତ୍ଵାନେନ ସୋଽଶ୍ଵପତିଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ଦଦର୍ଶ ତତ୍ର ତାଂ ଦେଵୀଂ ସହସ୍ରାର୍କସମପ୍ରଭାମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ଏହି ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରି, ଅଶ୍ୱପତି ସେଠାରେ ଏମିତି ଏକ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଭା ଦେଉଥିଲେ।
ଉଵାଚ ସା ଚ ରାଜାନଂ ପ୍ରସନ୍ନା ସସ୍ମିତା ସତୀ । ଯଥା ମାତା ସ୍ଵପୁତ୍ରଂ ଚ ଦ୍ଯୋତଯନ୍ତୀ ଦିଶସ୍ତ୍ଵିଷା
ସେ ଦେବୀ ଖୁସି ହେଇ, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେ ମାଆ ଯେପରି ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରିଥିଲେ।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ଜାନାମ୍ଯହଂ ମହାରାଜ ଯତ୍ତେ ମନସି ଵାଞ୍ଛିତମ୍ । ଵାଞ୍ଛିତଂ ତଵ ପତ୍ନ୍ଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵଂ ଦାସ୍ଯାମି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ — ମହାରାଜ, ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ମୁଁ ଜାଣେ। ତୁମ ଜଣେଇ ଓ ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯାହା ଚାହିଁଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦେଇଦେବି।
ସାଧ୍ଵୀ କନ୍ଯାଭିଲାଷଂ ଚ କରୋତି ତଵ କାମିନୀ । ତ୍ଵଂ ପ୍ରାର୍ଥଯସି ପୁତ୍ରଂ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି କ୍ରମେଣ ଚ
ତୁମ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଜଣେ ଝିଅ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ଏକ ପୁଅ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛ। ଏହି ଦୁଇଟି ଇଚ୍ଛା ସମୟକ୍ରମେ ପୂରଣ ହେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସା ତଦା ଦେଵୀ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଜଗାମ ହ । ରାଜା ଜଗାମ ସ୍ଵଗୃହଂ ତତ୍କନ୍ଯାଽଽଦୌ ବଭୂଵ ହ
ଏପରି କହି, ସେ ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ଝିଅ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ଆରାଧନାଚ୍ଚ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ବଭୂଵ କମଲା ପରା । ସାଵିତ୍ରୀତି ଚ ତନ୍ନାମ ଚକାରାଶ୍ଵପତିର୍ନୃପଃ
ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏବଂ ରାଜା ଅଶ୍ୱପତି ତାଙ୍କୁ 'ସାବିତ୍ରୀ' ନାମ ଦେଲେ।
କାଲେନ ସା ଵର୍ଧମାନା ବଭୂଵ ଚ ଦିନେ ଦିନେ । ରୂପଯୌଵନସମ୍ପନ୍ନା ଶୁକ୍ଲେ ଚନ୍ଦ୍ରକଲା ଯଥା
ସମୟ ଗତିରେ, ସେ ଝିଅ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କର ରୂପ ଓ ଯୌବନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ଯେପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଳା।
ସା ଵରଂ ଵରଯାମାସ ଦ୍ଯୁମତ୍ସେନାତ୍ମଜଂ ତଦା । ସତ୍ଯଵନ୍ତଂ ସତ୍ଯଶୀଲଂ ନାନାଗୁଣସମନ୍ଵିତମ୍
ତାପରେ, ସେ ଝିଅ ବର ବାଛିଲେ — ଦ୍ୟୁମତ୍ସେନଙ୍କ ପୁଅ ସତ୍ୟବାନଙ୍କୁ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଆଚରଣରେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣରେ ଭରପୂର।
ରାଜା ତସ୍ମୈ ଦଦୌ ତାଂ ଚ ରତ୍ନଭୂଷଣଭୂଷିତାମ୍ । ସୋଽପି ସାର୍ଧଂ କୌତୁକେନ ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଗୃହଂ ଯଯୌ
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ରତ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କରି, ସତ୍ୟବାନଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଚ ସଂଵତ୍ସରେଽତୀତେ ସତ୍ଯଵାନ୍ ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ । ଜଗାମ ଫଲକାଷ୍ଠାର୍ଥଂ ପ୍ରହର୍ଷଂ ପିତୁରାଜ୍ଞଯା
ଏକ ବର୍ଷ ପରେ, ସତ୍ୟବାନ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଜଳାଣି କାଠ ଆଣିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଜଗାମ ସାଧ୍ଵୀ ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ସାଵିତ୍ରୀ ଦୈଵଯୋଗତଃ । ନିପତ୍ଯ ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଦୈଵେନ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତତ୍ଯାଜ ସତ୍ଯଵାନ୍
ସେ ସତୀ ସାବିତ୍ରୀ ଦେବତାଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ। ଦୈବବଶାତ୍ ସତ୍ୟବାନ ଗଛରୁ ପଡ଼ି ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଯମସ୍ତଂ ପୁରୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଦ୍ଧ୍ଵାଙ୍ଗୁଷ୍ଠସମଂ ମୁନେ । ଗୃହୀତ୍ଵା ଗମନଂ ଚକ୍ରେ ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରଯଯୌ ସତୀ
ଯମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ ଆତ୍ମାକୁ ବାନ୍ଧି, ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ସତୀ ସେଠି ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
ପଶ୍ଚାତ୍ତାଂ ସୁଦତୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯମଃ ସଂଯମନୀପତିଃ । ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ସାଧ୍ଵୀଂ ସାଧୂନାଂ ପ୍ରଵରୋ ମହାନ୍
ପଛରେ, ସେ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯମ — ନ୍ୟାୟର ନାଥ — ଏହି ସତୀଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, କାରଣ ସେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଧର୍ମରାଜ ଉଵାଚ ଅହୋ କ୍ଵ ଯାସି ସାଵିତ୍ରି ଗୃହୀତ୍ଵା ମାନୁଷୀଂ ତନୁମ୍ । ଯଦି ଯାସ୍ଯସି କାନ୍ତେନ ସାର୍ଧଂ ଦେହଂ ତଦା ତ୍ଯଜ
ଧର୍ମରାଜ କହିଲେ — ହେ ସାବିତ୍ରୀ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ଏହି ମାନବ ଦେହ ନେଇ? ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପତିଙ୍କ ସହିତ ଯିବାକୁ ଚାହାଁଛ, ତେବେ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼।
ଗନ୍ତୁଂ ମର୍ତ୍ଯୋ ନ ଶକ୍ନୋତି ଗୃହୀତ୍ଵା ପାଞ୍ଚଭୌତିକମ୍ । ଦେହଂ ଚ ମମ ଲୋକଂ ଚ ନଶ୍ଵରଂ ନଶ୍ଵରଃ ସଦା
ମାନବ ଏହି ପାଞ୍ଚଭୂତ ଦେହ ନେଇ କେବେ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି। ମୋର ଲୋକ ଓ ଏହି ଦେହ — ଦୁହେଁ ସଦା ନଶ୍ୱର।
ଭର୍ତୁସ୍ତେ ପୂର୍ଣକାଲୋ ଵୈ ବଭୂଵ ଭାରତେ ସତି । ସ୍ଵକର୍ମଫଲଭୋଗାର୍ଥଂ ସତ୍ଯଵାନ୍ ଯାତି ମଦ୍ଗୃହମ୍
ହେ ଭାରତୀୟେ, ତୁମ ପତିଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିଛି। ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ ପାଇଁ ସତ୍ୟବାନ ମୋ ଘରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
କର୍ମଣା ଜାଯତେ ଜନ୍ତୁଃ କର୍ମଣୈଵ ପ୍ରଲୀଯତେ । ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଯଂ ଶୋକଃ କର୍ମଣୈଵ ପ୍ରଣୀଯତେ
କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ। ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶୋକ — ସବୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
କର୍ମଣେନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵେଜ୍ଜୀଵୋ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଃ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ସ୍ଵକର୍ମଣା ହରେର୍ଦାସୋ ଜନ୍ମାଦିରହିତୋ ଭଵେତ୍
କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ଇନ୍ଦ୍ର ହେବାକୁ ପାରେ, ନିଜ କର୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ହେବାକୁ ପାରେ, ନିଜ କର୍ମରେ ହରିଙ୍କ ଦାସ ହେବାକୁ ପାରେ, କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ଓ ଆରମ୍ଭ ବିନା ହେବାକୁ ପାରେ।
ସ୍ଵକର୍ମଣା ସର୍ଵସିଦ୍ଧିମମରତ୍ଵଂ ଲଭେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଲଭେତ୍ସ୍ଵକର୍ମଣା ଵିଷ୍ଣୋଃ ସାଲୋକ୍ଯାଦିଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ନିଜ କାମରେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ଅମରତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଥାଏ; ଏହି କାମରେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମୀପ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଲଭ ସ୍ଥିତି ଲାଭ କରେ।
ସୁରତ୍ଵଂ ଚ ମନୁତ୍ଵଂ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ଲଭେନ୍ନରଃ । କର୍ମଣା ଚ ଶିଵତ୍ଵଂ ଚ ଗଣେଶତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ଚ
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଦେବତା, ମଣିଷ ବା ରାଜା ହେବାର ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ବା ଗଣେଶ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣା ଚ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ତପସ୍ଵିତ୍ଵଂ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ସ୍ଵକର୍ମଣା କ୍ଷତ୍ରିଯତ୍ଵଂ ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
ନିଜ କାମରେ ମଣିଷ ମହାମୁନି ବା ତପସ୍ବୀ ହେବାର ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି ନିଜ କାମରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବା ବୈଶ୍ୟ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣୈଵ ଚ ମ୍ଲେଚ୍ଛତ୍ଵଂ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵକର୍ମଣା ଜଙ୍ଗମତ୍ଵଂ ଶୈଲତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଥାଏ; ଏହିପରି ନିଜ କାମରେ ଚଳନ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀ ବା ପାହାଡ଼ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣା ରାକ୍ଷସତ୍ଵଂ ଚ କିନ୍ନରତ୍ଵଂ ସ୍ଵକର୍ମଣା । କର୍ମଣୈଵାଧିପତ୍ଯଂ ଚ ଵୃକ୍ଷତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସ ବା କିନ୍ନର ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଣିଷ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଧିପତି ବା ଗଛ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
କର୍ମଣୈଵ ପଶୁତ୍ଵଂ ଚ ଵନଜୀଵୀ ସ୍ଵକର୍ମଣା । କର୍ମଣା କ୍ଷୁଦ୍ରଜନ୍ତୁତ୍ଵଂ କୃମିତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଣା
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପଶୁ ବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଣିଷ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଛୋଟ ପୋକା ବା କୀଟ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ।
ଦୈତେଯତ୍ଵଂ ଦାନଵତ୍ଵମସୁରତ୍ଵଂ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ଇତ୍ଯେତଦୁକ୍ତ୍ଵା ସାଵିତ୍ରୀଂ ଵିରରାମ ସ ଵୈ ଯମଃ
ନିଜ କାମରେ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ବା ଅସୁର ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଣିଷ ପାଇପାରେ; ଏହିପରି କହି ଯମ ଦେବୀ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ କଥା କହିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଦେଵୀଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେଽଷ୍ଟାଦଶସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ନଵମସ୍କନ୍ଧେ ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନେ ଯମସାଵିତ୍ରୀସଂଵାଦଵର୍ଣନଂ ନାମ ସପ୍ତଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଦେବୀଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ନବମ ସ୍କନ୍ଧରେ ସାବିତ୍ରୀ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଯମ ଓ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା ନାମକ ସତାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନେ ଯମସାଵିତ୍ରୀସଂଵାଦଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଯମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାଵିତ୍ରୀ ଚ ପତିଵ୍ରତା । ତୁଷ୍ଟାଵ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ତମୁଵାଚ ମନସ୍ଵିନୀ
ସାବିତ୍ରୀ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଯମ ଓ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା: ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ—ଯମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସାବିତ୍ରୀ ଯିଏ ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ, ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରି ଯମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ଶାନ୍ତ ମନେ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସାଵିତ୍ର୍ଯୁଵାଚ କିଂ କର୍ମ ତଦ୍ଭଵେତ୍କେନ କୋ ଵା ତଦ୍ଧେତୁରେଵ ଚ । କୋ ଵା ଦେହୀ ଚ ଦେହଃ କଃ କୋ ଵାତ୍ର କର୍ମକାରକଃ
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ: କାର୍ଯ୍ୟ କଣ? କିଏ ଏହା କରେ? ଏହାର କାରଣ କଣ? କିଏ ଦେହୀ ଓ ଦେହ କଣ? ଏଠାରେ କିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା?