ନୋପତିଷ୍ଠତି ଯଃ ପୂର୍ଵାଂ ନୋପାସ୍ତେ ଯସ୍ତୁ ପଶ୍ଚିମାମ୍ । ସ ଶୂଦ୍ରଵଦ୍ବହିଷ୍କାର୍ଯଃ ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଦ୍ଵିଜକର୍ମଣଃ
ଯିଏ ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟା କିମ୍ବା ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳର ସନ୍ଧ୍ୟା କରେନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଶୂଦ୍ର ପରି ବାହାର କରାଯିବା ଉଚିତ।
ଯାଵଜ୍ଜୀଵନପର୍ଯନ୍ତଂ ତ୍ରିଃସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଯଃ କରୋତି ଚ । ସ ଚ ସୂର୍ଯସମୋ ଵିପ୍ରସ୍ତେଜସା ତପସା ସଦା
ଯିଏ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ସମୟ ତିନିବେଳ ସନ୍ଧ୍ୟା କରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ତପସ୍ୱୀ ହୁଏ।
ତତ୍ପାଦପଦ୍ମରଜସା ସଦ୍ଯଃପୂତା ଵସୁନ୍ଧରା । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ ସ ତେଜସ୍ଵୀ ସନ୍ଧ୍ଯାପୂତୋ ହି ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଏମିତି ଦ୍ୱିଜଙ୍କର ପଦପଦ୍ମର ଧୂଳିରେ ମାଟି ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ସେ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଜୀବନମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ତୀର୍ଥାନି ଚ ପଵିତ୍ରାଣି ତସ୍ଯ ସଂସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରତଃ । ତତଃ ପାପାନି ଯାନ୍ତ୍ଯେଵ ଵୈନତେଯାଦିଵୋରଗାଃ
ତାଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଯେପରି ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ଦେଖି ସାପମାନେ ପଳାଯାନ୍ତି, ସେପରି ପାପମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି।
ନ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ସୁରାଃ ପୂଜାଂ ପିତରଃ ପିଣ୍ଡତର୍ପଣମ୍ । ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଚ ଦ୍ଵିଜାତେଶ୍ଚ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯାରହିତସ୍ଯ ଚ
ଯିଏ ତିନିବେଳ ସନ୍ଧ୍ୟା କରେନାହିଁ ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲେ, ତାଙ୍କର ପୂଜା ଦେବତାମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ, ପିତୃମାନେ ପିଣ୍ଡ ଓ ତର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ମୂଲପ୍ରକୃତ୍ଯଭକ୍ତୋ ଯସ୍ତନ୍ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯାପ୍ଯନର୍ଚକଃ । ତଦୁତ୍ସଵଵିହୀନଶ୍ଚ ଵିଷହୀନୋ ଯଥୋରଗଃ
ଯିଏ ମୂଳ ପ୍ରକୃତିରେ ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାର ମନ୍ତ୍ରକୁ ସମ୍ମାନ କରେନାହିଁ, ତାହାର ପର୍ବ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେନାହିଁ, ସେ ବିଷ ନଥିବା ସାପ ପରି।
ଵିଷ୍ଣୁମନ୍ତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯାରହିତୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଏକାଦଶୀଵିହୀନଶ୍ଚ ଵିଷହୀନୋ ଯଥୋରଗଃ
ଯେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ତିନିବେଳ ସନ୍ଧ୍ୟା କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ବିଷ ନଥିବା ସାପ ପରି।
ହରେରନୈଵେଦ୍ଯଭୋଜୀ ଧାଵକୋ ଵୃଷଵାହକଃ । ଶୂଦ୍ରାନ୍ନଭୋଜୀ ଯୋ ଵିପ୍ରୋ ଵିଷହୀନୋ ଯଥୋରଗଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହରିଙ୍କୁ ନ ବିଦାଗି ଖାଆନ୍ତି, ବୃଷଭ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଭୋଜନ ଖାଆନ୍ତି, ସେ ବିଷ ନଥିବା ସାପ ପରି।
ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଶଵଦାହୀ ଯଃ ସ ଵିପ୍ରୋ ଵୃଷଲୀପତିଃ । ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ସୂପକାରଶ୍ଚ ଵିଷହୀନୋ ଯଥୋରଗଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଶବ ଦାହ କରେ, ସେ ଅପବିତ୍ରମାନେଙ୍କ ମାଲିକ ହୁଏ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପକାଏ, ସେ ବିଷ ନଥିବା ସାପ ପରି ଅସାର ହୁଏ।
ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚ ପ୍ରତିଗ୍ରାହୀ ଶୂଦ୍ରଯାଜୀ ଚ ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ମସିଜୀଵୀ ଅସିଜୀଵୀ ଵିଷହୀନୋ ଯଥୋରଗଃ
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ଦାନ ନେଇଥାଏ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରେ, କିମ୍ବା କଳମି ଚାଲାଇ କିମ୍ବା ତଳୱାର ଚାଲାଇ ଜୀବିକା ଚାଲାଏ, ସେ ବିଷ ନଥିବା ସାପ ପରି ଅସାର ହୁଏ।
ଯଃ କନ୍ଯାଵିକ୍ରଯୀ ଵିପ୍ରୋ ଯୋ ହରେର୍ନାମଵିକ୍ରଯୀ । ଯୋ ଵିପ୍ରୋଽଵୀରାନ୍ନଭୋଜୀ ଋତୁସ୍ନାତାନ୍ନଭୋଜକଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଝିଅ ବିକ୍ରୟ କରେ, କିମ୍ବା ହରିଙ୍କ ନାମ ବିକ୍ରୟ କରେ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇନଥିବା ଭୋଜନ ଖାଏ, କିମ୍ବା ଋତୁବତୀ ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରେ—
ଭଗଜୀଵୀ ବାର୍ଧୁଷିକୋ ଵିଷହୀନୋ ଯଥୋରଗଃ । ଯୋ ଵିଦ୍ଯାଵିକଯୀ ଵିପ୍ରୋ ଵିଷହୀନୋ ଯଥୋରଗଃ
ଯେ ବେଶ୍ୟା ଉପରେ ଜୀବନ ଚାଲାଏ, କିମ୍ବା ଦୂତି ହୋଇ ଚାଲିଥାଏ, ସେ ବିଷ ନଥିବା ସାପ ପରି ଅସାର। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜ୍ଞାନ ବିକ୍ରୟ କରେ, ସେ ବିଷ ନଥିବା ସାପ ପରି ଅସାର।
ସୂର୍ଯୋଦଯେ ସ୍ଵପେଦ୍ଯୋ ହି ମତ୍ସ୍ଯଭୋଜୀ ଚ ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଶିଵାପୂଜାଦିରହିତୋ ଵିଷହୀନୋ ଯଥୋରଗଃ
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ପ୍ରଭାତରେ ଶୋଇଥାଏ, କିମ୍ବା ମାଛ ଖାଏ, କିମ୍ବା ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେ ବିଷ ନଥିବା ସାପ ପରି ଅସାର।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵପୂଜାଵିଧିକ୍ରମମ୍ । ତମୁଵାଚ ଚ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଧ୍ଯାନାଦିକମଭୀପ୍ସିତମ୍
ଏପରି ଭାବେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଅନୁଚିତ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ପରେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶିଖାଇଲେ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ନୃପେନ୍ଦ୍ରାଯ ଯଯୌ ଚ ସ୍ଵାଶ୍ରମେ ମୁନେ । ରାଜା ସଂପୂଜ୍ଯ ସାଵିତ୍ରୀଂ ଦଦର୍ଶ ଵରମାପ ଚ
ମୁନି ସମସ୍ତ କଥା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇ, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ଓ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ କିଂ ଵା ଧ୍ଯାନଂ ଚ ସାଵିତ୍ର୍ଯାଃ କିଂ ଵା ପୂଜାଵିଧାନକମ୍ । ସ୍ତୋତ୍ରଂ ମନ୍ତ୍ରଂ ଚ କିଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ସ ପରାଶରଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କଣ ଥିଲା? ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା କଣ ଥିଲା? କେଉଁ ସ୍ତୋତ୍ର କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ପରାଶର ଦେଇଥିଲେ?
ନୃପଃ କେନ ଵିଧାନେନ ସଂପୂଜ୍ଯ ଶ୍ରୁତିମାତରମ୍ । ଵରଂ ଚ କଂ ଵା ସମ୍ପ୍ରାପ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ତୁ ଵିଧାନତଃ
ରାଜା କେଉଁ ପ୍ରକାରେ ଶ୍ରୁତିମାତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଏବଂ ସଠିକ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପୂଜା କରି କେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଲେ?
ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ସାଵିତ୍ର୍ଯାଃ ପରମଂ ମହତ୍ । ରହସ୍ଯାତିରହସ୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରୁତିସିଦ୍ଧଂ ସମାସତଃ
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ପରମ ମହା ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ଶ୍ରୁତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ଅତି ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଜ୍ଯେଷ୍ଠକୃଷ୍ଣତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ଶୁଦ୍ଧକାଲେ ଚ ଯତ୍ନତଃ । ଵ୍ରତମେଵ ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ଵ୍ରତୀ ଭକ୍ତ୍ଯା ସମାଚରେତ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ, ଶୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ବ୍ରତ କରିବା ଦରକାର।
ଵ୍ରତଂ ଚତୁର୍ଦଶାବ୍ଦଂ ଚ ଦ୍ଵିସପ୍ତଫଲସଂଯୁତମ୍ । ଦତ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିସପ୍ତନୈଵେଦ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପଧୂପାଦିକଂ ଚରେତ୍
ଏହି ବ୍ରତ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଚାଲିଥାଏ, ଏହା ଦୁଇ ସାତ ଗୁଣା ଫଳ ଦେଉଛି। ଦୁଇ ସାତ ପ୍ରକାର ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ, ଫୁଲ, ଧୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଵସ୍ତ୍ରଂ ଯଜ୍ଞୋପଵୀତଂ ଚ ଭୋଜନଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ମଙ୍ଗଲଘଟଂ ଫଲଶାଖାସମନ୍ଵିତମ୍
ଯଥାବିଧି ଭାବରେ ବସ୍ତ୍ର, ଉପବୀତ ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ, ଫଳ ଓ ଡାଳି ସହିତ ମଙ୍ଗଳ ଘଟ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର।
ଗଣେଶଂ ଚ ଦିନେଶଂ ଚ ଵହ୍ନିଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶିଵଂ ଶିଵାମ୍ । ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ପୂଜଯେଦିଷ୍ଟଂ ଘଟେ ଆଵାହିତେ ଦ୍ଵିଜଃ
ଗଣେଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜି, ଘଟରେ ଆବାହନ କରାଯାଇଥିବା ଇଷ୍ଟଦେବତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଜ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଶୃଣୁ ଧ୍ଯାନଂ ଚ ସାଵିତ୍ର୍ଯାଶ୍ଚୋକ୍ତଂ ମାଧ୍ଯନ୍ଦିନେ ଚ ଯତ୍ । ସ୍ତୋତ୍ରଂ ପୂଜାଵିଧାନଂ ଚ ମନ୍ତ୍ରଂ ଚ ସର୍ଵକାମଦମ୍
ଏବେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ କହାଯାଇଥିବା ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନ, ସ୍ତୋତ୍ର, ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣ।
ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଵର୍ଣାଭାଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତୀଂ ବ୍ରହ୍ମତେଜସା । ଗ୍ରୀଷ୍ମମଧ୍ଯାହ୍ନମାର୍ତଣ୍ଡସହସ୍ରସମ୍ମିତପ୍ରଭାମ୍
ତାଙ୍କର ରୂପ ତପ୍ତ ସୁନାର ରଙ୍ଗରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ, ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଜ୍ୱଳମାନ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମାସର ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ହଜାର ଗୁଣା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ତାଙ୍କରେ ଅଛି।
ଈଷଦ୍ଧାସ୍ଯପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯାଂ ରତ୍ନଭୂଷଣଭୂଷିତାମ୍ । ଵହ୍ନିଶୁଦ୍ଧାଂଶୁକାଧାନାଂ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଵିଗ୍ରହାମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ହାଲୁକା ହସରେ ଦୟାମୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଭୂଷଣରେ ସୁଶୋଭିତ। ଅଗ୍ନିଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ କୃପାମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ସୁଖଦାଂ ମୁକ୍ତିଦାଂ ଶାନ୍ତାଂ କାନ୍ତାଂ ଚ ଜଗତାଂ ଵିଧେଃ । ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ସ୍ଵରୂପାଂ ଚ ପ୍ରଦାତ୍ରୀଂ ସର୍ଵସମ୍ପଦାମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଓ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରିୟା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧୁରା। ସେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦର ମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ଧନ ଦେଇଥିବା ଦାତ୍ରୀ।
ଵେଦାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵୀଂ ଚ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଵରୂପିଣୀମ୍ । ଵେଦବୀଜସ୍ଵରୂପାଂ ଚ ଭଜେ ତାଂ ଵେଦମାତରମ୍
ମୁଁ ବେଦର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀଙ୍କୁ, ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ସ୍ୱରୂପାଙ୍କୁ, ବେଦର ମୂଳ ରୂପାଙ୍କୁ ଓ ବେଦମାତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରେଁ।
ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଧ୍ଯାନେନ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପାଣିଂ ସ୍ଵମୂର୍ଧନି । ପୁନର୍ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଘଟେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦେଵୀମାଵାହଯେଦ୍ ଵ୍ରତୀ
ଧ୍ୟାନ କରି, ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ, ନିଜ ହାତ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି, ପୁଣି ଘଟରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରି, ବ୍ରତୀ ମନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ଷୋଡଶୋପଚାରଂ ଵେଦୋକ୍ତଂ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଵକମ୍ । ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ସ୍ତୁତ୍ଵା ପ୍ରଣମେଦ୍ଦେଵଦେଵୀଂ ଵିଧାନତଃ
ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଷୋଡଶୋପଚାର ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଦେଇ, ଭଲଭାବରେ ପୂଜା କରି, ସ୍ତୁତି କରି, ବିଧିମତ ଭାବେ ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ଆସନଂ ପାଦ୍ଯମର୍ଘ୍ଯଂ ଚ ସ୍ନାନୀଯଂ ଚାନୁଲେପନମ୍ । ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ତାମ୍ବୂଲଂ ଶୀତଲଂ ଜଲମ୍
ଆସନ, ପାଦଧୋଇବା ପାଇଁ ପାଣି, ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଣି, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପାଣି, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଲେପ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ପାନ, ଶୀତଳ ଜଳ—