ଅସଂଖ୍ଯେଷୁ ଚ ଵିଶ୍ଵେଷୁ ପୂଜିତା ଯା ନିରନ୍ତରମ୍ । ତେନ ଵିଶ୍ଵପୂଜିତାଽଽଖ୍ଯାଂ ପୂଜିତାଂ ଚ ଭଜାମ୍ଯହମ୍
ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତରେ ଯିଏ ନିରନ୍ତର ପୂଜିତ, ତେଣୁ ସେ 'ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ' ଭାବେ ପରିଚିତ; ମୁଁ ସେଇ ପୂଜିତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ଅସଂଖ୍ଯାନି ଚ ଵିଶ୍ଵାନି ପଵିତ୍ରାଣି ତ୍ଵଯା ସଦା । ତାଂ ଵିଶ୍ଵପାଵନୀଂ ଦେଵୀଂ ଵିରହେଣ ସ୍ମରାମ୍ଯହମ୍
ତୁମେ ସଦା ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କର; ସେଇ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରକାରିଣୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିରହରେ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଦେଵା ନ ତୁଷ୍ଟାଃ ପୁଷ୍ପାଣାଂ ସମୂହେନ ଯଯା ଵିନା । ତାଂ ପୁଷ୍ପସାରାଂ ଶୁଦ୍ଧାଂ ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଶୋକତଃ
ତାଙ୍କ ବିନା ଦେବତାମାନେ ଫୁଲର ଢେର ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଇ ପବିତ୍ର ଫୁଲର ସାରକୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚାହେଁ।
ଵିଶ୍ଵେ ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ତିମାତ୍ରେଣ ଭକ୍ତାନନ୍ଦୋ ଭଵେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ନନ୍ଦିନୀ ତେନ ଵିଖ୍ଯାତା ସା ପ୍ରୀତା ଭଵତାଦିହ
ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାମାତ୍ରେ ଭକ୍ତମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ 'ନନ୍ଦିନୀ' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଏଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ।
ଯସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯାସ୍ତୁଲା ନାସ୍ତି ଵିଶ୍ଵେଷୁ ନିଖିଲେଷୁ ଚ । ତୁଲସୀ ତେନ ଵିଖ୍ଯାତା ତାଂ ଯାମି ଶରଣଂ ପ୍ରିଯାମ୍
ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ସମାନ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ କେହି ନାହାନ୍ତି; ସେ ତୁଳସୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି।
କୃଷ୍ଣଜୀଵନରୂପା ସା ଶଶ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯତମା ସତୀ । ତେନ କୃଷ୍ଣଜୀଵନୀ ସା ସା ମେ ରକ୍ଷତୁ ଜୀଵନମ୍
ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନ ସ୍ୱରୂପ, ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟା। ଏହିପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନଦାତ୍ରୀ ତୁଳସୀ ମୋର ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍।
ଇତ୍ଯେଵଂ ସ୍ତଵନଂ କୃତ୍ଵା ତସ୍ଥୌ ତତ୍ର ରମାପତିଃ । ଦଦର୍ଶ ତୁଲସୀଂ ସାକ୍ଷାତ୍ପାଦପଦ୍ମନତାଂ ସତୀମ୍
ଏପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ରମାପତି ସେଠାରେ ରହିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ନମ୍ରତାରେ ଶିର ନମାଇଥିବା ତୁଳସୀଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ଦେଖିଲେ।
ରୁଦତୀମଵମାନେନ ମାନିନୀଂ ମାନପୂଜିତାମ୍ । ପ୍ରିଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରିଯଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଵାସଯାମାସ ଵକ୍ଷସି
ଅପମାନରେ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଗର୍ବିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ବରେ ସମ୍ମାନିତ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରିୟଜନ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଅଂକରେ ଧରିଲେ।
ଭାରତ୍ଯାଜ୍ଞାଂ ଗହୀତ୍ଵା ଚ ସ୍ଵାଲଯଂ ଚ ଯଯୌ ହରିଃ । ଭାରତ୍ଯା ସହ ତତ୍ପ୍ରୀତିଂ କାରଯାମାସ ସତ୍ଵରମ୍
ଭାରତୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ ହରି ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ ଓ ଭାରତୀଙ୍କ ସହ ଦୁହେଁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପ୍ରେମ ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରୀତି ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଵରଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦଦୌ ତସ୍ଯୈ ସର୍ଵପୂଜ୍ଯା ଭଵେରିତି । ଶିରୋଧାର୍ଯା ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଵନ୍ଦ୍ଯା ମାନ୍ଯା ମମେତି ଚ
ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ସମ୍ମାନିତ, ପ୍ରଣାମ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇବା, ଏବଂ ମୋର ପ୍ରିୟ ହେବ।'
ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵରେଣ ସା ଦେଵୀ ପରିତୁଷ୍ଟା ବଭୂଵ ଚ । ସରସ୍ଵତୀ ତାମାକୃଷ୍ଯ ଵାସଯାମାସ ସନ୍ନିଧୌ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଦେବୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆଣି ସ୍ନେହରେ ଅଂକରେ ଧରିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଗଙ୍ଗା ସସ୍ମିତା ଚ ତାଂ ସମାକୃଷ୍ଯ ନାରଦ । ଗୃହଂ ପ୍ରଵେଶଯାମାସ ଵିନଯେନ ସତୀଂ ତଦା
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଗଙ୍ଗା ଓ ହସୁଥିବା ନାରଦ, ସେଇ ପବିତ୍ରାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ନେଇ ବିନୟରେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ।
ଵୃନ୍ଦା ଵୃନ୍ଦାଵନୀ ଵିଶ୍ଵପୂଜିତା ଵିଶ୍ଵପାଵନୀ । ପୁଷ୍ପସାରା ନନ୍ଦନୀ ଚ ତୁଲସୀ କୃଷ୍ଣଜୀଵନୀ
ବୃନ୍ଦା, ବୃନ୍ଦାବନୀ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା, ଫୁଲର ସାର, ନନ୍ଦନର ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ, ତୁଳସୀ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନଦାତ୍ରୀ।
ଏତନ୍ନାମାଷ୍ଟକଞ୍ଚୈଵ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ନାମାର୍ଥସଂଯୁତମ୍ । ଯଃ ପଠେତ୍ତାଂ ଚ ସଂପୂଜ୍ଯ ସୋଽଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏହି ଅଷ୍ଟନାମ ଷ୍ଟୋତ୍ର, ନାମର ଅର୍ଥ ସହିତ; ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପୂଜି ପଠାଯାଏ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
କାର୍ତିକ୍ଯାଂ ପୂର୍ଣିମାଯାଂ ଚ ତୁଲସ୍ଯା ଜନ୍ମ ମଙ୍ଗଲମ୍ । ତତ୍ର ତସ୍ଯାଶ୍ଚ ପୂଜା ଚ ଵିହିତା ହରିଣା ପୁରା
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ତୁଳସୀଙ୍କ ଶୁଭ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ସେଇ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ପୂଜା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା।
ତସ୍ଯାଂ ଯଃ ପୂଜଯେତ୍ତାଂ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵୈ ଵିଶ୍ଵପାଵନୀମ୍ । ସର୍ଵପାପାଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ସେଇ ଦିନ ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ତୁଳସୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
କାର୍ତିକେ ତୁଲସୀପତ୍ରଂ ଯୋ ଦଦାତି ଚ ଵିଷ୍ଣୁଵେ । ଗଵାମଯୁତଦାନସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦିଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦଶ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଏ।
ଅପୁତ୍ରୋ ଲଭତେ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରିଯାହୀନୋ ଲଭେତ୍ପ୍ରିଯାମ୍ । ବନ୍ଧୁହୀନୋ ଲଭେଦ୍ ବନ୍ଧୂନ୍ ସ୍ତୋତ୍ରଶ୍ରଵଣମାତ୍ରତଃ
ଯେଉଁଠି ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ସେ ସନ୍ତାନ ପାଏ; ପ୍ରିୟ ନଥିଲେ ପ୍ରିୟା ମିଳେ; ବନ୍ଧୁ ନଥିଲେ ବନ୍ଧୁ ମିଳେ; ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ର କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ।
ରୋଗୀ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ରୋଗାଦ୍ ବଦ୍ଧୋ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍ । ଭଯାନ୍ମୁଚ୍ଯେତ ଭୀତସ୍ତୁ ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯେତ ପାତକୀ
ରୋଗୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ବନ୍ଧିତ ବନ୍ଧନରୁ ଛୁଟିଯାଏ, ଭୟଭୀତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ପାପୀ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଧ୍ଯାନଂ ପୂଜାଵିଧିଂ ଶୃଣୁ । ତ୍ଵମେଵ ଵେଦେ ଜାନାସି କଣ୍ଵଶାଖୋକ୍ତମେଵ ଚ
ଏଭଳି ଷ୍ଟୋତ୍ର, ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଇଛି; ତୁମେ ଏହି କଥା କଣ୍ୱ ଶାଖାରେ ବେଦରେ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଜାଣ।
ତଦ୍ଵୃକ୍ଷେ ପୂଜଯେତ୍ତାଂ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚାଵାହନଂ ଵିନା । ତାଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚୋପଚାରେଣ ଧ୍ଯାନଂ ପାତକନାଶନମ୍
ତୁଳସୀ ଗଛ ତଳେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଆହ୍ୱାନ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ; ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଉପଚାର ଦେଇଲେ, ସେ ଧ୍ୟାନ ପାପ ନାଶ କରେ।
ତୁଲସୀଂ ପୁଷ୍ପସାରାଂ ଚ ସତୀଂ ପୂତାଂ ମନୋହରାମ୍ । କୃତପାପେଧ୍ମଦାହାଯ ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନିଶିଖୋପମାମ୍
ତୁଳସୀ, ଫୁଲର ସାର, ପବିତ୍ର, ମନୋହର, କର୍ମର ପାପ ଜଳାଇବା ପାଇଁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି।
ପୁଷ୍ପେଷୁ ତୁଲନା ଯସ୍ଯା ନାସ୍ତି ଵେଦେଷୁ ଭାଷିତମ୍ । ପଵିତ୍ରରୂପା ସର୍ଵାସୁ ତୁଲସୀ ସା ଚ କୀର୍ତିତା
ସମସ୍ତ ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ସମାନ କରିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି କଥା ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସମସ୍ତ ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
ଶିରୋଧାର୍ଯା ଚ ସର୍ଵେଷାମୀପ୍ସିତା ଵିଶ୍ଵପାଵନୀ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଂ ମୁକ୍ତିଦାଂ ଚ ଭଜେ ତାଂ ହରିଭକ୍ତିଦାମ୍
ତୁଳସୀକୁ ସମସ୍ତେ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରିଥାନ୍ତି। ସେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ଇତି ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚ ସଂପୂଜ୍ଯ ସ୍ତୁତ୍ଵା ଚ ପ୍ରଣମେତ୍ସୁଧୀଃ । ଉକ୍ତଂ ତୁଲସ୍ଯୁପାଖ୍ଯାନଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ପୂଜା କରି, ସ୍ତୁତି କରି ଏବଂ ନମସ୍କାର କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କହିବା ଉଚିତ— 'ତୁଳସୀଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ଏଠାରେ କହି ହୋଇଛି; ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?'
ସାଵିତ୍ରୀପୂଜାଵିଧିକଥନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ତୁଲସ୍ଯୁପାଖ୍ଯାନମିଦଂ ଶ୍ରୁତଂ ଚାତିସୁଧୋପମମ୍ । ତତଃ ସାଵିତ୍ର୍ଯୁପାଖ୍ଯାନଂ ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ସାବିତ୍ରୀ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ କଥା। ନାରଦ କହିଲେ— 'ତୁଳସୀଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ଯାହା ବହୁତ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଉତ୍ତମ। ଏବେ ମୋତେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।'
ପୁରା କେନ ସମୁଦ୍ଭୂତା ସା ଶ୍ରୁତା ଚ ଶ୍ରୁତେଃ ପ୍ରସୂଃ । କେନ ଵା ପୂଜିତା ଲୋକେ ପ୍ରଥମେ କୈଶ୍ଚ ଵା ପରେ
ପୁରୁଣା କାଳରେ ସାବିତ୍ରୀ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ କିପରି ଶୃତିର ସନ୍ତାନ ଭାବରେ ପରିଚିତ? ପ୍ରଥମେ କିଏ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ପରେ କିଏ ପୂଜା କଲେ?
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ବ୍ରହ୍ମଣା ଵେଦଜନନୀ ପ୍ରଥମେ ପୂଜିତା ମୁନେ । ଦ୍ଵିତୀଯେ ଚ ଵେଦଗଣୈସ୍ତତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିଦୁଷାଂ ଗଣୈଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ— 'ମୁନି, ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ, ବେଦର ଜନନୀକୁ, ପୂଜା କରିଥିଲେ। ପରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏବଂ ପରେ ଶିକ୍ଷିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।'
ତଦା ଚାଶ୍ଵପତିର୍ଭୂପଃ ପୂଜଯାମାସ ଭାରତେ । ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପୂଜଯାମାସୁର୍ଵର୍ଣାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଏଵ ଚ
ତାପରେ ଭାରତ ଦେଶର ଅଶ୍ୱମେଧ କରିଥିବା ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ପରେ ଚାରିଟି ଜାତି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ କୋ ଵା ସୋଽଶ୍ଵପତିର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ କେନ ଵା ତେନ ପୂଜିତା । ସର୍ଵପୂଜ୍ଯା ଚ ସା ଦେଵୀ ପ୍ରଥମେ କୈଶ୍ଚ ଵା ପରେ
ନାରଦ କହିଲେ— 'ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ କରୁଥିବା ରାଜା କିଏ, ଏବଂ କିଏ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ? ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ଏହି ଦେବୀକୁ ପ୍ରଥମେ କିଏ, ପରେ କିଏ ପୂଜା କଲେ?'