ଲକ୍ଷ୍ମୀମାଯାକାମଵାଣୀବୀଜପୂର୍ଵଂ ଦଶାକ୍ଷରମ୍ । ଵୃନ୍ଦାଵନୀତି ଙେଽନ୍ତଂ ଚ ଵହ୍ନିଜାଯାନ୍ତମେଵ ଚ
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମାୟା, କାମ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, 'ବୃନ୍ଦାବନୀ' ଓ 'ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିତ' ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର।
ଅନେନ କଲ୍ପତରୁଣା ମନ୍ତ୍ରରାଜେନ ନାରଦ । ପୂଜଯେଦ୍ଯୋ ଵିଧାନେନ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଂ ଲଭେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍
ହେ ନାରଦ, ଏହି କଳ୍ପତରୁ ସମାନ ମନ୍ତ୍ରରାଜ ସହିତ ଯେଉଁଠି ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିବେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ପାଇବେ।
ଘୃତଦୀପେନ ଧୂପେନ ସିନ୍ଦୂରଚନ୍ଦନେନ ଚ । ନୈଵେଦ୍ଯେନ ଚ ପୁଷ୍ପେଣ ଚୋପଚାରେଣ ନାରଦ
ଘୃତଦୀପ, ଧୂପ, ସିନ୍ଧୂର, ଚନ୍ଦନ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଫୁଲ ଓ ଯଥାଯଥିକ ଉପଚାର ସହିତ, ହେ ନାରଦ।
ହରିସ୍ତୋତ୍ରେଣ ତୁଷ୍ଟା ସା ଚାଵିର୍ଭୂତା ମହୀରୁହାତ୍ । ପ୍ରସନ୍ନା ଚରଣାମ୍ଭୋଜେ ଜଗାମ ଶରଣଂ ଶୁଭା
ହରିଙ୍କ ଷ୍ଟୋତ୍ରରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଗଛରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଦୟାମୟୀ ହୋଇ ଚରଣକମଳରେ ଶରଣ ନେଲେ।
ଵରଂ ତସ୍ଯୈ ଦଦୌ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵପୂଜ୍ଯା ଭଵେରିତି । ଅହଂ ତ୍ଵାଂ ଧାରଯିଷ୍ଯାମି ସୁରୂପାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଵକ୍ଷସି
ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୋଭାମୟୀ ଭାବରେ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଧାରଣ କରିବି।'
ସର୍ଵେ ତ୍ଵାଂ ଧାରଯିଷ୍ଯନ୍ତି ସ୍ଵମୂର୍ଧ୍ନି ଚ ସୁରାଦଯଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ପ୍ରଯଯୌ ସ୍ଵାଲଯଂ ଵିଭୁଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରିବେ; ଏମିତି କହି ତାଙ୍କୁ ନେଇ, ପ୍ରଭୁ ନିଜ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ କିଂ ଧ୍ଯାନଂ ସ୍ତଵନଂ କିଂ ଵା କିଂ ଵା ପୂଜାଵିଧାନକମ୍ । ତୁଲସ୍ଯାଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ନାରଦ କହିଲେ: 'ତୁଳସୀଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଧ୍ୟାନ, ଷ୍ଟୋତ୍ର କିମ୍ବା ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ଅଛି, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ? ମୋତେ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।'
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅନ୍ତର୍ହିତାଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ଚ ହରିର୍ଵୃନ୍ଦାଵନେ ତଦା । ତସ୍ଯାଶ୍ଚକ୍ରେ ସ୍ତୁତିଂ ଗତ୍ଵା ତୁଲସୀଂ ଵିରହାତୁରଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: 'ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାବେଳେ, ହରି ବୃନ୍ଦାବନରେ ଯାଇ, ତୁଳସୀଙ୍କ ବିରହରେ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରଚନା କଲେ।'
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଵୃନ୍ଦରୂପାଶ୍ଚ ଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ ଯଦୈକତ୍ର ଭଵନ୍ତି ଚ । ଵିଦୁର୍ବୁଧାସ୍ତେନ ଵୃନ୍ଦାଂ ମତ୍ପ୍ରିଯାଂ ତାଂ ଭଜାମ୍ଯହମ୍
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠାରେ ବୃନ୍ଦା ରୂପୀ ଗଛମାନେ ଏକଠା ଅଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସେଠାରେ ମୋ ପ୍ରିୟ ବୃନ୍ଦାଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂଜା କରେ।'
ପୁରା ବଭୂଵ ଯା ଦେଵୀ ତ୍ଵାଦୌ ଵୃନ୍ଦାଵନେ ଵନେ । ତେନ ଵୃନ୍ଦାଵନୀ ଖ୍ଯାତା ସୌଭାଗ୍ଯା ତାଂ ଭଜାମ୍ଯହମ୍
ଯିଏ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବୃନ୍ଦାବନ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀ ଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ 'ବୃନ୍ଦାବନୀ' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମୁଁ ସେଇ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ଅସଂଖ୍ଯେଷୁ ଚ ଵିଶ୍ଵେଷୁ ପୂଜିତା ଯା ନିରନ୍ତରମ୍ । ତେନ ଵିଶ୍ଵପୂଜିତାଽଽଖ୍ଯାଂ ପୂଜିତାଂ ଚ ଭଜାମ୍ଯହମ୍
ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତରେ ଯିଏ ନିରନ୍ତର ପୂଜିତ, ତେଣୁ ସେ 'ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ' ଭାବେ ପରିଚିତ; ମୁଁ ସେଇ ପୂଜିତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ଅସଂଖ୍ଯାନି ଚ ଵିଶ୍ଵାନି ପଵିତ୍ରାଣି ତ୍ଵଯା ସଦା । ତାଂ ଵିଶ୍ଵପାଵନୀଂ ଦେଵୀଂ ଵିରହେଣ ସ୍ମରାମ୍ଯହମ୍
ତୁମେ ସଦା ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କର; ସେଇ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରକାରିଣୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିରହରେ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଦେଵା ନ ତୁଷ୍ଟାଃ ପୁଷ୍ପାଣାଂ ସମୂହେନ ଯଯା ଵିନା । ତାଂ ପୁଷ୍ପସାରାଂ ଶୁଦ୍ଧାଂ ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଶୋକତଃ
ତାଙ୍କ ବିନା ଦେବତାମାନେ ଫୁଲର ଢେର ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଇ ପବିତ୍ର ଫୁଲର ସାରକୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚାହେଁ।
ଵିଶ୍ଵେ ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ତିମାତ୍ରେଣ ଭକ୍ତାନନ୍ଦୋ ଭଵେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ନନ୍ଦିନୀ ତେନ ଵିଖ୍ଯାତା ସା ପ୍ରୀତା ଭଵତାଦିହ
ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାମାତ୍ରେ ଭକ୍ତମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ 'ନନ୍ଦିନୀ' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଏଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ।
ଯସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯାସ୍ତୁଲା ନାସ୍ତି ଵିଶ୍ଵେଷୁ ନିଖିଲେଷୁ ଚ । ତୁଲସୀ ତେନ ଵିଖ୍ଯାତା ତାଂ ଯାମି ଶରଣଂ ପ୍ରିଯାମ୍
ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ସମାନ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ କେହି ନାହାନ୍ତି; ସେ ତୁଳସୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି।
କୃଷ୍ଣଜୀଵନରୂପା ସା ଶଶ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯତମା ସତୀ । ତେନ କୃଷ୍ଣଜୀଵନୀ ସା ସା ମେ ରକ୍ଷତୁ ଜୀଵନମ୍
ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନ ସ୍ୱରୂପ, ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟା। ଏହିପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନଦାତ୍ରୀ ତୁଳସୀ ମୋର ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍।
ଇତ୍ଯେଵଂ ସ୍ତଵନଂ କୃତ୍ଵା ତସ୍ଥୌ ତତ୍ର ରମାପତିଃ । ଦଦର୍ଶ ତୁଲସୀଂ ସାକ୍ଷାତ୍ପାଦପଦ୍ମନତାଂ ସତୀମ୍
ଏପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ରମାପତି ସେଠାରେ ରହିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ନମ୍ରତାରେ ଶିର ନମାଇଥିବା ତୁଳସୀଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ଦେଖିଲେ।
ରୁଦତୀମଵମାନେନ ମାନିନୀଂ ମାନପୂଜିତାମ୍ । ପ୍ରିଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରିଯଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଵାସଯାମାସ ଵକ୍ଷସି
ଅପମାନରେ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଗର୍ବିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ବରେ ସମ୍ମାନିତ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରିୟଜନ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଅଂକରେ ଧରିଲେ।
ଭାରତ୍ଯାଜ୍ଞାଂ ଗହୀତ୍ଵା ଚ ସ୍ଵାଲଯଂ ଚ ଯଯୌ ହରିଃ । ଭାରତ୍ଯା ସହ ତତ୍ପ୍ରୀତିଂ କାରଯାମାସ ସତ୍ଵରମ୍
ଭାରତୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ ହରି ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ ଓ ଭାରତୀଙ୍କ ସହ ଦୁହେଁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପ୍ରେମ ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରୀତି ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଵରଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦଦୌ ତସ୍ଯୈ ସର୍ଵପୂଜ୍ଯା ଭଵେରିତି । ଶିରୋଧାର୍ଯା ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଵନ୍ଦ୍ଯା ମାନ୍ଯା ମମେତି ଚ
ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ସମ୍ମାନିତ, ପ୍ରଣାମ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇବା, ଏବଂ ମୋର ପ୍ରିୟ ହେବ।'
ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵରେଣ ସା ଦେଵୀ ପରିତୁଷ୍ଟା ବଭୂଵ ଚ । ସରସ୍ଵତୀ ତାମାକୃଷ୍ଯ ଵାସଯାମାସ ସନ୍ନିଧୌ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଦେବୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆଣି ସ୍ନେହରେ ଅଂକରେ ଧରିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଗଙ୍ଗା ସସ୍ମିତା ଚ ତାଂ ସମାକୃଷ୍ଯ ନାରଦ । ଗୃହଂ ପ୍ରଵେଶଯାମାସ ଵିନଯେନ ସତୀଂ ତଦା
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଗଙ୍ଗା ଓ ହସୁଥିବା ନାରଦ, ସେଇ ପବିତ୍ରାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ନେଇ ବିନୟରେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ।
ଵୃନ୍ଦା ଵୃନ୍ଦାଵନୀ ଵିଶ୍ଵପୂଜିତା ଵିଶ୍ଵପାଵନୀ । ପୁଷ୍ପସାରା ନନ୍ଦନୀ ଚ ତୁଲସୀ କୃଷ୍ଣଜୀଵନୀ
ବୃନ୍ଦା, ବୃନ୍ଦାବନୀ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା, ଫୁଲର ସାର, ନନ୍ଦନର ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ, ତୁଳସୀ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନଦାତ୍ରୀ।
ଏତନ୍ନାମାଷ୍ଟକଞ୍ଚୈଵ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ନାମାର୍ଥସଂଯୁତମ୍ । ଯଃ ପଠେତ୍ତାଂ ଚ ସଂପୂଜ୍ଯ ସୋଽଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏହି ଅଷ୍ଟନାମ ଷ୍ଟୋତ୍ର, ନାମର ଅର୍ଥ ସହିତ; ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପୂଜି ପଠାଯାଏ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
କାର୍ତିକ୍ଯାଂ ପୂର୍ଣିମାଯାଂ ଚ ତୁଲସ୍ଯା ଜନ୍ମ ମଙ୍ଗଲମ୍ । ତତ୍ର ତସ୍ଯାଶ୍ଚ ପୂଜା ଚ ଵିହିତା ହରିଣା ପୁରା
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ତୁଳସୀଙ୍କ ଶୁଭ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ସେଇ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ପୂଜା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା।
ତସ୍ଯାଂ ଯଃ ପୂଜଯେତ୍ତାଂ ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵୈ ଵିଶ୍ଵପାଵନୀମ୍ । ସର୍ଵପାପାଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ସେଇ ଦିନ ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ତୁଳସୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
କାର୍ତିକେ ତୁଲସୀପତ୍ରଂ ଯୋ ଦଦାତି ଚ ଵିଷ୍ଣୁଵେ । ଗଵାମଯୁତଦାନସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦିଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦଶ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଏ।
ଅପୁତ୍ରୋ ଲଭତେ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରିଯାହୀନୋ ଲଭେତ୍ପ୍ରିଯାମ୍ । ବନ୍ଧୁହୀନୋ ଲଭେଦ୍ ବନ୍ଧୂନ୍ ସ୍ତୋତ୍ରଶ୍ରଵଣମାତ୍ରତଃ
ଯେଉଁଠି ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ସେ ସନ୍ତାନ ପାଏ; ପ୍ରିୟ ନଥିଲେ ପ୍ରିୟା ମିଳେ; ବନ୍ଧୁ ନଥିଲେ ବନ୍ଧୁ ମିଳେ; ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ର କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ।
ରୋଗୀ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ରୋଗାଦ୍ ବଦ୍ଧୋ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍ । ଭଯାନ୍ମୁଚ୍ଯେତ ଭୀତସ୍ତୁ ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯେତ ପାତକୀ
ରୋଗୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ବନ୍ଧିତ ବନ୍ଧନରୁ ଛୁଟିଯାଏ, ଭୟଭୀତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ପାପୀ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଧ୍ଯାନଂ ପୂଜାଵିଧିଂ ଶୃଣୁ । ତ୍ଵମେଵ ଵେଦେ ଜାନାସି କଣ୍ଵଶାଖୋକ୍ତମେଵ ଚ
ଏଭଳି ଷ୍ଟୋତ୍ର, ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଇଛି; ତୁମେ ଏହି କଥା କଣ୍ୱ ଶାଖାରେ ବେଦରେ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଜାଣ।