ସ୍ଥଲସ୍ଥାଃ ପିଙ୍ଗଲା ଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚୋପତାପାଦ୍ରଵେରିତି । ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଯେଉଁ ଶିଳା ଭୂମିରେ ଅଛି, ସେମାନେ ପିଙ୍ଗଳ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ; ଏଭଳି ସବୁ କଥା କହିଦେଲି—ଏଠାରୁ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ତୁଲସୀପୂଜାଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ତୁଲସୀ ଚ ଯଦା ପୂଜ୍ଯା କୃତା ନାରାଯଣପ୍ରିଯା । ଅସ୍ଯାଃ ପୂଜାଵିଧାନଂ ଚ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଚ ଵଦ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ତୁଳସୀ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ବିବରଣା। ନାରଦ କହିଲେ: ତୁଳସୀ, ଯିଏ ନାରାୟଣଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ତାଙ୍କୁ କେବେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ? ତାଙ୍କର ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ଓ ସ୍ତୋତ୍ର କ'ଣ, ଏହିବେ କୁହ।
କେନ ପୂଜା କୃତା କେନ ସ୍ତୁତା ପ୍ରଥମତୋ ମୁନେ । ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯା ସା ବଭୂଵ କେନ ଵା ଵଦ ମାମହୋ
ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ କିଏ ପୂଜା କଲେ, କିଏ ପ୍ରଥମେ ସ୍ତୁତି କଲେ, ହେ ମୁନି? କିଏ ତାଙ୍କୁ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ କଲେ, ମୋତେ କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ ନାରଦସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହସ୍ଯ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ । କଥାଂ କଥିତୁମାରେଭେ ପୁଣ୍ଯାଂ ପାପହରାଂ ପରାମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ମହାମୁନି ହସିଲେ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ନାଶକ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ହରିଃ ସଂପୂଜ୍ଯ ତୁଲସୀଂ ରେମେ ଚ ରମଯା ସହ । ରମାସମାନସୌଭାଗ୍ଯାଂ ଚକାର ଗୌରଵେଣ ଚ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ହରି ତୁଳସୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ରମାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କଲେ; ସେ ତୁଳସୀଙ୍କୁ ରମାଙ୍କ ସମାନ ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଆଦର ଦେଲେ।
ସେହେ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଗଙ୍ଗା ଚ ତସ୍ଯାଶ୍ଚ ନଵସଙ୍ଗମମ୍ । ସୌଭାଗ୍ଯଗୌରଵଂ କୋପାତ୍ତେ ନ ସେହେ ସରସ୍ଵତୀ
ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କର ନୂତନ ସଂଯୋଗକୁ ସହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସରସ୍ୱତୀ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଆଦର ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସା ତାଂ ଜଘାନ କଲହେ ମାନିନୀ ହରିସନ୍ନିଧୌ । ଵ୍ରୀଡଯା ଚାପମାନେନ ସାନ୍ତର୍ଧାନଂ ଚକାର ହ
ସେ ଅହଂକାରିଣୀ ମହିଳା ହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ଲଜ୍ଜା ଓ ଅପମାନରେ ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ।
ସର୍ଵସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରୀ ଦେଵୀ ଜ୍ଞାନିନାଂ ସିଦ୍ଧିଯୋଗିନୀ । ଜଗାମାଦର୍ଶନଂ କୋପାତ୍ସର୍ଵତ୍ର ଚ ହରେରହୋ
ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ଅଧିପତି ଦେବୀ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ସେ ଦେବୀ କ୍ରୋଧରେ ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ।
ହରିର୍ନ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁଲସୀଂ ବୋଧଯିତ୍ଵା ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ତଦନୁଜ୍ଞାଂ ଗହୀତ୍ଵା ଚ ଜଗାମ ତୁଲସୀଵନମ୍
ହରି ତୁଳସୀଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ; ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ସେ ତୁଳସୀବନକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ଚ ସୁସ୍ନାତୋ ହରିଃ ସ ତୁଲସୀଂ ସତୀମ୍ । ପୂଜଯାମାସ ତାଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚକାର ହ
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରି, ହରି ଶୁଭ ତୁଳସୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କଲେ, ଧ୍ୟାନ କଲେ ଓ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରଚନା କଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀମାଯାକାମଵାଣୀବୀଜପୂର୍ଵଂ ଦଶାକ୍ଷରମ୍ । ଵୃନ୍ଦାଵନୀତି ଙେଽନ୍ତଂ ଚ ଵହ୍ନିଜାଯାନ୍ତମେଵ ଚ
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମାୟା, କାମ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, 'ବୃନ୍ଦାବନୀ' ଓ 'ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିତ' ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର।
ଅନେନ କଲ୍ପତରୁଣା ମନ୍ତ୍ରରାଜେନ ନାରଦ । ପୂଜଯେଦ୍ଯୋ ଵିଧାନେନ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଂ ଲଭେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍
ହେ ନାରଦ, ଏହି କଳ୍ପତରୁ ସମାନ ମନ୍ତ୍ରରାଜ ସହିତ ଯେଉଁଠି ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିବେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ପାଇବେ।
ଘୃତଦୀପେନ ଧୂପେନ ସିନ୍ଦୂରଚନ୍ଦନେନ ଚ । ନୈଵେଦ୍ଯେନ ଚ ପୁଷ୍ପେଣ ଚୋପଚାରେଣ ନାରଦ
ଘୃତଦୀପ, ଧୂପ, ସିନ୍ଧୂର, ଚନ୍ଦନ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଫୁଲ ଓ ଯଥାଯଥିକ ଉପଚାର ସହିତ, ହେ ନାରଦ।
ହରିସ୍ତୋତ୍ରେଣ ତୁଷ୍ଟା ସା ଚାଵିର୍ଭୂତା ମହୀରୁହାତ୍ । ପ୍ରସନ୍ନା ଚରଣାମ୍ଭୋଜେ ଜଗାମ ଶରଣଂ ଶୁଭା
ହରିଙ୍କ ଷ୍ଟୋତ୍ରରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଗଛରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଦୟାମୟୀ ହୋଇ ଚରଣକମଳରେ ଶରଣ ନେଲେ।
ଵରଂ ତସ୍ଯୈ ଦଦୌ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵପୂଜ୍ଯା ଭଵେରିତି । ଅହଂ ତ୍ଵାଂ ଧାରଯିଷ୍ଯାମି ସୁରୂପାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଵକ୍ଷସି
ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୋଭାମୟୀ ଭାବରେ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଧାରଣ କରିବି।'
ସର୍ଵେ ତ୍ଵାଂ ଧାରଯିଷ୍ଯନ୍ତି ସ୍ଵମୂର୍ଧ୍ନି ଚ ସୁରାଦଯଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ପ୍ରଯଯୌ ସ୍ଵାଲଯଂ ଵିଭୁଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରିବେ; ଏମିତି କହି ତାଙ୍କୁ ନେଇ, ପ୍ରଭୁ ନିଜ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ କିଂ ଧ୍ଯାନଂ ସ୍ତଵନଂ କିଂ ଵା କିଂ ଵା ପୂଜାଵିଧାନକମ୍ । ତୁଲସ୍ଯାଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ନାରଦ କହିଲେ: 'ତୁଳସୀଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଧ୍ୟାନ, ଷ୍ଟୋତ୍ର କିମ୍ବା ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ଅଛି, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ? ମୋତେ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।'
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅନ୍ତର୍ହିତାଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ଚ ହରିର୍ଵୃନ୍ଦାଵନେ ତଦା । ତସ୍ଯାଶ୍ଚକ୍ରେ ସ୍ତୁତିଂ ଗତ୍ଵା ତୁଲସୀଂ ଵିରହାତୁରଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: 'ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାବେଳେ, ହରି ବୃନ୍ଦାବନରେ ଯାଇ, ତୁଳସୀଙ୍କ ବିରହରେ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରଚନା କଲେ।'
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଵୃନ୍ଦରୂପାଶ୍ଚ ଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ ଯଦୈକତ୍ର ଭଵନ୍ତି ଚ । ଵିଦୁର୍ବୁଧାସ୍ତେନ ଵୃନ୍ଦାଂ ମତ୍ପ୍ରିଯାଂ ତାଂ ଭଜାମ୍ଯହମ୍
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠାରେ ବୃନ୍ଦା ରୂପୀ ଗଛମାନେ ଏକଠା ଅଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସେଠାରେ ମୋ ପ୍ରିୟ ବୃନ୍ଦାଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂଜା କରେ।'
ପୁରା ବଭୂଵ ଯା ଦେଵୀ ତ୍ଵାଦୌ ଵୃନ୍ଦାଵନେ ଵନେ । ତେନ ଵୃନ୍ଦାଵନୀ ଖ୍ଯାତା ସୌଭାଗ୍ଯା ତାଂ ଭଜାମ୍ଯହମ୍
ଯିଏ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବୃନ୍ଦାବନ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀ ଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ 'ବୃନ୍ଦାବନୀ' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମୁଁ ସେଇ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ଅସଂଖ୍ଯେଷୁ ଚ ଵିଶ୍ଵେଷୁ ପୂଜିତା ଯା ନିରନ୍ତରମ୍ । ତେନ ଵିଶ୍ଵପୂଜିତାଽଽଖ୍ଯାଂ ପୂଜିତାଂ ଚ ଭଜାମ୍ଯହମ୍
ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତରେ ଯିଏ ନିରନ୍ତର ପୂଜିତ, ତେଣୁ ସେ 'ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ' ଭାବେ ପରିଚିତ; ମୁଁ ସେଇ ପୂଜିତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ଅସଂଖ୍ଯାନି ଚ ଵିଶ୍ଵାନି ପଵିତ୍ରାଣି ତ୍ଵଯା ସଦା । ତାଂ ଵିଶ୍ଵପାଵନୀଂ ଦେଵୀଂ ଵିରହେଣ ସ୍ମରାମ୍ଯହମ୍
ତୁମେ ସଦା ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କର; ସେଇ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରକାରିଣୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିରହରେ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଦେଵା ନ ତୁଷ୍ଟାଃ ପୁଷ୍ପାଣାଂ ସମୂହେନ ଯଯା ଵିନା । ତାଂ ପୁଷ୍ପସାରାଂ ଶୁଦ୍ଧାଂ ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଶୋକତଃ
ତାଙ୍କ ବିନା ଦେବତାମାନେ ଫୁଲର ଢେର ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଇ ପବିତ୍ର ଫୁଲର ସାରକୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚାହେଁ।
ଵିଶ୍ଵେ ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ତିମାତ୍ରେଣ ଭକ୍ତାନନ୍ଦୋ ଭଵେଦ୍ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ନନ୍ଦିନୀ ତେନ ଵିଖ୍ଯାତା ସା ପ୍ରୀତା ଭଵତାଦିହ
ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାମାତ୍ରେ ଭକ୍ତମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ 'ନନ୍ଦିନୀ' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଏଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ।
ଯସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯାସ୍ତୁଲା ନାସ୍ତି ଵିଶ୍ଵେଷୁ ନିଖିଲେଷୁ ଚ । ତୁଲସୀ ତେନ ଵିଖ୍ଯାତା ତାଂ ଯାମି ଶରଣଂ ପ୍ରିଯାମ୍
ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ସମାନ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ କେହି ନାହାନ୍ତି; ସେ ତୁଳସୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି।
କୃଷ୍ଣଜୀଵନରୂପା ସା ଶଶ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯତମା ସତୀ । ତେନ କୃଷ୍ଣଜୀଵନୀ ସା ସା ମେ ରକ୍ଷତୁ ଜୀଵନମ୍
ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନ ସ୍ୱରୂପ, ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟା। ଏହିପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନଦାତ୍ରୀ ତୁଳସୀ ମୋର ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍।
ଇତ୍ଯେଵଂ ସ୍ତଵନଂ କୃତ୍ଵା ତସ୍ଥୌ ତତ୍ର ରମାପତିଃ । ଦଦର୍ଶ ତୁଲସୀଂ ସାକ୍ଷାତ୍ପାଦପଦ୍ମନତାଂ ସତୀମ୍
ଏପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ରମାପତି ସେଠାରେ ରହିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ନମ୍ରତାରେ ଶିର ନମାଇଥିବା ତୁଳସୀଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ଦେଖିଲେ।
ରୁଦତୀମଵମାନେନ ମାନିନୀଂ ମାନପୂଜିତାମ୍ । ପ୍ରିଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରିଯଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଵାସଯାମାସ ଵକ୍ଷସି
ଅପମାନରେ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଗର୍ବିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ବରେ ସମ୍ମାନିତ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରିୟଜନ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଅଂକରେ ଧରିଲେ।
ଭାରତ୍ଯାଜ୍ଞାଂ ଗହୀତ୍ଵା ଚ ସ୍ଵାଲଯଂ ଚ ଯଯୌ ହରିଃ । ଭାରତ୍ଯା ସହ ତତ୍ପ୍ରୀତିଂ କାରଯାମାସ ସତ୍ଵରମ୍
ଭାରତୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ ହରି ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ ଓ ଭାରତୀଙ୍କ ସହ ଦୁହେଁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପ୍ରେମ ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରୀତି ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଵରଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦଦୌ ତସ୍ଯୈ ସର୍ଵପୂଜ୍ଯା ଭଵେରିତି । ଶିରୋଧାର୍ଯା ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଵନ୍ଦ୍ଯା ମାନ୍ଯା ମମେତି ଚ
ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ସମ୍ମାନିତ, ପ୍ରଣାମ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇବା, ଏବଂ ମୋର ପ୍ରିୟ ହେବ।'