ପାଠେ ଚତୁର୍ଣାଂ ଵେଦାନାଂ ତପସାଂ କରଣେ ସତି । ତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଲଭତେ ନୂନଂ ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନାତ୍
ଯିଏ ଚାରିଟିଏ ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ପୂଜା କରି ମିଳେ।
(ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାତୋଯୈର୍ଯୋଽଭିଷେକଂ ସଦା ଚରେତ୍ । ସର୍ଵଦାନେଷୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଭୁଵୋ ଯଥା ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାତୋଯଂ ନିତ୍ଯଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଚ ଯୋ ନରଃ । ସୁରେପ୍ସିତଂ ପ୍ରସାଦଂ ଚ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ସଦା ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଦାନ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ପରିକ୍ରମା କରିବାର ପୁଣ୍ୟ ପାଆନ୍ତି; ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପାଣି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେ ଦେବତାମାନେ ଆଶା କରୁଥିବା କୃପା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶଂ ଚ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ତୀର୍ଥାନି ନିଖିଲାନି ଚ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ମହାପୂତୋଽପ୍ଯନ୍ତେ ଯାତି ହରେଃ ପଦମ୍
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁବାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି; ସେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ଓ ଅତି ପବିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶେଷରେ ହରିଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତତ୍ରୈଵ ହରିଣା ସାର୍ଧମସଂଖ୍ଯଂ ପ୍ରାକୃତଂ ଲଯମ୍ । ଯାସ୍ଯତ୍ଯେଵ ହି ଦାସ୍ଯେ ଚ ନିଯୁକ୍ତୋ ଦାସ୍ଯକର୍ମଣି
ସେଠି ହରିଙ୍କ ସହିତ ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରାକୃତ ଦେହରେ ଲୟ ପାଇବେ, ଏବଂ ଦାସ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ।
ଯାନି କାନି ଚ ପାପାନି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାସମାନି ଚ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପଲାଯନ୍ତେ ଵୈନତେଯାଦିଵୋରଗାଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପାପ ଅଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସମାନ ଭୟଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗରୁଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସର୍ପ ଯେପରି ଭଗିଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ପଳାଇଯାଆନ୍ତି।
ତତ୍ପାଦରଜସା ଦେଵୀ ସଦ୍ଯଃପୂତା ଵସୁନ୍ଧରା । ପୁଂସାଂ ଲକ୍ଷଂ ତତ୍ପିତୄଣାଂ ନିସ୍ତରେତ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ମତଃ
ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବୀ, ପୃଥିବୀ ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଜନ୍ମରେ ଲକ୍ଷ ଜଣ ପିତୃମାନେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାତୋଯଂ ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଚ ଯୋ ଲଭେତ୍ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପାଣି ପାଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ନିର୍ଵାଣମୁକ୍ତିଂ ଲଭତେ କର୍ମଭୋଗାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଵିଷ୍ଣୋଃ ପଦେ ପ୍ରଲୀନଶ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ
ସେ ନିର୍ବାଣ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, କର୍ମର ଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଂ ଧୃତ୍ଵା ମିଥ୍ଯାଵାକ୍ଯଂ ଵଦେତ୍ତୁ ଯଃ । ସ ଯାତି କୁମ୍ଭୀପାକେ ଚ ଯାଵଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଯଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ଧରି ମିଥ୍ୟା କଥା କହେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକକୁ ଯାଏ।
ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଂ ଧୃତ୍ଵା ସ୍ଵୀକାରଂ ଯୋ ନ ପାଲଯେତ୍ । ସ ପ୍ରଯାତ୍ଯସିପତ୍ରଂ ଚ ଲକ୍ଷମନ୍ଵନ୍ତରାଵଧି
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ଗ୍ରହଣ କରି ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରେନାହିଁ, ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସିପତ୍ର ନରକକୁ ଯାଏ।
ତୁଲସୀପତ୍ରଵିଚ୍ଛେଦଂ ଶାଲଗ୍ରାମେ କରୋତି ଯଃ । ତସ୍ଯ ଜନ୍ମାନ୍ତରେ କାନ୍ତେ ସ୍ତ୍ରୀଵିଚ୍ଛେଦୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଉପରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଭାଙ୍ଗେ, ତାଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମରେ ସେ ନିଜ ଜୀବନ ସଂଗିନୀଠାରୁ ବିୟୋଗ ଅନୁଭବ କରିବେ।
ତୁଲସୀପତ୍ରଵିଚ୍ଛେଦଂ ଶଙ୍ଖେ ଯୋ ହି କରୋତି ଚ । ଭାର୍ଯାହୀନୋ ଭଵେତ୍ସୋଽପି ରୋଗୀ ଚ ସପ୍ତଜନ୍ମସୁ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଶଂଖ ଉପରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଭାଙ୍ଗେ, ସେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାର୍ଯ୍ୟାହୀନ ଓ ରୋଗୀ ହେବେ।
ଶାଲଗ୍ରାମଂ ଚ ତୁଲସୀଂ ଶଙ୍ଖଂ ଚୈକତ୍ର ଏଵ ଚ । ଯୋ ରକ୍ଷତି ମହାଜ୍ଞାନୀ ସ ଭଵେଚ୍ଛ୍ରୀହରେଃ ପ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ଏକଠି ଶାଳଗ୍ରାମ, ତୁଳସୀ ଓ ଶଂଖକୁ ସମ୍ଭାଳି ରଖେ, ସେ ମହାଜ୍ଞାନୀ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଏ।
ସକୃଦେଵ ହି ଯୋ ଯସ୍ଯାଂ ଵୀର୍ଯାଧାନଂ କରୋତି ଚ । ତଦ୍ଵିଚ୍ଛେଦେ ତସ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ଭଵେଦେଵ ପରସ୍ପରମ୍
ଯଦି କେହି ଜଣେ ଜଣାଣୀ ରେ ଏକଥର ମାତ୍ର ଶୁକ୍ର ବିସର୍ଜନ କରେ, ତେବେ ସେମାନେ ବିଚ୍ଛେଦ ହେଲେ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି।
ତ୍ଵଂ ପ୍ରିଯା ଶଙ୍ଖଚୂଡସ୍ଯ ଚୈକମନ୍ଵନ୍ତରାଵଧି । ଶଙ୍ଖେନ ସାର୍ଧଂ ତ୍ଵଦ୍ଭେଦଃ କେଵଲଂ ଦୁଃଖଦସ୍ତଥା
ତୁମେ ଶଂଖଚୂଡ଼ଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲା; ଶଂଖ ସହିତ ତୁମର ବିଚ୍ଛେଦ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଶ୍ରୀହରିସ୍ତାଂ ଚ ଵିରରାମ ଚ ନାରଦ । ସା ଚ ଦେହଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଦିଵ୍ଯରୂପଂ ଵିଧାଯ ଚ
ଏପରି କହି ଶ୍ରୀହରି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ହେ ନାରଦ; ସେ ତାଙ୍କର ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
ଯଥା ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ତଥା ସା ଚାପ୍ଯୁଵାସ ହରିଵକ୍ଷସି । ସ ଜଗାମ ତଯା ସାର୍ଧଂ ଵୈକୁଣ୍ଠଂ କମଲାପତିଃ
ଯେପରି ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ହରିଙ୍କ ଛାତିରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେପରି ସେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଛାତିରେ ବସିଲେ; କମଳାପତି ତାଙ୍କ ସହିତ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସରସ୍ଵତୀ ଗଙ୍ଗା ତୁଲସୀ ଚାପି ନାରଦ । ହରେଃ ପ୍ରିଯାଶ୍ଚତସ୍ରଶ୍ଚ ବଭୂଵୁରୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ଚ
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗଙ୍ଗା ଓ ତୁଳସୀ—ଏହି ଚାରିଜଣୀ, ହେ ନାରଦ, ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହେଲେ।
ସଦ୍ଯସ୍ତଦ୍ଦେହଜାତା ଚ ବଭୂଵ ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀ । ଈଶ୍ଵରଃ ସୋଽପି ଶୈଲଶ୍ଚ ତତ୍ତୀରେ ପୁଣ୍ଯଦୋ ନୃଣାମ୍
ସେ ଦେହରୁ ସମ୍ମିଳିତ ଭାବେ ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଭଗବାନ୍ ସେ ନଦୀ କୂଳରେ ପାହାଡ଼ ହେଇ ଲୋକଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଲେ।
କୁର୍ଵନ୍ତି ତତ୍ର କୀଟାଶ୍ଚ ଶିଲାଂ ବହୁଵିଧାଂ ମୁନେ । ଜଲେ ପତନ୍ତି ଯା ଯାଶ୍ଚ ଫଲଦାସ୍ତାଶ୍ଚ ନିଶ୍ଚିତମ୍
ସେଠାରେ, ହେ ମୁନି, କୀଟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶିଳା ତିଆରି କରନ୍ତି; ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ଜଳରେ ପଡ଼େ, ସେଗୁଡ଼ିକି ନିଶ୍ଚିତ ଫଳଦାୟକ।
ସ୍ଥଲସ୍ଥାଃ ପିଙ୍ଗଲା ଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚୋପତାପାଦ୍ରଵେରିତି । ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଯେଉଁ ଶିଳା ଭୂମିରେ ଅଛି, ସେମାନେ ପିଙ୍ଗଳ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ; ଏଭଳି ସବୁ କଥା କହିଦେଲି—ଏଠାରୁ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ତୁଲସୀପୂଜାଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ତୁଲସୀ ଚ ଯଦା ପୂଜ୍ଯା କୃତା ନାରାଯଣପ୍ରିଯା । ଅସ୍ଯାଃ ପୂଜାଵିଧାନଂ ଚ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଚ ଵଦ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ତୁଳସୀ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ବିବରଣା। ନାରଦ କହିଲେ: ତୁଳସୀ, ଯିଏ ନାରାୟଣଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ତାଙ୍କୁ କେବେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ? ତାଙ୍କର ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ଓ ସ୍ତୋତ୍ର କ'ଣ, ଏହିବେ କୁହ।
କେନ ପୂଜା କୃତା କେନ ସ୍ତୁତା ପ୍ରଥମତୋ ମୁନେ । ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯା ସା ବଭୂଵ କେନ ଵା ଵଦ ମାମହୋ
ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ କିଏ ପୂଜା କଲେ, କିଏ ପ୍ରଥମେ ସ୍ତୁତି କଲେ, ହେ ମୁନି? କିଏ ତାଙ୍କୁ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ କଲେ, ମୋତେ କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ ନାରଦସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହସ୍ଯ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ । କଥାଂ କଥିତୁମାରେଭେ ପୁଣ୍ଯାଂ ପାପହରାଂ ପରାମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ମହାମୁନି ହସିଲେ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ନାଶକ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ହରିଃ ସଂପୂଜ୍ଯ ତୁଲସୀଂ ରେମେ ଚ ରମଯା ସହ । ରମାସମାନସୌଭାଗ୍ଯାଂ ଚକାର ଗୌରଵେଣ ଚ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ହରି ତୁଳସୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ରମାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କଲେ; ସେ ତୁଳସୀଙ୍କୁ ରମାଙ୍କ ସମାନ ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଆଦର ଦେଲେ।
ସେହେ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଗଙ୍ଗା ଚ ତସ୍ଯାଶ୍ଚ ନଵସଙ୍ଗମମ୍ । ସୌଭାଗ୍ଯଗୌରଵଂ କୋପାତ୍ତେ ନ ସେହେ ସରସ୍ଵତୀ
ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କର ନୂତନ ସଂଯୋଗକୁ ସହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସରସ୍ୱତୀ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଆଦର ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସା ତାଂ ଜଘାନ କଲହେ ମାନିନୀ ହରିସନ୍ନିଧୌ । ଵ୍ରୀଡଯା ଚାପମାନେନ ସାନ୍ତର୍ଧାନଂ ଚକାର ହ
ସେ ଅହଂକାରିଣୀ ମହିଳା ହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ଲଜ୍ଜା ଓ ଅପମାନରେ ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ।
ସର୍ଵସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରୀ ଦେଵୀ ଜ୍ଞାନିନାଂ ସିଦ୍ଧିଯୋଗିନୀ । ଜଗାମାଦର୍ଶନଂ କୋପାତ୍ସର୍ଵତ୍ର ଚ ହରେରହୋ
ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ଅଧିପତି ଦେବୀ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ସେ ଦେବୀ କ୍ରୋଧରେ ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ।
ହରିର୍ନ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁଲସୀଂ ବୋଧଯିତ୍ଵା ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ତଦନୁଜ୍ଞାଂ ଗହୀତ୍ଵା ଚ ଜଗାମ ତୁଲସୀଵନମ୍
ହରି ତୁଳସୀଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ; ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ସେ ତୁଳସୀବନକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ଚ ସୁସ୍ନାତୋ ହରିଃ ସ ତୁଲସୀଂ ସତୀମ୍ । ପୂଜଯାମାସ ତାଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚକାର ହ
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରି, ହରି ଶୁଭ ତୁଳସୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କଲେ, ଧ୍ୟାନ କଲେ ଓ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରଚନା କଲେ।