ନଵୀନନୀରଦଶ୍ଯାମଂ ଶରତ୍ପଙ୍କଜଲୋଚନମ୍ । କୋଟିକନ୍ଦର୍ପଲୀଲାଭଂ ରତ୍ନଭୂଷଣଭୂଷିତମ୍
ସେ ନୂତନ ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି କଳା, ଶରତର ପଦ୍ମ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, କୋଟି କାମଦେବଙ୍କ ଭଳି ରୂପ ଓ ରତ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ।
ଈଷଦ୍ଧାସ୍ଯଂ ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯଂ ଶୋଭିତଂ ପୀତଵାସସମ୍ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାମିନୀ କାମଂ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସମ୍ପ୍ରାପ ଲୀଲଯା
ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ, ପ୍ରସନ୍ନ ମୁହଁ ଏବଂ ପୀତବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତୁଳସୀ ଆସକ୍ତିରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ ।
ପୁନଶ୍ଚ ଚେତନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁନଃ ସା ତମୁଵାଚ ହ । ତୁଲସ୍ଯୁଵାଚ ହେ ନାଥ ତେ ଦଯା ନାସ୍ତି ପାଷାଣସଦୃଶସ୍ଯ ଚ
ପୁଣି ସ୍ଚେତନା ଆସିଲାପରେ, ସେ ପୁଣି କହିଲେ । ତୁଳସୀ କହିଲେ, 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ କୌଣସି ଦୟା ନାହାଁ, ତୁମର ହୃଦୟ ପାଷାଣ ସମାନ ।'
ଛଲେନ ଧର୍ମଭଙ୍ଗେନ ମମ ସ୍ଵାମୀ ତ୍ଵଯା ହତଃ । ପାଷାଣହୃଦଯସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଦଯାହୀନୋ ଯତଃ ପ୍ରଭୋ
'ଛଳ ଏବଂ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରି, ତୁମେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମାରିଦେଲ । ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ପାଷାଣ ହୃଦୟ ଓ ଦୟାହୀନ ।'
ତସ୍ମାତ୍ପାଷାଣରୂପସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵେ ଦେଵ ଭଵାଧୁନା । ଯେ ଵଦନ୍ତି ଚ ସାଧୁଂ ତ୍ଵାଂ ତେ ଭ୍ରାନ୍ତା ହି ନ ସଂଶଯଃ
'ତେଣୁ ଏବଠାରୁ ତୁମେ ପାଷାଣ ରୂପ ଧାରଣ କର । ଯେମାନେ ତୁମକୁ ସାଧୁ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭ୍ରମିତ ।'
ଭକ୍ତୋ ଵିନାପରାଧେନ ପରାର୍ଥେ ଚ କଥଂ ହତଃ । ଭୃଶଂ ରୁରୋଦ ଶୋକାର୍ତା ଵିଲଲାପ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
'କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିବା ଭକ୍ତକୁ ଅନ୍ୟର ଲାଗି କିପରି ମାରାଗଲେ?' ଦୁଃଖରେ ତୁଳସୀ ବେଶି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ପୁଣିପୁଣି ବିଳାପ କଲେ ।
ତତଶ୍ଚ କରୁଣାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କରୁଣାରସସାଗରଃ । ନଯେନ ତାଂ ବୋଧଯିତୁମୁଵାଚ କମଲାପତିଃ
ତାଙ୍କର କରୁଣା ଦେଖି, କରୁଣାର ସାଗର ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ମୃଦୁ ଭାଷାରେ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ କହିଲେ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ତପସ୍ତ୍ଵଯା କୃତଂ ଭଦ୍ରେ ମଦର୍ଥେ ଭାରତେ ଚିରମ୍ । ତ୍ଵଦର୍ଥେ ଶଙ୍ଖଚୂଡଶ୍ଚ ଚକାର ସୁଚିରଂ ତପଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ଭାରତରେ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲ । ତୁମ ପାଇଁ ଶଂଖଚୂଡ଼ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ତପ କରିଥିଲେ ।'
କୃତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ କାମିନୀଂ ସୋଽପି ଵିଜହାର ଚ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ । ଅଧୁନା ଦାତୁମୁଚିତଂ ତଵୈଵ ତପସଃ ଫଲମ୍
'ତୁମକୁ ପ୍ରେମିକା କରି, ସେ ତୁମ ସହ ତୁରନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେବା ଉଚିତ ।'
ଇଦଂ ଶରୀରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚ ଦିଵ୍ଯଦେହଂ ଵିଧାଯ ଚ । ରାମେ ରମ ମଯା ସାର୍ଧଂ ତ୍ଵଂ ରମାସଦୃଶୀ ଭଵ
'ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ରାମା ଭଳି ମୋ ସହ ଆନନ୍ଦ କର, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମାନ ହେଉ ।'
ଇଯଂ ତନୁର୍ନଦୀରୂପା ଗଣ୍ଡକୀତି ଚ ଵିଶ୍ରୁତା । ପୂତା ସୁପୁଣ୍ଯଦା ନୄଣାଂ ପୁଣ୍ଯେ ଭଵତୁ ଭାରତେ
'ତୁମର ଏହି ଦେହ ନଦୀ ରୂପ ନେବ, ଯାହା ଗଣ୍ଡକୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ । ଏହି ନଦୀ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଭାରତରେ ଲୋକଙ୍କୁ ମହାପୁଣ୍ୟ ଦେବ ।'
ତଵ କେଶସମୂହଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଯଵୃକ୍ଷୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତୁଲସୀକେଶସମ୍ଭୂତା ତୁଲସୀତି ଚ ଵିଶ୍ରୁତା
'ତୁମର କେଶ ଏକ ପବିତ୍ର ଗଛ ହେବ, ଯାହା ତୁଳସୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇବ ।'
ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ପୁଷ୍ପାଣାଂ ପତ୍ରାଣାଂ ଦେଵପୂଜନେ । ପ୍ରଧାନରୂପା ତୁଲସୀ ଭଵିଷ୍ଯତି ଵରାନନେ
'ତିନି ଲୋକରେ ଦେବପୂଜାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳସୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହେବ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ ।'
ସ୍ଵର୍ଗେ ମର୍ତ୍ଯେ ଚ ପାତାଲେ ଗୋଲୋକେ ମମ ସନ୍ନିଧୌ । ଭଵ ତ୍ଵଂ ତୁଲସୀ ଵୃକ୍ଷଵରା ପୁଷ୍ପେଷୁ ସୁନ୍ଦରୀ
'ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ ଏବଂ ଗୋଲୋକରେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ, ତୁମେ ତୁଳସୀ ଭାବେ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଫୁଲମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ହେଉ ।'
ଗୋଲୋକେ ଵିରଜାତୀରେ ରାସେ ଵୃନ୍ଦାଵନେ ଵନେ । ଭାଣ୍ଡୀରେ ଚମ୍ପକଵନେ ରମ୍ଯେ ଚନ୍ଦନକାନନେ
ଗୋଲୋକରେ ବିରଜା ନଦୀ କୂଳରେ, ରାସ ମଣ୍ଡଳରେ, ବୃନ୍ଦାବନର ଜଙ୍ଗଲରେ, ଭାଣ୍ଡୀର ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚମ୍ପକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଜଙ୍ଗଲରେ—
ମାଧଵୀକେତକୀକୁନ୍ଦମାଲିକାମାଲତୀଵନେ । ଵାସସ୍ତେଽତ୍ରୈଵ ଭଵତୁ ପୁଣ୍ଯସ୍ଥାନେଷୁ ପୁଣ୍ଯଦଃ
ମାଧବୀ, କେତକୀ, କୁନ୍ଦ, ମାଲିକା ଓ ମାଳତୀ ଉଦ୍ୟାନରେ—ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ତୁମର ବାସ ସଦା ହେଉ, ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ତୁଲସୀତରୁମୂଲେଷୁ ପୁଣ୍ଯଦେଶେଷୁ ପୁଣ୍ଯଦମ୍ । ଅଧିଷ୍ଠାନଂ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁଳସୀ ଗଛର ମୂଳରେ, ପବିତ୍ର ଦେଶରେ ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନରେ ତୁମର ବିଶେଷ ବାସ ହେବ।
ତତ୍ରୈଵ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ମମାଧିଷ୍ଠାନମେଵ ଚ । ତୁଲସୀପତ୍ରପତନପ୍ରାପ୍ତଯେ ଚ ଵରାନନେ
ଏଠାରେ ମୋର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ବିଶେଷ ବାସ ରହିବ, ମଧୁର ମୁଖିନୀ, ତୁଳସୀ ପତ୍ର ପଡ଼ିବା ପାଇଁ।
ସ ସ୍ନାତଃ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ସର୍ଵଯଜ୍ଞେଷୁ ଦୀକ୍ଷିତଃ । ତୁଲସୀପତ୍ରତୋଯେନ ଯୋଽଭିଷେକଂ ସମାଚରେତ୍
ଯେ କେହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ, ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମିଶିତ ପାଣିରେ ଅଭିଷେକ କରେ—
ସୁଧାଘଟସହସ୍ରାଣାଂ ଯା ତୁଷ୍ଟିସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ଧରେଃ । ସା ଚ ତୁଷ୍ଟିର୍ଭଵେନ୍ନୂନଂ ତୁଲସୀପତ୍ରଦାନତଃ
ହରିଙ୍କୁ ଯେତେ ଖୁସି ହୁଏ ହଜାର ଘଡ଼ି ସୁଧା ଦେଲେ, ସେଇ ଖୁସି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦାନରେ ମିଳେ।
ଗଵାମଯୁତଦାନେନ ଯତ୍ଫଲଂ ତତ୍ଫଲଂ ଭଵେତ୍ । ତୁଲସୀପତ୍ରଦାନେନ ତତ୍ଫଲଂ କାର୍ତିକେ ସତି
ଦଶ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦାନ କଲେ ସେଇ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ତୁଲସୀପତ୍ରତୋଯଂ ଚ ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଚ ଯୋ ଲଭେତ୍। ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯେ କେହି ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମିଶିତ ପାଣି ପାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ନିତ୍ଯଂ ଯସ୍ତୁଲସୀତୋଯଂ ଭୁଂକ୍ତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ମାନଵଃ । ଲକ୍ଷାଶ୍ଵମେଧଜଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ସ ମାନଵଃ
ଯେ ମଣିଷ ଦିନେ ଦିନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ତୁଳସୀ ପାଣି ସେବନ କରେ, ସେ ଲକ୍ଷ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ପାଏ।
ତୁଲସୀଂ ସ୍ଵକରେ କୃତ୍ଵା ଧୃତ୍ଵା ଦେହେ ଚ ମାନଵଃ । ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯଜତି ତୀର୍ଥେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଯେ ମଣିଷ ତୁଳସୀକୁ ହାତରେ କିମ୍ବା ଦେହରେ ଧରି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
ତୁଲସୀକାଷ୍ଠନିର୍ମାଣମାଲାଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଯୋ ନରଃ । ପଦେ ପଦେଽଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଲଭତେ ନିଶ୍ଚିତଂ ଫଲମ୍
ଯେ ନର ତୁଳସୀ କାଠିର ମାଳା ଧାରଣ କରେ, ସେ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷିଣାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ପାଏ।
ତୁଲସୀଂ ସ୍ଵକରେ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵୀକାରଂ ଯୋ ନ ରକ୍ଷତି । ସ ଯାତି କାଲସୂତ୍ରଂ ଚ ଯାଵଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ
ଯେ କେହି ତୁଳସୀକୁ ହାତରେ ଧରି ସ୍ୱୀକାର କରି, ନିଜ କଥା ପାଳନ କରେନାହିଁ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳସୂତ୍ର ନରକକୁ ଯାଏ।
କରୋତି ମିଥ୍ଯାଶପଥଂ ତୁଲସ୍ଯା ଯୋଽତ୍ର ମାନଵଃ । ସ ଯାତି କୁମ୍ଭୀପାକଂ ଚ ଯାଵଦିନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଯେ ମଣିଷ ତୁଳସୀ ନାମରେ ମିଥ୍ୟା ଶପଥ କରେ, ସେ ଚୌଦ ଇନ୍ଦ୍ର ରହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକକୁ ଯାଏ।
ତୁଲସୀତୋଯକଣିକାଂ ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଚ ଯୋ ଲଭେତ୍ । ରତ୍ନଯାନଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯେ କେହି ତୁଳସୀ ପାଣିର ଏକ ତିଆଁ ବି ମିଳେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ରତ୍ନ ରଥରେ ଚଢ଼ି ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ପୂର୍ଣିମାଯାମମାଯାଂ ଚ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ରଵିସଂକ୍ରମେ । ତୈଲାଭ୍ଯଙ୍ଗଂ ଚ କୃତ୍ଵା ଚ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ନିଶି ସନ୍ଧ୍ଯଯୋଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅମାବାସ୍ୟା, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ରାତି ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ତେଲ ମାସାଜ କରି—
ଅଶୌଚେଽଶୁଚିକାଲେ ଯେ ରାତ୍ରିଵାସୋଽନ୍ଵିତା ନରାଃ । ତୁଲସୀଂ ଯେ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତି ତେ ଛିନ୍ଦନ୍ତି ହରେଃ ଶିରଃ
ଯେ ଲୋକମାନେ ଅପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର ସମୟରେ, ରାତିରେ ତୁଳସୀ ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେବା ପରି ପାପ କରନ୍ତି।