ସସ୍ମିତା ସକଟାକ୍ଷଂ ଚ ସକାମା ପୁଲକାଙ୍କିତା । ପପ୍ରଚ୍ଛ ରଣଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କାନ୍ତଂ ମଧୁରଯା ଗିରା
ହସି, କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଇଚ୍ଛାରେ ଓ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ସେ ମଧୁର କଥାରେ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧର ଘଟଣା ପଚାରିଲେ।
ତୁଲସ୍ଯୁଵାଚ ଅସଂଖ୍ଯଵିଶ୍ଵସଂହର୍ତ୍ରା ସାର୍ଧମାଜୌ ତଵ ପ୍ରଭୋ । କଥଂ ବଭୂଵ ଵିଜଯସ୍ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି କୃପାନିଧେ
ତୁଳସୀ କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ଅସଂଖ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ସଂହାରକଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଗଲେ, କିପରି ବିଜୟ ହେଲା? ଦୟାମୟ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ତୁଲସୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହସ୍ଯ କମଲାପତିଃ । ଶଙ୍ଖଚୂଡସ୍ଯ ରୂପେଣ ତାମୁଵାଚାମୃତଂ ଵଚଃ
ତୁଳସୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କମଳନାଭ ଭଗବାନ ହସି, ଶଂଖଚୂଡ଼ ରୂପେ ତାଙ୍କୁ ଅମୃତ ଭଳି କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଆଵଯୋଃ ସମରଃ କାନ୍ତେ ପୂର୍ଣମବ୍ଦଂ ବଭୂଵ ହ । ନାଶୋ ବଭୂଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ କାମିନି
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପ୍ରିୟେ, ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ପୂରା ଏକ ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦାନବ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ, ସୁନ୍ଦରୀ।
ପ୍ରୀତିଞ୍ଚ କାରଯାମାସ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ସ୍ଵଯମାଵଯୋଃ । ଦେଵାନାମଧିକାରଶ୍ଚ ପ୍ରଦତ୍ତସ୍ତସ୍ଯ ଚାଜ୍ଞଯା
ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମିଳନ କରାଇଲେ, ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଅଧିକାର ଦିଆଯାଇଲା।
ମଯାଗତଂ ସ୍ଵଭଵନଂ ଶିଵଲୋକଂ ଶିଵୋ ଗତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଜଗତାଂ ନାଥଃ ଶଯନଂ ଚ ଚକାର ହ
ମୁଁ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲି, ଶିବ ତାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି କହି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ଶୋଇଲେ।
ରେମେ ରମାପତିସ୍ତତ୍ର ରାମଯା ସହ ନାରଦ । ସା ସାଧ୍ଵୀ ସୁଖସମ୍ଭୋଗାଦାକର୍ଷଣଵ୍ଯତିକ୍ରମାତ୍
ନାରଦ, ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ପତି ତାଙ୍କର ସତୀ ରାମା ସହ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଖେଳୁଥିଲେ । ସେ ସତୀ ନାରୀ ସଂଯୋଗର ଆନନ୍ଦରେ ଅପାର ଆକର୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ।
ସର୍ଵଂ ଵିତର୍କଯାମାସ କସ୍ତ୍ଵମେଵେତ୍ଯୁଵାଚ ସା । ତୁଲସ୍ଯୁଵାଚ କୋ ଵା ତ୍ଵଂ ଵଦ ମାଯେଶ ଭୁକ୍ତାହଂ ମାଯଯା ତ୍ଵଯା
ସେ ସବୁ କଥା ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ?' ତୁଳସୀ କହିଲେ, 'ମାୟାର ନାଥ, ତୁମେ କିଏ, ମତେ କହ? ତୁମେ ମୋତେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ କରିଛ ।'
ଦୂରୀକୃତଂ ମତ୍ସତୀତ୍ଵଂ ଯଦତସ୍ତ୍ଵାଂ ଶପାମି ହେ । ତୁଲସୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରିଃ ଶାପଭଯେନ ଚ
'ମୋର ପତିତ୍ୱ ଦୂର କରିଦେଲୁ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଉଛି ।' ତୁଳସୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଶାପ ଭୟରେ ହରି—
ଦଧାର ଲୀଲଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସୁମୂର୍ତିଂ ସୁମନୋହରାମ୍ । ଦଦର୍ଶ ପୁରତୋ ଦେଵୀ ଦେଵଦେଵଂ ସନାତନମ୍
—ଖେଳିକି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଆକର୍ଷକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ଦେବୀ ସେଠାରେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଚିରନ୍ତନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।
ନଵୀନନୀରଦଶ୍ଯାମଂ ଶରତ୍ପଙ୍କଜଲୋଚନମ୍ । କୋଟିକନ୍ଦର୍ପଲୀଲାଭଂ ରତ୍ନଭୂଷଣଭୂଷିତମ୍
ସେ ନୂତନ ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି କଳା, ଶରତର ପଦ୍ମ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, କୋଟି କାମଦେବଙ୍କ ଭଳି ରୂପ ଓ ରତ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ।
ଈଷଦ୍ଧାସ୍ଯଂ ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯଂ ଶୋଭିତଂ ପୀତଵାସସମ୍ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାମିନୀ କାମଂ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସମ୍ପ୍ରାପ ଲୀଲଯା
ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ, ପ୍ରସନ୍ନ ମୁହଁ ଏବଂ ପୀତବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତୁଳସୀ ଆସକ୍ତିରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ ।
ପୁନଶ୍ଚ ଚେତନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁନଃ ସା ତମୁଵାଚ ହ । ତୁଲସ୍ଯୁଵାଚ ହେ ନାଥ ତେ ଦଯା ନାସ୍ତି ପାଷାଣସଦୃଶସ୍ଯ ଚ
ପୁଣି ସ୍ଚେତନା ଆସିଲାପରେ, ସେ ପୁଣି କହିଲେ । ତୁଳସୀ କହିଲେ, 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ କୌଣସି ଦୟା ନାହାଁ, ତୁମର ହୃଦୟ ପାଷାଣ ସମାନ ।'
ଛଲେନ ଧର୍ମଭଙ୍ଗେନ ମମ ସ୍ଵାମୀ ତ୍ଵଯା ହତଃ । ପାଷାଣହୃଦଯସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଦଯାହୀନୋ ଯତଃ ପ୍ରଭୋ
'ଛଳ ଏବଂ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରି, ତୁମେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମାରିଦେଲ । ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ପାଷାଣ ହୃଦୟ ଓ ଦୟାହୀନ ।'
ତସ୍ମାତ୍ପାଷାଣରୂପସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵେ ଦେଵ ଭଵାଧୁନା । ଯେ ଵଦନ୍ତି ଚ ସାଧୁଂ ତ୍ଵାଂ ତେ ଭ୍ରାନ୍ତା ହି ନ ସଂଶଯଃ
'ତେଣୁ ଏବଠାରୁ ତୁମେ ପାଷାଣ ରୂପ ଧାରଣ କର । ଯେମାନେ ତୁମକୁ ସାଧୁ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭ୍ରମିତ ।'
ଭକ୍ତୋ ଵିନାପରାଧେନ ପରାର୍ଥେ ଚ କଥଂ ହତଃ । ଭୃଶଂ ରୁରୋଦ ଶୋକାର୍ତା ଵିଲଲାପ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
'କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିବା ଭକ୍ତକୁ ଅନ୍ୟର ଲାଗି କିପରି ମାରାଗଲେ?' ଦୁଃଖରେ ତୁଳସୀ ବେଶି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ପୁଣିପୁଣି ବିଳାପ କଲେ ।
ତତଶ୍ଚ କରୁଣାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କରୁଣାରସସାଗରଃ । ନଯେନ ତାଂ ବୋଧଯିତୁମୁଵାଚ କମଲାପତିଃ
ତାଙ୍କର କରୁଣା ଦେଖି, କରୁଣାର ସାଗର ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ମୃଦୁ ଭାଷାରେ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ କହିଲେ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ତପସ୍ତ୍ଵଯା କୃତଂ ଭଦ୍ରେ ମଦର୍ଥେ ଭାରତେ ଚିରମ୍ । ତ୍ଵଦର୍ଥେ ଶଙ୍ଖଚୂଡଶ୍ଚ ଚକାର ସୁଚିରଂ ତପଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ଭାରତରେ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲ । ତୁମ ପାଇଁ ଶଂଖଚୂଡ଼ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ତପ କରିଥିଲେ ।'
କୃତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ କାମିନୀଂ ସୋଽପି ଵିଜହାର ଚ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ । ଅଧୁନା ଦାତୁମୁଚିତଂ ତଵୈଵ ତପସଃ ଫଲମ୍
'ତୁମକୁ ପ୍ରେମିକା କରି, ସେ ତୁମ ସହ ତୁରନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେବା ଉଚିତ ।'
ଇଦଂ ଶରୀରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚ ଦିଵ୍ଯଦେହଂ ଵିଧାଯ ଚ । ରାମେ ରମ ମଯା ସାର୍ଧଂ ତ୍ଵଂ ରମାସଦୃଶୀ ଭଵ
'ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ରାମା ଭଳି ମୋ ସହ ଆନନ୍ଦ କର, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମାନ ହେଉ ।'
ଇଯଂ ତନୁର୍ନଦୀରୂପା ଗଣ୍ଡକୀତି ଚ ଵିଶ୍ରୁତା । ପୂତା ସୁପୁଣ୍ଯଦା ନୄଣାଂ ପୁଣ୍ଯେ ଭଵତୁ ଭାରତେ
'ତୁମର ଏହି ଦେହ ନଦୀ ରୂପ ନେବ, ଯାହା ଗଣ୍ଡକୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ । ଏହି ନଦୀ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଭାରତରେ ଲୋକଙ୍କୁ ମହାପୁଣ୍ୟ ଦେବ ।'
ତଵ କେଶସମୂହଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଯଵୃକ୍ଷୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତୁଲସୀକେଶସମ୍ଭୂତା ତୁଲସୀତି ଚ ଵିଶ୍ରୁତା
'ତୁମର କେଶ ଏକ ପବିତ୍ର ଗଛ ହେବ, ଯାହା ତୁଳସୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇବ ।'
ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ପୁଷ୍ପାଣାଂ ପତ୍ରାଣାଂ ଦେଵପୂଜନେ । ପ୍ରଧାନରୂପା ତୁଲସୀ ଭଵିଷ୍ଯତି ଵରାନନେ
'ତିନି ଲୋକରେ ଦେବପୂଜାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳସୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହେବ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ ।'
ସ୍ଵର୍ଗେ ମର୍ତ୍ଯେ ଚ ପାତାଲେ ଗୋଲୋକେ ମମ ସନ୍ନିଧୌ । ଭଵ ତ୍ଵଂ ତୁଲସୀ ଵୃକ୍ଷଵରା ପୁଷ୍ପେଷୁ ସୁନ୍ଦରୀ
'ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ ଏବଂ ଗୋଲୋକରେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ, ତୁମେ ତୁଳସୀ ଭାବେ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଫୁଲମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ହେଉ ।'
ଗୋଲୋକେ ଵିରଜାତୀରେ ରାସେ ଵୃନ୍ଦାଵନେ ଵନେ । ଭାଣ୍ଡୀରେ ଚମ୍ପକଵନେ ରମ୍ଯେ ଚନ୍ଦନକାନନେ
ଗୋଲୋକରେ ବିରଜା ନଦୀ କୂଳରେ, ରାସ ମଣ୍ଡଳରେ, ବୃନ୍ଦାବନର ଜଙ୍ଗଲରେ, ଭାଣ୍ଡୀର ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚମ୍ପକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଜଙ୍ଗଲରେ—
ମାଧଵୀକେତକୀକୁନ୍ଦମାଲିକାମାଲତୀଵନେ । ଵାସସ୍ତେଽତ୍ରୈଵ ଭଵତୁ ପୁଣ୍ଯସ୍ଥାନେଷୁ ପୁଣ୍ଯଦଃ
ମାଧବୀ, କେତକୀ, କୁନ୍ଦ, ମାଲିକା ଓ ମାଳତୀ ଉଦ୍ୟାନରେ—ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ତୁମର ବାସ ସଦା ହେଉ, ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ତୁଲସୀତରୁମୂଲେଷୁ ପୁଣ୍ଯଦେଶେଷୁ ପୁଣ୍ଯଦମ୍ । ଅଧିଷ୍ଠାନଂ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁଳସୀ ଗଛର ମୂଳରେ, ପବିତ୍ର ଦେଶରେ ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନରେ ତୁମର ବିଶେଷ ବାସ ହେବ।
ତତ୍ରୈଵ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ମମାଧିଷ୍ଠାନମେଵ ଚ । ତୁଲସୀପତ୍ରପତନପ୍ରାପ୍ତଯେ ଚ ଵରାନନେ
ଏଠାରେ ମୋର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ବିଶେଷ ବାସ ରହିବ, ମଧୁର ମୁଖିନୀ, ତୁଳସୀ ପତ୍ର ପଡ଼ିବା ପାଇଁ।
ସ ସ୍ନାତଃ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ସର୍ଵଯଜ୍ଞେଷୁ ଦୀକ୍ଷିତଃ । ତୁଲସୀପତ୍ରତୋଯେନ ଯୋଽଭିଷେକଂ ସମାଚରେତ୍
ଯେ କେହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ, ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମିଶିତ ପାଣିରେ ଅଭିଷେକ କରେ—
ସୁଧାଘଟସହସ୍ରାଣାଂ ଯା ତୁଷ୍ଟିସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ଧରେଃ । ସା ଚ ତୁଷ୍ଟିର୍ଭଵେନ୍ନୂନଂ ତୁଲସୀପତ୍ରଦାନତଃ
ହରିଙ୍କୁ ଯେତେ ଖୁସି ହୁଏ ହଜାର ଘଡ଼ି ସୁଧା ଦେଲେ, ସେଇ ଖୁସି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦାନରେ ମିଳେ।