ତୁଲସୀମାହାତ୍ମ୍ଯେନ ସହ ଶାଲଗ୍ରାମମହତ୍ତ୍ଵଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ନାରାଯଣଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ଵୀର୍ଯାଧାନଂ ଚକାର ହ । ତୁଲସ୍ଯାଂ କେନ ରୂପେଣ ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ତୁଳସୀର ମହିମା ଓ ଶାଳଗ୍ରାମର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ। ନାରଦ କହିଲେ: ନାରାୟଣ, ଆପଣ ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ଶୌର୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ତୁଳସୀ ରୂପେ କିପରି ଏହା କଲେ, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ନାରାଯଣଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ଦେଵାନାଂ ସାଧନେଷୁ ଚ । ଶଙ୍ଖଚୂଡସ୍ଯ କଵଚଂ ଗହୀତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁମାଯଯା
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ଶଂଖଚୂଡ଼ଙ୍କ କବଚ ଧରିଥିଲି।
ପୁନର୍ଵିଧାଯ ତଦ୍ରୂପଂ ଜଗାମ ତତ୍ସତୀଗୃହମ୍ । ପାତିଵ୍ରତସ୍ଯ ନାଶେନ ଶଙ୍ଖଚୂଡଜିଘାଂସଯା
ପୁଣି ସେଇ ରୂପ ଧରି, ମୁଁ ଶଂଖଚୂଡ଼ଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲି, ତାଙ୍କର ପତିବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଓ ଶଂଖଚୂଡ଼ଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ।
ଦୁନ୍ଦୁଭିଂ ଵାଦଯାମାସ ତୁଲସୀଦ୍ଵାରସନ୍ନିଧୌ । ଜଯଶବ୍ଦଂ ଚ ତଦ୍ଦ୍ଵାରେ ବୋଧଯାମାସ ସୁନ୍ଦରୀମ୍
ତୁଳସୀଙ୍କ ଘର ଦ୍ୱାର ସାମ୍ନାରେ ଢୋଳ ବଜାଇଲେ, ଦ୍ୱାର ଠାରେ ଜୟଧ୍ୱନି କରି ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ରଵଂ ସାଧ୍ଵୀ ପରମାନନ୍ଦସଂଯୁତା । ରାଜମାର୍ଗେ ଗଵାକ୍ଷେଣ ଦଦର୍ଶ ପରମାଦରାତ୍
ସେଇ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ରାଜପଥ ଦେଖିବାକୁ ବାଟିଏଁ ଦ୍ୱାରରୁ ଦେଖିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଧନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା କାରଯାମାସ ମଙ୍ଗଲମ୍ । ଵନ୍ଦିଭ୍ଯୋ ଭିକ୍ଷୁକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଵାଚିଭ୍ଯଶ୍ଚ ଧନଂ ଦଦୌ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇଲେ। ଗାୟକ, ଭିକ୍ଷୁକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧନ ଦେଲେ।
ଅଵରୁହ୍ଯ ରଥାଦ୍ଦେଵୋ ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚ ଭଵନଂ ଯଯୌ । ଅମୂଲ୍ଯରତ୍ନନିର୍ମାଣଂ ସୁନ୍ଦରଂ ସୁମନୋହରମ୍
ଦେବତା ରଥରୁ ଅବତରି, ଦେବୀଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, ଯାହା ଅମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନରେ ତିଆରି, ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପୁରତଃ କାନ୍ତଂ ସା ତଂ କାନ୍ତଂ ମୁଦାନ୍ଵିତା । ତତ୍ପାଦଂ କ୍ଷାଲଯାମାସ ନନାମ ଚ ରୁରୋଦ ଚ
ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଲେ, ଶିର ନମାଇଲେ ଓ କାନ୍ଦିଲେ।
ରତ୍ନସିଂହାସନେ ରମ୍ଯେ ଵାସଯାମାସ କାମୁକୀ । ତାମ୍ବୂଲଂ ଚ ଦଦୌ ତସ୍ମୈ କର୍ପୂରାଦିସୁଵାସିତମ୍
ରତ୍ନରେ ତିଆରି ଶୋଭାମୟ ସିଂହାସନରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ବସାଇଲେ। କମ୍ପୂର ଓ ଅନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧି ମିଶିତ ପାନ ଦେଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଜୀଵନଂ ଚ ବଭୂଵ ହ । ରଣେ ଗତଂ ଚ ପ୍ରାଣେଶଂ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଶ୍ଚ ପୁନର୍ଗୃହେ
ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ ସଫଳ ହେଲା, କାରଣ ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଗଲେ ଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରାଣନାଥକୁ ଘରେ ଦେଖିପାରିଲି।
ସସ୍ମିତା ସକଟାକ୍ଷଂ ଚ ସକାମା ପୁଲକାଙ୍କିତା । ପପ୍ରଚ୍ଛ ରଣଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କାନ୍ତଂ ମଧୁରଯା ଗିରା
ହସି, କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଇଚ୍ଛାରେ ଓ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ସେ ମଧୁର କଥାରେ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧର ଘଟଣା ପଚାରିଲେ।
ତୁଲସ୍ଯୁଵାଚ ଅସଂଖ୍ଯଵିଶ୍ଵସଂହର୍ତ୍ରା ସାର୍ଧମାଜୌ ତଵ ପ୍ରଭୋ । କଥଂ ବଭୂଵ ଵିଜଯସ୍ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି କୃପାନିଧେ
ତୁଳସୀ କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ଅସଂଖ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ସଂହାରକଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଗଲେ, କିପରି ବିଜୟ ହେଲା? ଦୟାମୟ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ତୁଲସୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହସ୍ଯ କମଲାପତିଃ । ଶଙ୍ଖଚୂଡସ୍ଯ ରୂପେଣ ତାମୁଵାଚାମୃତଂ ଵଚଃ
ତୁଳସୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କମଳନାଭ ଭଗବାନ ହସି, ଶଂଖଚୂଡ଼ ରୂପେ ତାଙ୍କୁ ଅମୃତ ଭଳି କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଆଵଯୋଃ ସମରଃ କାନ୍ତେ ପୂର୍ଣମବ୍ଦଂ ବଭୂଵ ହ । ନାଶୋ ବଭୂଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ କାମିନି
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପ୍ରିୟେ, ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ପୂରା ଏକ ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦାନବ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ, ସୁନ୍ଦରୀ।
ପ୍ରୀତିଞ୍ଚ କାରଯାମାସ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ସ୍ଵଯମାଵଯୋଃ । ଦେଵାନାମଧିକାରଶ୍ଚ ପ୍ରଦତ୍ତସ୍ତସ୍ଯ ଚାଜ୍ଞଯା
ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମିଳନ କରାଇଲେ, ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଅଧିକାର ଦିଆଯାଇଲା।
ମଯାଗତଂ ସ୍ଵଭଵନଂ ଶିଵଲୋକଂ ଶିଵୋ ଗତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଜଗତାଂ ନାଥଃ ଶଯନଂ ଚ ଚକାର ହ
ମୁଁ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲି, ଶିବ ତାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି କହି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ଶୋଇଲେ।
ରେମେ ରମାପତିସ୍ତତ୍ର ରାମଯା ସହ ନାରଦ । ସା ସାଧ୍ଵୀ ସୁଖସମ୍ଭୋଗାଦାକର୍ଷଣଵ୍ଯତିକ୍ରମାତ୍
ନାରଦ, ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ପତି ତାଙ୍କର ସତୀ ରାମା ସହ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଖେଳୁଥିଲେ । ସେ ସତୀ ନାରୀ ସଂଯୋଗର ଆନନ୍ଦରେ ଅପାର ଆକର୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ।
ସର୍ଵଂ ଵିତର୍କଯାମାସ କସ୍ତ୍ଵମେଵେତ୍ଯୁଵାଚ ସା । ତୁଲସ୍ଯୁଵାଚ କୋ ଵା ତ୍ଵଂ ଵଦ ମାଯେଶ ଭୁକ୍ତାହଂ ମାଯଯା ତ୍ଵଯା
ସେ ସବୁ କଥା ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ?' ତୁଳସୀ କହିଲେ, 'ମାୟାର ନାଥ, ତୁମେ କିଏ, ମତେ କହ? ତୁମେ ମୋତେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ କରିଛ ।'
ଦୂରୀକୃତଂ ମତ୍ସତୀତ୍ଵଂ ଯଦତସ୍ତ୍ଵାଂ ଶପାମି ହେ । ତୁଲସୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରିଃ ଶାପଭଯେନ ଚ
'ମୋର ପତିତ୍ୱ ଦୂର କରିଦେଲୁ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଉଛି ।' ତୁଳସୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଶାପ ଭୟରେ ହରି—
ଦଧାର ଲୀଲଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସୁମୂର୍ତିଂ ସୁମନୋହରାମ୍ । ଦଦର୍ଶ ପୁରତୋ ଦେଵୀ ଦେଵଦେଵଂ ସନାତନମ୍
—ଖେଳିକି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଆକର୍ଷକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ଦେବୀ ସେଠାରେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଚିରନ୍ତନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।
ନଵୀନନୀରଦଶ୍ଯାମଂ ଶରତ୍ପଙ୍କଜଲୋଚନମ୍ । କୋଟିକନ୍ଦର୍ପଲୀଲାଭଂ ରତ୍ନଭୂଷଣଭୂଷିତମ୍
ସେ ନୂତନ ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି କଳା, ଶରତର ପଦ୍ମ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, କୋଟି କାମଦେବଙ୍କ ଭଳି ରୂପ ଓ ରତ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ।
ଈଷଦ୍ଧାସ୍ଯଂ ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯଂ ଶୋଭିତଂ ପୀତଵାସସମ୍ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାମିନୀ କାମଂ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସମ୍ପ୍ରାପ ଲୀଲଯା
ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ, ପ୍ରସନ୍ନ ମୁହଁ ଏବଂ ପୀତବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତୁଳସୀ ଆସକ୍ତିରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ ।
ପୁନଶ୍ଚ ଚେତନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁନଃ ସା ତମୁଵାଚ ହ । ତୁଲସ୍ଯୁଵାଚ ହେ ନାଥ ତେ ଦଯା ନାସ୍ତି ପାଷାଣସଦୃଶସ୍ଯ ଚ
ପୁଣି ସ୍ଚେତନା ଆସିଲାପରେ, ସେ ପୁଣି କହିଲେ । ତୁଳସୀ କହିଲେ, 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ କୌଣସି ଦୟା ନାହାଁ, ତୁମର ହୃଦୟ ପାଷାଣ ସମାନ ।'
ଛଲେନ ଧର୍ମଭଙ୍ଗେନ ମମ ସ୍ଵାମୀ ତ୍ଵଯା ହତଃ । ପାଷାଣହୃଦଯସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଦଯାହୀନୋ ଯତଃ ପ୍ରଭୋ
'ଛଳ ଏବଂ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରି, ତୁମେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମାରିଦେଲ । ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ପାଷାଣ ହୃଦୟ ଓ ଦୟାହୀନ ।'
ତସ୍ମାତ୍ପାଷାଣରୂପସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵେ ଦେଵ ଭଵାଧୁନା । ଯେ ଵଦନ୍ତି ଚ ସାଧୁଂ ତ୍ଵାଂ ତେ ଭ୍ରାନ୍ତା ହି ନ ସଂଶଯଃ
'ତେଣୁ ଏବଠାରୁ ତୁମେ ପାଷାଣ ରୂପ ଧାରଣ କର । ଯେମାନେ ତୁମକୁ ସାଧୁ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭ୍ରମିତ ।'
ଭକ୍ତୋ ଵିନାପରାଧେନ ପରାର୍ଥେ ଚ କଥଂ ହତଃ । ଭୃଶଂ ରୁରୋଦ ଶୋକାର୍ତା ଵିଲଲାପ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
'କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିବା ଭକ୍ତକୁ ଅନ୍ୟର ଲାଗି କିପରି ମାରାଗଲେ?' ଦୁଃଖରେ ତୁଳସୀ ବେଶି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ପୁଣିପୁଣି ବିଳାପ କଲେ ।
ତତଶ୍ଚ କରୁଣାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କରୁଣାରସସାଗରଃ । ନଯେନ ତାଂ ବୋଧଯିତୁମୁଵାଚ କମଲାପତିଃ
ତାଙ୍କର କରୁଣା ଦେଖି, କରୁଣାର ସାଗର ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ମୃଦୁ ଭାଷାରେ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ କହିଲେ ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ତପସ୍ତ୍ଵଯା କୃତଂ ଭଦ୍ରେ ମଦର୍ଥେ ଭାରତେ ଚିରମ୍ । ତ୍ଵଦର୍ଥେ ଶଙ୍ଖଚୂଡଶ୍ଚ ଚକାର ସୁଚିରଂ ତପଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ଭାରତରେ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲ । ତୁମ ପାଇଁ ଶଂଖଚୂଡ଼ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ତପ କରିଥିଲେ ।'
କୃତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ କାମିନୀଂ ସୋଽପି ଵିଜହାର ଚ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ । ଅଧୁନା ଦାତୁମୁଚିତଂ ତଵୈଵ ତପସଃ ଫଲମ୍
'ତୁମକୁ ପ୍ରେମିକା କରି, ସେ ତୁମ ସହ ତୁରନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେବା ଉଚିତ ।'
ଇଦଂ ଶରୀରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚ ଦିଵ୍ଯଦେହଂ ଵିଧାଯ ଚ । ରାମେ ରମ ମଯା ସାର୍ଧଂ ତ୍ଵଂ ରମାସଦୃଶୀ ଭଵ
'ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ରାମା ଭଳି ମୋ ସହ ଆନନ୍ଦ କର, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମାନ ହେଉ ।'