ତ୍ଵଂ ତୁ ଦୁଃଖୀ ସଦୈଵାସି ବଦ୍ଧୋଽହମିତି ଶଙ୍କଯା । ଇତି ଶଙ୍କାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସୁଖୀ ଭଵ ସମାହିତଃ
କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖୀ, 'ମୁଁ ବନ୍ଧିତ' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଛ। ଏହି ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ସୁଖୀ ହେଉ।
ଦେହୋଽଯଂ ମମ ବନ୍ଧୋଽଯଂ ନ ମମେତି ଚ ମୁକ୍ତତା । ତଥା ଧନଂ ଗୃହଂ ରାଜ୍ଯଂ ନ ମମେତି ଚ ନିଶ୍ଚଯଃ
ଏହି ଶରୀରକୁ 'ମୋର' ବୋଲି ଭାବିଲେ ବନ୍ଧନ, ଏହା 'ମୋର ନୁହେଁ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ମୁକ୍ତି। ଏହିପରି ଧନ, ଘର, ରାଜ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ 'ମୋର ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ସୂତ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଶୁକଃ ପ୍ରୀତମନାଭଵତ୍ । ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯ ତଂ ଜଗାମାଶୁ ଵ୍ଯାସସ୍ଯାଶ୍ରମମୁତ୍ତମମ୍
ସୂତ କହିଲେ—ସେ ଲୋକର କଥା ଶୁଣି ଶୁକ ଖୁସି ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଶୀଘ୍ରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସୁତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାସୋଽପି ସୁଖମାପ୍ତଵାନ୍ । ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯାଘ୍ରାଯ ମୂର୍ଧାନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ପୁନଃ
ପୁଅକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼ିଆ ଧରି, ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘି, ପୁନି ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପଚାରିଲେ।
ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ରମ୍ଯେ ପିତୁଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସମାହିତଃ । ଵେଦାଧ୍ଯଯନସମ୍ପନ୍ନଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ସେ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମରେ ବାପାଙ୍କ ପାଖରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ରହିଲେ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଵୀଣ ଥିଲେ।
ଜନକସ୍ଯ ଦଶାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜ୍ଯସ୍ଥସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ସ ନିର୍ଵୃତିଂ ପରାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପିତୁରାଶ୍ରମସଂସ୍ଥିତଃ
ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କର ଦଶା ଦେଖି, ସେ ବାପାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ।
ପିତୄଣାଂ ସୁଭଗା କନ୍ଯା ପୀଵରୀ ନାମ ସୁନ୍ଦରୀ । ଶୁକଶ୍ଚକାର ପତ୍ନୀଂ ତାଂ ଯୋଗମାର୍ଗସ୍ଥିତୋଽପି ହି
ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଭାଗ୍ୟବତୀ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା ପୀବରୀ ନାମ ଥିଲେ। ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁକ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନସଂଗିନୀ କରିଲେ।
ସ ତସ୍ଯାଂ ଜନଯାମାସ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚତୁର ଏଵ ହି । କୃଷ୍ଣଂ ଗୌରପ୍ରଭଂ ଚୈଵ ଭୂରିଂ ଦେଵଶ୍ରୁତଂ ତଥା
ସେ ପୀବରୀ ଠାରୁ ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—କୃଷ୍ଣ, ଗୌରପ୍ରଭ, ଭୂରି ଓ ଦେବଶ୍ରୁତ।
କନ୍ଯାଂ କୀର୍ତିଂ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଵ୍ଯାସପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଦଦୌ ଵିଭ୍ରାଜପୁତ୍ରାଯ ତ୍ଵଣୁହାଯ ମହାତ୍ମନେ
ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତାପୀ ଶୁକ ଏକ କନ୍ୟା କୀର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାଜଙ୍କ ପୁଅ ମହାତ୍ମା ଅଣୁହାଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଲେ।
ଅଣୁହସ୍ଯ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞଃ ପୃଥିଵୀପାଲଃ ଶକକନ୍ଯାସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଅଣୁଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ପୃଥିବୀର ଶାସକ ଓ ଶକ କନ୍ୟାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
କାଲେନ କିଯତା ତତ୍ର ନାରଦସ୍ଯୋପଦେଶତଃ । ଜ୍ଞାନଂ ପରମକଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗମାର୍ଗମନୁତ୍ତମମ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ, ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅତିଶୟ ଯୋଗମାର୍ଗକୁ ଅଧିଗମ କଲେ।
ପୁତ୍ରେ ରାଜ୍ଯଂ ନିଧାଯାଥ ଗତୋ ବଦରିକାଶ୍ରମମ୍ । ମାଯାବୀଜୋପଦେଶେନ ତସ୍ଯ ଜ୍ଞାନଂ ନିରର୍ଗଲମ୍
ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ସେ ବଦରିକା ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ମାୟାର ବିଜ ଉପଦେଶରେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅବିରୋଧ ହେଲା।
ନାରଦସ୍ଯ ପ୍ରସାଦେନ ଜାତଂ ସଦ୍ଯୋ ଵିମୁକ୍ତିଦମ୍ । କୈଲାସଶିଖରେ ରମ୍ଯେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସଙ୍ଗଂ ପିତୁଃ ଶୁକଃ
ନାରଦଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ। ଶୁକ, ବାପାଙ୍କୁ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସୁନ୍ଦର କୈଳାସ ଶିଖରକୁ ଗଲେ।
ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥାଯ ଵିପୁଲଂ ସ୍ଥିତଃ ସଙ୍ଗପରାଙ୍ମୁଖଃ । ଉତ୍ପପାତ ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗାତ୍ସିଦ୍ଧିଂ ଚ ପରମାଂ ଗତଃ
ସେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ବସି, ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ଉଡ଼ିଗଲେ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ।
ଆକାଶଗୋ ମହାତେଜା ଵିରରାଜ ଯଥା ରଵିଃ । ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗଂ ଦ୍ଵିଧା ଜାତଂ ଶୁକସ୍ଯୋତ୍ପତନେ ତଦା
ସେ ଆକାଶରେ ଚଳି, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲେ। ଶୁକଙ୍କ ଉଡ଼ିଯିବାବେଳେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଦୁଇଭାଗ ହୋଇଗଲା।
ଉତ୍ପାତା ବହଵୋ ଜାତାଃ ଶୁକଶ୍ଚାକାଶଗୋଽଭଵତ୍ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଯଥା ଵାଯୁଃ ସ୍ତୂଯମାନଃ ସୁରର୍ଷିଭିଃ
ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା, ଶୁକ ଆକାଶରେ ଚଳିଲେ। ତିନି ମଧ୍ୟାକାଶରେ ବାୟୁ ପରି ହେଲେ, ଦେବ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ତେଜସାତିଵିରାଜନ୍ଵୈ ଦ୍ଵିତୀଯ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ । ଵ୍ଯାସସ୍ତୁ ଵିରହାକ୍ରାନ୍ତଃ କ୍ରନ୍ଦନ୍ପୁତ୍ରେତି ଚାସକୃତ୍
ଅସାଧାରଣ ତେଜରେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବ୍ୟାସ, ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭାସି, ବାରମ୍ବାର 'ମୋ ପୁଅ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗେ ଗତସ୍ତତ୍ର ଶୁକୋ ଯତ୍ର ସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍ । କ୍ରନ୍ଦମାନଂ ତଦା ଦୀନଂ ଵ୍ଯାସଂ ମତ୍ଵା ଶ୍ରମାକୁଲମ୍
ସେ ପାହାଡ଼ର ଶୃଙ୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁକ ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିଲେ। ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଦେଖି, ଶୁକ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖଭରା କାନ୍ଦଣ ଅନୁଭବ କଲେ।
ସର୍ଵଭୂତଗତଃ ସାକ୍ଷୀ ପ୍ରତିଶବ୍ଦମଦାତ୍ତଦା । ତତ୍ରାଦ୍ଯାପି ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗେ ପ୍ରତିଶବ୍ଦଃ ସ୍ଫୁଟୋଽଭଵତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ, ଶୁକ ସେତେବେଳେ ବ୍ୟାସଙ୍କ କାନ୍ଦଣର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଦେଲେ। ଏଠାରେ, ସେ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗରେ ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୁଣାଯାଏ।
ରୁଦନ୍ତଂ ତଂ ସମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଵ୍ଯାସଂ ଶୋକସମନ୍ଵିତମ୍ । ପୁତ୍ର ପୁତ୍ରେତି ଭାଷନ୍ତଂ ଵିରହେଣ ପରିପ୍ଲୁତମ୍
ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା, 'ପୁଅ, ପୁଅ!' ବୋଲି ଡାକୁଥିବା ଏବଂ ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି,
ଶିଵସ୍ତତ୍ର ସମାଗତ୍ଯ ପାରାଶର୍ଯମବୋଧଯତ୍ । ଵ୍ଯାସ ଶୋକଂ ମା କୁରୁ ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ଯୋଗଵିତ୍ତମଃ
ଶିବ ସେଠାରେ ଆସି, ପାରାଶରଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବ୍ୟାସ, ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମ ପୁଅ ଯୋଗରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ପରମାଂ ଗତିମାପନ୍ନୋ ଦୁର୍ଲଭାଂ ଚାକୃତାତ୍ମଭିଃ । ତସ୍ଯ ଶୋକୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତ୍ଵଯାଶୋକଂ ଵିଜାନତା
ସେ ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ କରିନଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ନଥାଏ ବୋଲି ଜାଣ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କୀର୍ତିସ୍ତେ ଵିପୁଲା ଜାତା ତେନ ପୁତ୍ରେଣ ଚାନଘ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନ ଶୋକୋ ଯାତି ଦେଵେଶ କିଂ କରୋମି ଜଗତ୍ପତେ
ତୁମ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ବହୁତ ବଢ଼ିଛି, ହେ ପାପରହିତ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: 'ତଥାପି, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ମୋର ଦୁଃଖ ଯାଉନାହିଁ; ମୁଁ କଣ କରିବି, ହେ ଜଗତ୍ପତି?'
ଅତୃପ୍ତେ ଲୋଚନେ ମେଽଦ୍ଯ ପୁତ୍ରଦର୍ଶନଲାଲସେ । ମହାଦେଵ ଉଵାଚ ଛାଯାଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ପୁତ୍ରସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥାଂ ସୁମନୋହରାମ୍
ଆଜି ମୋ ଆଖି ତୃପ୍ତି ହୋଇନାହିଁ, ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଗଲା। ମହାଦେବ କହିଲେ: 'ତୁମେ ତୁମ ପୁଅଙ୍କର ଦେହଠାରେ ଥିବା ଅତି ସୁନ୍ଦର ଛାୟାକୁ ଦେଖିପାରିବ।'
ତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଶୋକଂ ଜହି ପରନ୍ତପ । ସୂତ ଉଵାଚ ତଦା ଦଦର୍ଶ ଵ୍ଯାସସ୍ତୁ ଛାଯାଂ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସୁପ୍ରଭାମ୍
ସେଇ ଛାୟାକୁ ଦେଖି, ହେ ମୁନିମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼, ହେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଭୟ କରନ୍ତି। ସୂତ କହିଲେ: ସେତେବେଳେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଛାୟାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ହରସ୍ତସ୍ମୈ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ । ଅନ୍ତର୍ହିତେ ମହାଦେଵେ ଵ୍ଯାସଃ ସ୍ଵାଶ୍ରମମଭ୍ଯଗାତ୍
ହରା ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ମହାଦେବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଶୁକସ୍ଯ ଵିରହେଣାପି ତପ୍ତଃ ପରମଦୁଃଖିତଃ
ଶୁକଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବ୍ୟାସ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଇ ମନରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରାଦୀନାମୁତ୍ପତ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ଋଷଯ ଊଚୁଃ ଶୁକସ୍ତୁ ପରମାଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ତଵାନ୍ଦେଵସତ୍ତମଃ । କିଂ ଚକାର ତତୋ ଵ୍ଯାସସ୍ତନ୍ନୋ ବ୍ରୂହି ସଵିସ୍ତରମ୍
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା। ଋଷିମାନେ କହିଲେ: 'ଶୁକ, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତା'ପରେ ବ୍ୟାସ କଣ କଲେ? ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ।'
ସୂତ ଉଵାଚ ଶିଷ୍ଯା ଵ୍ଯାସସ୍ଯ ଯେଽପ୍ଯାସନ୍ଵେଦାଭ୍ଯାସପରାଯଣାଃ । ଆଜ୍ଞାମାଦାଯ ତେ ସର୍ଵେ ଗତାଃ ପୂର୍ଵଂ ମହୀତଲେ
ସୂତ କହିଲେ: ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ, ପୂର୍ବରୁ ଭୂମିରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଅସିତୋ ଦେଵଲଶ୍ଚୈଵ ଵୈଶମ୍ପାଯନ ଏଵ ଚ । ଜୈମିନିଶ୍ଚ ସୁମନ୍ତୁଶ୍ଚ ଗତାଃ ସର୍ଵେ ତପୋଧନାଃ
ଅସିତ, ଦେବଳ, ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଜୈମିନି ଓ ସୁମନ୍ତୁ — ଏହି ସମସ୍ତ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଚାଲିଗଲେ।