ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ନିର୍ଯଯୌ ସୋଽଥ ମହେନ୍ଦ୍ରଯଜନେ ମୁନିଃ । ନିମିରନ୍ଯଂ ଗୁରୁଂ କୃତ୍ଵା ଚକାର ମଖମୁତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି କହି, ମୁନି ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ; ନିମି ଅନ୍ୟ ଗୁରୁ କରି, ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କୁପିତୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ନୃପତିଂ ପୁନଃ । ଶଶାପ ଚ ପତତ୍ଵଦ୍ଯ ଦେହସ୍ତେ ଗୁରୁଲୋପକ
ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ବହୁତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: 'ଗୁରୁ ଅବହେଳା କରିଥିବାରୁ ଆଜି ତୁମ ଦେହ ପତିବ।'
ରାଜାପି ତଂ ଶଶାପାଥ ତଵାପି ଚ ପତତ୍ଵଯମ୍ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଶାପାତ୍ପତିତୌ ତାଵେଵ ଚ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ରାଜା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: 'ତୁମର ମଧ୍ୟ ପତିବ।' ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ଏକାପର ଶାପରେ ପତିଗଲେ; ଏହି କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଛି।
ଵିଦେହେନ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କଥଂ ଶପ୍ତୋ ଗୁରୁଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଵିନୋଦ ଇଵ ମେ ଚିତ୍ତେ ଵିଭାତି ନୃପସତ୍ତମ
ରାଜେନ୍ଦ୍ର, କିପରି 'ବିଦେହ' ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିଜେ ଶାପ ଦେଲେ? ଏହି କଥା ମୋ ମନରେ ମନୋରଞ୍ଜନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ରାଜାମାନ୍ୟ।
ଜନକ ଉଵାଚ ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ନାତ୍ର ମିଥ୍ଯା କିଞ୍ଚିଦିଦଂ ମତମ୍ । ତଥାପି ଶୃଣୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଗୁରୁର୍ମମ ସୁପୂଜିତଃ
ଜନକ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେ ସତ୍ୟ; ଏଠାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ। ତଥାପି, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ; ମୋ ଗୁରୁ ବହୁତ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ।'
ପିତୁଃ ସଙ୍ଗଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଵନଂ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛସି । ମୃଗୈଃ ସହ ସୁସମ୍ବନ୍ଧୋ ଭଵିତା ତେ ନ ସଂଶଯଃ
ପିତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଛାଡି, ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଛ; ତୁମର ମୃଗମାନେ ସହିତ ଭଲ ସମ୍ପର୍କ ହେବ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମହାଭୂତାନି ସର୍ଵତ୍ର ନିଃସଙ୍ଗଃ କ୍ଵ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଆହାରାର୍ଥଂ ସଦା ଚିନ୍ତା ନିଶ୍ଚିନ୍ତଃ ସ୍ଯାଃ କଥଂ ମୁନେ
ବଡ଼ ପଞ୍ଚଭୂତ ସବୁଠି ଅଛି; କେଉଁଠି ତୁମେ ଆସକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହେବ? ଖାଇବା ପାଇଁ ସଦା ଚିନ୍ତା ରହିବ; ମୁନି, କିପରି ଚିନ୍ତା ମୁକ୍ତ ହେବ?
ଦଣ୍ଡାଜିନକୃତା ଚିନ୍ତା ଯଥା ତଵ ଵନେଽପି ଚ । ତଥୈଵ ରାଜ୍ଯଚିନ୍ତା ମେ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ଵା ନ ଵା
ବନରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଦଣ୍ଡ ଓ ଆଜିନ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଛ; ଏଭଳି ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ଚିନ୍ତା କରିଲି ବା ନକରିଲି।
ଵିକଲ୍ପୋପହତସ୍ତ୍ଵଂ ଵୈ ଦୂରଦେଶମୁପାଗତଃ । ନ ମେ ଵିକଲ୍ପସନ୍ଦେହୋ ନିର୍ଵିକଲ୍ପୋଽସ୍ମି ସର୍ଵଥା
ତୁମେ ସନ୍ଦେହରେ ଭୋଗିଛ, ଦୂର ଦେଶରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ। କିନ୍ତୁ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ମୁଁ ସବୁପରି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଅଟୁଟ ମନରେ ଅଛି।
ସୁଖଂ ସ୍ଵପିମି ଵିପ୍ରାହଂ ସୁଖଂ ଭୁଞ୍ଜାମି ସର୍ଵଥା । ନ ବଦ୍ଧୋଽସ୍ମୀତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯାହଂ ସର୍ଵଦୈଵ ସୁଖୀ ମୁନେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସୁଖରେ ଶୋଇଥାଏ, ସୁଖରେ ଖାଏ, ସବୁଦିନ ସୁଖୀ ଅଛି। ମୋ ମନେ କେବେ ବନ୍ଧନ ଭାବ ନାହିଁ, ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଖୁସି ରହେ, ହେ ମୁନି।
ତ୍ଵଂ ତୁ ଦୁଃଖୀ ସଦୈଵାସି ବଦ୍ଧୋଽହମିତି ଶଙ୍କଯା । ଇତି ଶଙ୍କାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସୁଖୀ ଭଵ ସମାହିତଃ
କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖୀ, 'ମୁଁ ବନ୍ଧିତ' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଛ। ଏହି ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ସୁଖୀ ହେଉ।
ଦେହୋଽଯଂ ମମ ବନ୍ଧୋଽଯଂ ନ ମମେତି ଚ ମୁକ୍ତତା । ତଥା ଧନଂ ଗୃହଂ ରାଜ୍ଯଂ ନ ମମେତି ଚ ନିଶ୍ଚଯଃ
ଏହି ଶରୀରକୁ 'ମୋର' ବୋଲି ଭାବିଲେ ବନ୍ଧନ, ଏହା 'ମୋର ନୁହେଁ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ମୁକ୍ତି। ଏହିପରି ଧନ, ଘର, ରାଜ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ 'ମୋର ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ସୂତ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଶୁକଃ ପ୍ରୀତମନାଭଵତ୍ । ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯ ତଂ ଜଗାମାଶୁ ଵ୍ଯାସସ୍ଯାଶ୍ରମମୁତ୍ତମମ୍
ସୂତ କହିଲେ—ସେ ଲୋକର କଥା ଶୁଣି ଶୁକ ଖୁସି ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଶୀଘ୍ରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସୁତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାସୋଽପି ସୁଖମାପ୍ତଵାନ୍ । ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯାଘ୍ରାଯ ମୂର୍ଧାନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ପୁନଃ
ପୁଅକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼ିଆ ଧରି, ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘି, ପୁନି ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପଚାରିଲେ।
ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ରମ୍ଯେ ପିତୁଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସମାହିତଃ । ଵେଦାଧ୍ଯଯନସମ୍ପନ୍ନଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ସେ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମରେ ବାପାଙ୍କ ପାଖରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ରହିଲେ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଵୀଣ ଥିଲେ।
ଜନକସ୍ଯ ଦଶାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜ୍ଯସ୍ଥସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ସ ନିର୍ଵୃତିଂ ପରାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପିତୁରାଶ୍ରମସଂସ୍ଥିତଃ
ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କର ଦଶା ଦେଖି, ସେ ବାପାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ।
ପିତୄଣାଂ ସୁଭଗା କନ୍ଯା ପୀଵରୀ ନାମ ସୁନ୍ଦରୀ । ଶୁକଶ୍ଚକାର ପତ୍ନୀଂ ତାଂ ଯୋଗମାର୍ଗସ୍ଥିତୋଽପି ହି
ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଭାଗ୍ୟବତୀ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା ପୀବରୀ ନାମ ଥିଲେ। ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁକ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନସଂଗିନୀ କରିଲେ।
ସ ତସ୍ଯାଂ ଜନଯାମାସ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚତୁର ଏଵ ହି । କୃଷ୍ଣଂ ଗୌରପ୍ରଭଂ ଚୈଵ ଭୂରିଂ ଦେଵଶ୍ରୁତଂ ତଥା
ସେ ପୀବରୀ ଠାରୁ ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—କୃଷ୍ଣ, ଗୌରପ୍ରଭ, ଭୂରି ଓ ଦେବଶ୍ରୁତ।
କନ୍ଯାଂ କୀର୍ତିଂ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଵ୍ଯାସପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଦଦୌ ଵିଭ୍ରାଜପୁତ୍ରାଯ ତ୍ଵଣୁହାଯ ମହାତ୍ମନେ
ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତାପୀ ଶୁକ ଏକ କନ୍ୟା କୀର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାଜଙ୍କ ପୁଅ ମହାତ୍ମା ଅଣୁହାଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଲେ।
ଅଣୁହସ୍ଯ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞଃ ପୃଥିଵୀପାଲଃ ଶକକନ୍ଯାସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଅଣୁଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ପୃଥିବୀର ଶାସକ ଓ ଶକ କନ୍ୟାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
କାଲେନ କିଯତା ତତ୍ର ନାରଦସ୍ଯୋପଦେଶତଃ । ଜ୍ଞାନଂ ପରମକଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗମାର୍ଗମନୁତ୍ତମମ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ, ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅତିଶୟ ଯୋଗମାର୍ଗକୁ ଅଧିଗମ କଲେ।
ପୁତ୍ରେ ରାଜ୍ଯଂ ନିଧାଯାଥ ଗତୋ ବଦରିକାଶ୍ରମମ୍ । ମାଯାବୀଜୋପଦେଶେନ ତସ୍ଯ ଜ୍ଞାନଂ ନିରର୍ଗଲମ୍
ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ସେ ବଦରିକା ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ମାୟାର ବିଜ ଉପଦେଶରେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅବିରୋଧ ହେଲା।
ନାରଦସ୍ଯ ପ୍ରସାଦେନ ଜାତଂ ସଦ୍ଯୋ ଵିମୁକ୍ତିଦମ୍ । କୈଲାସଶିଖରେ ରମ୍ଯେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସଙ୍ଗଂ ପିତୁଃ ଶୁକଃ
ନାରଦଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ। ଶୁକ, ବାପାଙ୍କୁ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସୁନ୍ଦର କୈଳାସ ଶିଖରକୁ ଗଲେ।
ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥାଯ ଵିପୁଲଂ ସ୍ଥିତଃ ସଙ୍ଗପରାଙ୍ମୁଖଃ । ଉତ୍ପପାତ ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗାତ୍ସିଦ୍ଧିଂ ଚ ପରମାଂ ଗତଃ
ସେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ବସି, ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ଉଡ଼ିଗଲେ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ।
ଆକାଶଗୋ ମହାତେଜା ଵିରରାଜ ଯଥା ରଵିଃ । ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗଂ ଦ୍ଵିଧା ଜାତଂ ଶୁକସ୍ଯୋତ୍ପତନେ ତଦା
ସେ ଆକାଶରେ ଚଳି, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲେ। ଶୁକଙ୍କ ଉଡ଼ିଯିବାବେଳେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଦୁଇଭାଗ ହୋଇଗଲା।
ଉତ୍ପାତା ବହଵୋ ଜାତାଃ ଶୁକଶ୍ଚାକାଶଗୋଽଭଵତ୍ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଯଥା ଵାଯୁଃ ସ୍ତୂଯମାନଃ ସୁରର୍ଷିଭିଃ
ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା, ଶୁକ ଆକାଶରେ ଚଳିଲେ। ତିନି ମଧ୍ୟାକାଶରେ ବାୟୁ ପରି ହେଲେ, ଦେବ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ତେଜସାତିଵିରାଜନ୍ଵୈ ଦ୍ଵିତୀଯ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ । ଵ୍ଯାସସ୍ତୁ ଵିରହାକ୍ରାନ୍ତଃ କ୍ରନ୍ଦନ୍ପୁତ୍ରେତି ଚାସକୃତ୍
ଅସାଧାରଣ ତେଜରେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବ୍ୟାସ, ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭାସି, ବାରମ୍ବାର 'ମୋ ପୁଅ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗେ ଗତସ୍ତତ୍ର ଶୁକୋ ଯତ୍ର ସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍ । କ୍ରନ୍ଦମାନଂ ତଦା ଦୀନଂ ଵ୍ଯାସଂ ମତ୍ଵା ଶ୍ରମାକୁଲମ୍
ସେ ପାହାଡ଼ର ଶୃଙ୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁକ ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିଲେ। ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଦେଖି, ଶୁକ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖଭରା କାନ୍ଦଣ ଅନୁଭବ କଲେ।
ସର୍ଵଭୂତଗତଃ ସାକ୍ଷୀ ପ୍ରତିଶବ୍ଦମଦାତ୍ତଦା । ତତ୍ରାଦ୍ଯାପି ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗେ ପ୍ରତିଶବ୍ଦଃ ସ୍ଫୁଟୋଽଭଵତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ, ଶୁକ ସେତେବେଳେ ବ୍ୟାସଙ୍କ କାନ୍ଦଣର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଦେଲେ। ଏଠାରେ, ସେ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗରେ ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୁଣାଯାଏ।
ରୁଦନ୍ତଂ ତଂ ସମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଵ୍ଯାସଂ ଶୋକସମନ୍ଵିତମ୍ । ପୁତ୍ର ପୁତ୍ରେତି ଭାଷନ୍ତଂ ଵିରହେଣ ପରିପ୍ଲୁତମ୍
ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା, 'ପୁଅ, ପୁଅ!' ବୋଲି ଡାକୁଥିବା ଏବଂ ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି,