ତୁଲସୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ନୃପେଶ୍ଵର । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ହିତଂ ସତ୍ଯଂ ଯଥୋଚିତମ୍
ତୁଳସୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଭୋଜନ ଓ ପାନ କରି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ରାଜା ଉପଯୁକ୍ତ, ହିତକର ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ଶଂଖଚୂଡ ଉଵାଚ କାଲେନ ଯୋଜିତଂ ସର୍ଵଂ କର୍ମଭୋଗନିବନ୍ଧନମ୍ । ଶୁଭଂ ହର୍ଷଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଯଂ ଶୋକଶ୍ଚ ମଙ୍ଗଲମ୍
ଶଂଖଚୂଡ଼ କହିଲେ — ସମସ୍ତ କିଛି ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଏକାଠି ହୋଇଥାଏ, କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ ପାଇଁ ବନ୍ଧା; ଶୁଭ, ଆନନ୍ଦ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶୋକ ଓ ମଙ୍ଗଳ ସବୁ ସମୟର ଖେଳ।
କାଲେ ଭଵନ୍ତି ଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ ସ୍କନ୍ଧଵନ୍ତଶ୍ଚ କାଲତଃ । କ୍ରମେଣ ପୁଷ୍ପଵନ୍ତଶ୍ଚ ଫଲଵନ୍ତଶ୍ଚ କାଲତଃ
ସମୟ ଆସିଲେ ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାର ଡାଳି ହୁଏ, ପରେ ପରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ ଏବଂ ସମୟ ଆସିଲେ ଫଳ ହୁଏ।
ତେଷାଂ ଫଲାନି ପକ୍ଵାନି ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯେଵ କାଲତଃ । ତେ ସର୍ଵେ ଫଲିତାଃ କାଲେ ପାତଂ ଯାନ୍ତି ଚ କାଲତଃ
ସମୟ ଆସିଲେ ଏହି ଗଛର ଫଳ ପକେ, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଫଳ ପକି ଗଛରୁ ଝରିପଡ଼େ।
କାଲେ ଭଵନ୍ତି ଵିଶ୍ଵାନି କାଲେ ନଶ୍ଯନ୍ତି ସୁନ୍ଦରି । କାଲାତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା ଚ ସୃଜତି ପାତା ପାତି ଚ କାଲତଃ
ସମୟ ଆସିଲେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସମୟ ଆସିଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସୁନ୍ଦରି। ସମୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ପାଳନକର୍ତ୍ତା ପାଳନ କରନ୍ତି।
ସଂହର୍ତା ସଂହରେତ୍କାଲେ କ୍ରମେଣ ସଞ୍ଚରନ୍ତି ତେ । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦୀନାମୀଶ୍ଵରଃ ପ୍ରକୃତିଃ ପରା
ବିନାଶକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସମୟ ଆସିଲେ ବିନାଶ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ଠାକୁରାଣୀ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରକୃତି।
ସ୍ରଷ୍ଟା ପାତା ଚ ସଂହର୍ତା ସ ଚାତ୍ମା କାଲନର୍ତକଃ । କାଲେ ସ ଏଵ ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵାଭିନ୍ନାଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ପ୍ରଭୁଃ
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳନକର୍ତ୍ତା ଓ ବିନାଶକର୍ତ୍ତା—ସେଉଁଠି ସମୟର ନୃତ୍ୟକାର। ସମୟ ଆସିଲେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକୃତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
ନିର୍ମାଯ କୃତଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିଶ୍ଵସ୍ଥାଂଶ୍ଚ ଚରାଚରାନ୍ । ସର୍ଵେଶଃ ସର୍ଵରୂପଶ୍ଚ ସର୍ଵାତ୍ମା ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାକୁର, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଠାକୁର।
ଜନଂ ଜନେନ ଜନିତା ଜନଂ ପାତି ଜନେନ ଯଃ । ଜନଂ ଜନେନ ହରତେ ତଂ ଦେଵଂ ଭଜ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ଯିଏ ପ୍ରାଣୀକୁ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣୀକୁ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣୀକୁ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭଜ।
ଯସ୍ଯାଜ୍ଞଯା ଵାତି ଵାତଃ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଚ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଯସ୍ଯାଜ୍ଞଯା ଚ ତପନସ୍ତପତ୍ଯେଵ ଯଥାକ୍ଷଣମ୍
ଯାହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବାତାସ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ବହୁଛି, ଯାହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ତାପ ଦେଉଛି—
ଯଥାକ୍ଷଣଂ ଵର୍ଷତୀନ୍ଦ୍ରୋ ମୃତ୍ଯୁଶ୍ଚରତି ଜନ୍ତୁଷୁ । ଯଥାକ୍ଷଣଂ ଦହତ୍ଯଗ୍ନିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଭ୍ରମତି ଶୀତଵାନ୍
ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଛି, ଅଗ୍ନି ପୋଡ଼ୁଛି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶୀତଳ ହୋଇ ଘୁରୁଛି।
ମୃତ୍ଯୋର୍ମୃତ୍ଯୁଂ କାଲକାଲଂ ଯମସ୍ଯ ଚ ଯମଂ ପରମ୍ । ଵିଭୁଂ ସ୍ରଷ୍ଟୁଶ୍ଚ ସ୍ରଷ୍ଟାରଂ ମାତୁଶ୍ଚ ମାତୃକଂ ଭଵେ
ସେ ମୃତ୍ୟୁର ମୃତ୍ୟୁ, ସମୟର ସମୟ, ଯମଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟନ୍ତ୍ରକ; ସେଉଁଠି ଠାକୁର, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମାଆଙ୍କର ମାଆ, ଭବ।
ସଂହର୍ତାରଂ ଚ ସଂହର୍ତୁସ୍ତଂ ଦେଵଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜ । କୋ ଵା ବନ୍ଧୁଶ୍ଚ କେଷାଂ ଵା ସର୍ଵବନ୍ଧୁଂ ଭଜ ପ୍ରିଯେ
ବିନାଶକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ବିନାଶକର୍ତ୍ତା ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ଶରଣ ନେ। କିଏ କାହାର ଆତ୍ମୀୟ? ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଭଜ, ପ୍ରିୟ।
ଅହଂ କୋ ଵା ଚ ତ୍ଵଂ କା ଵା ଵିଧିନା ଯୋଜିତଃ ପୁରା । ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧଂ କର୍ମଣା ଚ ପୁନସ୍ତେନ ଵିଯୋଜିତଃ
ମୁଁ କିଏ, ତୁମେ କିଏ, କେଉଁ ଭାଗ୍ୟରେ ଆମେ ଏକାଠି ହେଲୁ? କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏକାଠି ହେଲୁ, ସେଇ ଭାଗ୍ୟରେ ପୁନି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲୁ।
ଅଜ୍ଞାନୀ କାତରଃ ଶୋକେ ଵିପତ୍ତୌ ନ ଚ ପଣ୍ଡିତଃ । ସୁଖେ ଦୁଃଖେ ଭ୍ରମତ୍ଯେଵ କାଲନେମିକ୍ରମେଣ ଚ
ଅଜ୍ଞାନୀ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଭୟଭୀତ ହୁଏ, ସେ ପଣ୍ଡିତ ନୁହେଁ; ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ସେ ସମୟର ଚକ୍ରରେ ଘୁରୁଛି।
ନାରାଯଣଂ ତଂ ସର୍ଵେଶଂ କାନ୍ତଂ ଯାସ୍ଯସି ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ତପଃ କୃତଂ ଯଦର୍ଥଂ ଚ ପୁରା ବଦରିକାଶ୍ରମେ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାକୁର, ପ୍ରିୟ ନାରାୟଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବ। ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ପୂର୍ବେ ବଦରିକା ଆଶ୍ରମରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲ।
ମଯା ତ୍ଵଂ ତପସା ଲବ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ଵରେଣ ଚ । ହର୍ଯର୍ଥେ ଯତ୍ତଵ ତପୋ ହରିଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି କାମିନି
ମୁଁ ତୁମକୁ ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦୟାରେ ପାଇଥିଲି; ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲ, ତୁମେ ସେହି ହରିଙ୍କୁ ପାଇବ, କାମିନୀ।
ଵୃନ୍ଦାଵନେ ଚ ଗୋଵିନ୍ଦଂ ଗୋଲୋକେ ତ୍ଵଂ ଲଭିଷ୍ଯସି । ଅହଂ ଯାସ୍ଯାମି ତଲ୍ଲୋକଂ ତନୁଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚ ଦାନଵୀମ୍
ବୃନ୍ଦାବନରେ ତୁମେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପାଇବ, ଗୋଲୋକରେ ତୁମେ ସେଉଁଠି ଲାଗିବ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଲୋକକୁ ଯିବି, ଏହି ଦାନବୀ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି।
ତତ୍ର ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ମାଂ ତ୍ଵଂ ଚ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ଚ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଅଗମଂ ରାଧିକାଶାପାଦ୍ଭାରତଂ ଚ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍
ସେଉଁଠି ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିବ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଖିବି। ରାଧାଙ୍କ ଶାପରେ ମୁଁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଭାରତକୁ ଆସିଛି।
ପୁନର୍ଯାସ୍ଯାମି ତତ୍ରୈଵ କଃ ଶୋକୋ ମେ ଶୃଣୁ ପ୍ରିଯେ । ତ୍ଵଂ ଚ ଦେହଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଦିଵ୍ଯରୂପଂ ଵିଧାଯ ଚ
ମୁଁ ପୁନି ସେଉଁଠିକୁ ଯିବି—ମୋତେ କଣ ଦୁଃଖ, ପ୍ରିୟ? ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିବ।
ତତ୍କାଲଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ହରିଂ ମା କାନ୍ତେ କାତରା ଭଵ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ଦିନାନ୍ତେ ଚ ତଯା ସାର୍ଧଂ ମନୋହରମ୍
ସେ ସମୟରେ ତୁମେ ହରିଙ୍କୁ ପାଇବେ; ଏହିପରି ଭାବନ୍ତୁ ନାହିଁ, ପ୍ରିୟେ। ଏହିପରି କହି, ସେ ଦିନର ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ସହ ମିଶି ମନମୋହନ ଭାବରେ—
ସୁଷ୍ଵାପ ଶୋଭନେ ତଲ୍ପେ ପୁଷ୍ପଚନ୍ଦନଚର୍ଚିତେ । ନାନାପ୍ରକାରଵିଭଵଂ ଚକାର ରତ୍ନମନ୍ଦିରେ
ସେ ଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦନରେ ଶୋଭିତ ସୁନ୍ଦର ଶଯ୍ୟାରେ ଭଲଭାବେ ଶୁଇଲେ, ଏବଂ ରତ୍ନମୟ ମହଳରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ।
ରତ୍ନପ୍ରଦୀପସଂଯୁକ୍ତେ ସ୍ତ୍ରୀରତ୍ନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁନ୍ଦରୀମ୍ । ନିନାଯ ରଜନୀଂ ରାଜା କ୍ରୀଡାକୌତୁକମଙ୍ଗଲୈଃ
ରତ୍ନଦୀପର ଆଲୋକରେ ଭରିଥିବା ମହଳରେ, ସେ ନାରୀମଣି ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ପାଇ, ରାଜା ରାତିଟିଏ ଖେଳ, ଆନନ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ କଟାଇଲେ।
କୃତ୍ଵା ଵକ୍ଷସି ତାଂ କାନ୍ତାଂ ରୁଦତୀମତିଦୁଃଖିତାମ୍ । କୃଶୋଦରୀଂ ନିରାହାରାଂ ନିମଗ୍ନାଂ ଶୋକସାଗରେ
ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ, ଯିଏ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ, କ୍ଷୀଣଦେହୀ, ଉପବାସରେ ଓ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଥିଲେ, ଆପଣର ଛାତିରେ ଧରିଥିଲେ।
ପୁନସ୍ତାଂ ବୋଧଯାମାସ ଦିଵ୍ଯଜ୍ଞାନେନ ଜ୍ଞାନଵିତ୍ । ପୁରା କୃଷ୍ଣେନ ଯଦ୍ଦତ୍ତଂ ଭାଣ୍ଡୀରେ ତତ୍ତ୍ଵମୁତ୍ତମମ୍
ପୁଣି ସେ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କଲେ—ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱ କୃଷ୍ଣ ଭାଣ୍ଡୀରେ ଦେଇଥିଲେ।
ସ ଚ ତସ୍ଯୈ ଦଦୌ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଶୋକହରଂ ପରମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ସା ଦେଵୀ ପ୍ରସନ୍ନଵଦନେକ୍ଷଣା
ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇ ଦେବୀ ଶାନ୍ତ ମୁଖ ଓ ଦୀପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
କ୍ରୀଡାଂ ଚକାର ହର୍ଷେଣ ସର୍ଵଂ ମତ୍ଵେତି ନଶ୍ଵରମ୍ । ତୌ ଦମ୍ପତୀ ଚ କ୍ରୀଡନ୍ତୌ ନିମଗ୍ନୌ ସୁଖସାଗରେ
ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳିଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ଭାବି; ଏବଂ ସେ ଦୁଇଜଣ ଦମ୍ପତି ଖେଳିଖେଳି ଶୁଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଗଲେ।
ପୁଲକାଞ୍ଚିତସର୍ଵାଙ୍ଗୌ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୌ ନିର୍ଜନେ ମୁନେ । ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗସଂଯୁକ୍ତୌ ସୁପ୍ରୀତୌ ସୁରତୋତ୍ସୁକୋ
ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା, ନିର୍ଜନେ ଦୁଇଜଣ ଅଚେତନ ହେଲେ, ମୁନି, ଦୁଇଁଜଣ ଅଙ୍ଗେ ଅଙ୍ଗ ଲଗାଇ, ଗଭୀର ସନ୍ତୋଷ ଓ ପ୍ରେମ ଆସ୍ୱାଦରେ ଲିନ ହେଲେ।
ଏକାଙ୍ଗୌ ଚ ତଥା ତୌ ଦ୍ଵୌ ଚାର୍ଧନାରୀଶ୍ଵରୋ ଯଥା । ପ୍ରାଣେଶ୍ଵରଂ ଚ ତୁଲସୀ ମେନେ ପ୍ରାଣାଧିକଂ ପରମ୍
ସେମାନେ ଏକ ଦେହ ଭଳି ହେଲେ, ଯେପରି ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର; ଏବଂ ତୁଳସୀ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବିଲେ।
ପ୍ରାଣାଧିକାଂ ଚ ତାଂ ମେନେ ରାଜା ପ୍ରାଣେଶ୍ଵରୀଂ ସତୀମ୍ । ତୌ ସ୍ଥିତୌ ସୁଖସୁପ୍ତୌ ଚ ତନ୍ଦ୍ରିତୌ ସୁନ୍ଦରୌ ସମୌ
ରାଜା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ପତିବ୍ରତାଙ୍କୁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବିଲେ; ଦୁଇଜଣ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ମିଶି, ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଇ ଓ ଅଳସ ହେଇ ରହିଲେ।