ଅଦ୍ରୋହଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଦା ବୁଧୈଃ । ସ କଥଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଭଵେତ୍ତଥା
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ସବୁ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି ନ କରିବା ଉଚିତ; ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକ କିପରି ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବେ?
ଵିତ୍ତୈଷଣା ନ ତେ ଶାନ୍ତା ତଥା ରାଜ୍ଯସୁଖୈଷଣା । ଜଯୈଷଣା ଚ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ କଥଂ ଭଵେଃ
ଧନ ଆଶା ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ରାଜସୁଖ ଆଶା ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଟେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଆଶା ମଧ୍ୟ ରହିଛି—ତେଣୁ କିପରି ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ?
ଚୌରେଷୁ ଚୌରବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ସାଧୁବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ତାପସେ । ସ୍ଵପରତ୍ଵଂ ତଵାପ୍ଯସ୍ତି ଵିଦେହସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ ନୃପ
ଚୋରମାନେ ମଧ୍ୟ ଚୋର ଭାବ ରଖନ୍ତି; ତାପସମାନେ ତାପସ ଭାବ ରଖନ୍ତି; 'ମୋ' ଓ 'ପର' ଭାବ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ରଖିଛ; ରାଜା, ତେଣୁ କିପରି ଦେହମୁକ୍ତ ହେବେ?
କଟୁତୀକ୍ଷ୍ଣୁକଷାଯାମ୍ଲରସାନ୍ଵେତ୍ସି ଶୁଭାଶୁଭାନ୍ । ଶୁଭେଷୁ ରମତେ ଚିତ୍ତଂ ନାଶୁଭେଷୁ ତଥା ନୃପ
ତୁମେ କଟୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଷା, ଅମ୍ଳ ରସ ଅନୁଭବ କରୁଛ; ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଦେଖୁଛ; ଶୁଭରେ ମନ ରମେ, ଅଶୁଭରେ ଏପରି ନୁହେଁ, ରାଜା।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତିଶ୍ଚ ତଵ ରାଜନ୍ ଭଵନ୍ତି ହି । ଅଵସ୍ଥାସ୍ତୁ ଯଥାକାଲଂ ତୁରୀଯା ତୁ କଥଂ ନୃପ
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ତୁମର ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ରାଜା; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହିଁ ଅବସ୍ଥା ଆସେ—ତେଣୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କିପରି ଲାଭ କରିପାରିବ?
ପଦାତ୍ଯଶ୍ଵରଥେଭାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଵୈ ଵଶଗା ମମ । ସ୍ଵାମ୍ଯହଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ମନ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ନ ମନ୍ଯସେ
ପଦାଟୀ, ଅଶ୍ୱ, ରଥ, ହାତୀ ସବୁ ମୋ ଅଧୀନ; ମୁଁ ସବୁଙ୍କ ମାଲିକ—ତୁମେ ଏହିଁ ଭାବ କରୁଛ କି, କରୁନାହିଁ?
ମିଷ୍ଟମତ୍ସି ସଦା ରାଜନ୍ମୁଦିତୋ ଵିମନାସ୍ତଥା । ମାଲାଯାଂ ଚ ତଥା ସର୍ପେ ସମଦୃକ୍ କ୍ଵ ନୃପୋତ୍ତମ
ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତୁମେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ, ଏହିଁ ଭଳି ଦୁଃଖିତ ମଧ୍ୟ ହୁଅ; ମାଳା କିମ୍ବା ସାପ ଥିଲେ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମଭାବ କେଉଁଠି?
ଵିମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ । ଏକାତ୍ମବୁଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵତ୍ର ହିତକୃତ୍ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ
ଯେଉଁ ଲୋକ ମୁକ୍ତ, ରାଜା, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନା ସମାନ; ସେ ସବୁଠି ଏକାତ୍ମ ଭାବ ରଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ କରନ୍ତି।
ନ ମେଽଦ୍ଯ ରମତେ ଚିତ୍ତଂ ଗୃହଦାରାଦିଷୁ କ୍ଵଚିତ୍ । ଏକାକୀ ନିଃସ୍ପୃହୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଚରେଯମିତି ମେ ମତିଃ
ଆଜି ମୋର ମନ ଗୃହ, ଜନାନୀ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ମୋ ମନ ଏହିଁ ଯେ, ଏକା ଏକା ନିଃସ୍ପୃହ ଭାବରେ ଚାଲିବି।
ନିଃସଙ୍ଗୋ ନିର୍ମମଃ ଶାନ୍ତଃ ପତ୍ରମୂଲଫଲାଶନଃ । ମୃଗଵଦ୍ଵିଚରିଷ୍ଯାମି ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ
ନିଃସଙ୍ଗ, ନିର୍ମମ, ଶାନ୍ତ, ପତ୍ର, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ମୃଗ ପରି ଘୁଞ୍ଚିବି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ବିନା।
କିଂ ମେ ଗୃହେଣ ଵିତ୍ତେନ ଭାର୍ଯଯା ଚ ସୁରୂପଯା । ଵିରାଗମନସଃ କାମଂ ଗୁଣାତୀତସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵ
ମୋ ମନ ଯେତେବେଳେ ବିରାଗ ହୋଇଯାଇଛି, ଗୁଣ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏପରି ଦିନରେ ଘର, ଧନ, ଲାଗି ରୂପବତୀ ଜନାଣୀ କଣ ଉପକାର କରିବେ, ରାଜା?
ଚିନ୍ତ୍ଯସେ ଵିଵିଧାକାରଂ ନାନାରାଗସମାକୁଲମ୍ । ଦମ୍ଭୋଽଯଂ କିଲ ତେ ଭାତି ଵିମୁକ୍ତୋଽସ୍ମୀତି ଭାଷସେ
ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଛ, ଅନେକ ଆସକ୍ତିରେ ଭରିଯାଇଛ; ଏହା ମାତ୍ର ଦେଖା ଦେଖିବା, କାହିଁକିନା ତୁମେ କହୁଛ — 'ମୁଁ ମୁକ୍ତ'।
କଦାଚିଚ୍ଛତ୍ରୁଜା ଚିନ୍ତା ଧନଜା ଚ କଦାଚନ । କଦାଚିତ୍ସୈନ୍ଯଜା ଚିନ୍ତା ନିଶ୍ଚିନ୍ତୋଽସି କଦା ନୃପ
କେବେ ଶତ୍ରୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା, କେବେ ଧନ ନେଇ ଚିନ୍ତା, କେବେ ସେନା ନେଇ ଚିନ୍ତା; ରାଜା, କେବେ ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା ମୁକ୍ତ ହେବ?
ଵୈଖାନସା ଯେ ମୁନଯୋ ମିତାହାରା ଜିତଵ୍ରତାଃ । ତେଽପି ମୁହ୍ଯନ୍ତି ସଂସାରେ ଜାନନ୍ତୋଽପି ହ୍ଯସତ୍ଯତାମ୍
ଅଳ୍ପ ଖାଇବା, ନିୟମ ରଖିବା ମାନେ ଯେଉଁ ଭୂକ୍ଷଣ୍ଡ ମୁନିମାନେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମିତ ହେଇଯାନ୍ତି, ଏହା ଅସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ତଵ ଵଂଶସମୁତ୍ଥାନାଂ ଵିଦେହା ଇତି ଭୂପତେ । କୁଟିଲଂ ନାମ ଜାନୀହି ନାନ୍ଯଥେତି କଦାଚନ
ରାଜା, ତୁମ ବଂଶରେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ 'ବିଦେହ' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହି ନାମଟି ଟେଢ଼ା, ଏହା କେବେ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଵିଦ୍ଯାଧରୋ ଯଥା ମୂର୍ଖୋ ଜନ୍ମାନ୍ଧସ୍ତୁ ଦିଵାକରଃ । ଲକ୍ଷ୍ମୀଧରୋ ଦରିଦ୍ରଶ୍ଚ ନାମ ତେଷାଂ ନିରର୍ଥକମ୍
ଯେପରିକି ଏକ ବିଦ୍ୟାଧର ଅଜ୍ଞ, ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧନୀ ଲୋକ ଦରିଦ୍ର, ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଅର୍ଥହୀନ।
ତଵ ଵଂଶୋଦ୍ଭଵା ଯେ ଯେ ଶ୍ରୁତାଃ ପୂର୍ଵେ ମଯା ନୃପାଃ । ଵିଦେହା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତା ନାମତଃ କର୍ମତୋ ନ ତେ
ତୁମ ବଂଶରେ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ସେମାନେ 'ବିଦେହ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ।
ନିମିନାମାଭଵଦ୍ରାଜା ପୂର୍ଵଂ ତଵ କୁଲେ ନୃପ । ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ସ ତୁ ରାଜର୍ଷିର୍ଵସିଷ୍ଠଂ ସ୍ଵଗୁରୁଂ ମୁନିମ୍
ରାଜା, ତୁମ ବଂଶରେ ପୂର୍ବେ 'ନିମି' ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ମୁନି 'ବସିଷ୍ଠ'ଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ନିମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ତଦା ତମୁଵାଚ ନୃପଂ ମୁନିଃ । ନିମନ୍ତ୍ରିତୋଽସ୍ମି ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରେଣାଧୁନା କିଲ
ସେତିବେଳେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରେ, ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏବେ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଛି।'
କୃତ୍ଵା ତସ୍ଯ ମଖଂ ପୂର୍ଣଂ କରିଷ୍ଯାମି ତଵାପି ଵୈ । ତାଵତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସମ୍ଭାରଂ ତୁ ଶନୈଃ ଶନୈଃ
'ସେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପରେ, ତୁମର ମଧ୍ୟ କରିବି; ଏପରି ରାଜା, ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ନିର୍ଯଯୌ ସୋଽଥ ମହେନ୍ଦ୍ରଯଜନେ ମୁନିଃ । ନିମିରନ୍ଯଂ ଗୁରୁଂ କୃତ୍ଵା ଚକାର ମଖମୁତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି କହି, ମୁନି ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ; ନିମି ଅନ୍ୟ ଗୁରୁ କରି, ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କୁପିତୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ନୃପତିଂ ପୁନଃ । ଶଶାପ ଚ ପତତ୍ଵଦ୍ଯ ଦେହସ୍ତେ ଗୁରୁଲୋପକ
ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ବହୁତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: 'ଗୁରୁ ଅବହେଳା କରିଥିବାରୁ ଆଜି ତୁମ ଦେହ ପତିବ।'
ରାଜାପି ତଂ ଶଶାପାଥ ତଵାପି ଚ ପତତ୍ଵଯମ୍ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଶାପାତ୍ପତିତୌ ତାଵେଵ ଚ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ରାଜା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: 'ତୁମର ମଧ୍ୟ ପତିବ।' ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ଏକାପର ଶାପରେ ପତିଗଲେ; ଏହି କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଛି।
ଵିଦେହେନ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କଥଂ ଶପ୍ତୋ ଗୁରୁଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଵିନୋଦ ଇଵ ମେ ଚିତ୍ତେ ଵିଭାତି ନୃପସତ୍ତମ
ରାଜେନ୍ଦ୍ର, କିପରି 'ବିଦେହ' ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିଜେ ଶାପ ଦେଲେ? ଏହି କଥା ମୋ ମନରେ ମନୋରଞ୍ଜନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ରାଜାମାନ୍ୟ।
ଜନକ ଉଵାଚ ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ନାତ୍ର ମିଥ୍ଯା କିଞ୍ଚିଦିଦଂ ମତମ୍ । ତଥାପି ଶୃଣୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଗୁରୁର୍ମମ ସୁପୂଜିତଃ
ଜନକ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେ ସତ୍ୟ; ଏଠାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ। ତଥାପି, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ; ମୋ ଗୁରୁ ବହୁତ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ।'
ପିତୁଃ ସଙ୍ଗଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଵନଂ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛସି । ମୃଗୈଃ ସହ ସୁସମ୍ବନ୍ଧୋ ଭଵିତା ତେ ନ ସଂଶଯଃ
ପିତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଛାଡି, ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଛ; ତୁମର ମୃଗମାନେ ସହିତ ଭଲ ସମ୍ପର୍କ ହେବ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମହାଭୂତାନି ସର୍ଵତ୍ର ନିଃସଙ୍ଗଃ କ୍ଵ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଆହାରାର୍ଥଂ ସଦା ଚିନ୍ତା ନିଶ୍ଚିନ୍ତଃ ସ୍ଯାଃ କଥଂ ମୁନେ
ବଡ଼ ପଞ୍ଚଭୂତ ସବୁଠି ଅଛି; କେଉଁଠି ତୁମେ ଆସକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହେବ? ଖାଇବା ପାଇଁ ସଦା ଚିନ୍ତା ରହିବ; ମୁନି, କିପରି ଚିନ୍ତା ମୁକ୍ତ ହେବ?
ଦଣ୍ଡାଜିନକୃତା ଚିନ୍ତା ଯଥା ତଵ ଵନେଽପି ଚ । ତଥୈଵ ରାଜ୍ଯଚିନ୍ତା ମେ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ଵା ନ ଵା
ବନରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଦଣ୍ଡ ଓ ଆଜିନ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଛ; ଏଭଳି ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ଚିନ୍ତା କରିଲି ବା ନକରିଲି।
ଵିକଲ୍ପୋପହତସ୍ତ୍ଵଂ ଵୈ ଦୂରଦେଶମୁପାଗତଃ । ନ ମେ ଵିକଲ୍ପସନ୍ଦେହୋ ନିର୍ଵିକଲ୍ପୋଽସ୍ମି ସର୍ଵଥା
ତୁମେ ସନ୍ଦେହରେ ଭୋଗିଛ, ଦୂର ଦେଶରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ। କିନ୍ତୁ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ମୁଁ ସବୁପରି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଅଟୁଟ ମନରେ ଅଛି।
ସୁଖଂ ସ୍ଵପିମି ଵିପ୍ରାହଂ ସୁଖଂ ଭୁଞ୍ଜାମି ସର୍ଵଥା । ନ ବଦ୍ଧୋଽସ୍ମୀତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯାହଂ ସର୍ଵଦୈଵ ସୁଖୀ ମୁନେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସୁଖରେ ଶୋଇଥାଏ, ସୁଖରେ ଖାଏ, ସବୁଦିନ ସୁଖୀ ଅଛି। ମୋ ମନେ କେବେ ବନ୍ଧନ ଭାବ ନାହିଁ, ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଖୁସି ରହେ, ହେ ମୁନି।