ହରେର୍ଭକ୍ତିଵ୍ଯଵହିତା ସର୍ଵମାଯାକରଣ୍ଡିକା । ସଂସାରକାରାଗାରେ ଚ ଶଶ୍ଵନ୍ନିଗଡରୂପିଣୀ
ସେ ହରିଙ୍କର ଭକ୍ତିକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ମାୟାର ଭଣ୍ଡାର; ସଂସାରର କାରାଗାରରେ ସଦା ଶୃଙ୍ଖଳର ରୂପ।
ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲସ୍ଵରୂପା ଚ ମିଥ୍ଯା ଚ ସ୍ଵପ୍ନରୂପିଣୀ । ବିଭ୍ରତୀ ବାହ୍ଯସୌନ୍ଦର୍ଯମଧୋଽଙ୍ଗମତିକୁତ୍ସିତମ୍
ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ମାୟାବି ଭ୍ରମାଣ, ମିଥ୍ୟା ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ସମାନ; ବାହାରେ ଶୃଙ୍ଗାର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିନ୍ଦନୀୟ।
ନାନାଵିଣ୍ମୂତ୍ରପୂଯାନାମାଧାରଂ ମଲସଂଯୁତମ୍ । ଦୁର୍ଗନ୍ଧିଦୋଷସଂଯୁକ୍ତଂ ରକ୍ତାରକ୍ତମସଂସ୍କୃତମ୍
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମଳ, ପେଶାବ, ପୁୟ, ଏହାର ଆଧାର, ଅପବିତ୍ରତାରେ ଭରିଥିବା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଦୋଷରେ ଯୁକ୍ତ, ରକ୍ତ ଓ ଅପରିଷ୍କୃତ।
ମାଯାରୂପା ମାଯିନାଂ ଚ ଵିଧିନା ନିର୍ମିତା ପୁରା । ଵିଷରୂପା ମୁମୁକ୍ଷୂଣାମଦୃଶ୍ଯାପ୍ଯଭିଵାଞ୍ଛତାମ୍
ସେ ମାୟାର ରୂପ, ମାୟାଗ୍ରସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି; ମୁକ୍ତି ଆକାଂକ୍ଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁଲସୀ ତଂ ତୁ ଵିରରାମ ଚ ନାରଦ । ସସ୍ମିତଃ ଶଙ୍ଖଚୂଡଶ୍ଚ ପ୍ରଵକ୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ
ଏପରି କହି ତୁଳସୀ ଚୁପ ହେଲେ, ନାରଦ ମଧ୍ୟ ନିରବ ହେଲେ । ହସି ଶଂଖଚୂଡ଼ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଶଙ୍ଖଚୂଡ ଉଵାଚ ତ୍ଵଯା ଯତ୍କଥିତଂ ଦେଵି ନ ଚ ସର୍ଵମଲୀକକମ୍ । କିଞ୍ଚିତ୍ସତ୍ଯମଲୀକଂ ଚ କିଞ୍ଚିନ୍ମତ୍ତୋ ନିଶାମଯ
ଶଂଖଚୂଡ଼ କହିଲେ — ମହିଳା, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲ୍ ନୁହେଁ; କିଛି ସତ୍ୟ, କିଛି ଭୁଲ୍ । ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ ।
ନିର୍ମିତଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଧାତ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀରୂପଂ ସର୍ଵମୋହନମ୍ । କୃତ୍ଵା ରୂପଂ ଵାସ୍ତଵଂ ଚ ପ୍ରଶସ୍ଯଂ ଚାପ୍ରଶଂସିତମ୍
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମହିଳା ରୂପ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋହିତ କରେ । ଏକଟି ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ୟଟି ତାହା ନୁହେଁ ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସରସ୍ଵତୀ ଦୁର୍ଗା ସାଵିତ୍ରୀ ରାଧିକାଦିକା । ସୃଷ୍ଟିସୂତ୍ରସ୍ଵରୂପା ଚ ଆଦ୍ଯା ସୃଷ୍ଟିର୍ଵିନିର୍ମିତା
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଦୁର୍ଗା, ସାବିତ୍ରୀ, ରାଧିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିର ତନ୍ତୁ ରୂପ ଭିତରେ ଯେଉଁ ଆଦି ମହିଳା ରୂପ ତିଆରି ହୋଇଛି ।
ଏତାସାମଂଶରୂପଂ ଚ ସ୍ତ୍ରୀରୂପଂ ଵାସ୍ତଵଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତତ୍ପ୍ରଶସ୍ଯଂ ଯଶୋରୂପଂ ସର୍ଵମଙ୍ଗଲକାରକମ୍
ଏହି ମହିଳାମାନଙ୍କର ଅଂଶ ରୂପକୁ ସତ୍ୟ ମହିଳା ରୂପ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ସେଗୁଡିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଆଣେ ।
ଶତରୂପା ଦେଵହୂତୀ ସ୍ଵଧା ସ୍ଵାହା ଚ ଦକ୍ଷିଣା । ଛାଯାଵତୀ ରୋହିଣୀ ଚ ଵରୁଣାନୀ ଶଚୀ ତଥା
ଶତରୂପା, ଦେବହୂତୀ, ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ଦକ୍ଷିଣା, ଛାୟାବତୀ, ରୋହିଣୀ, ବରୁଣାନୀ, ଶଚୀ ମଧ୍ୟ ।
କୁବେରସ୍ଯ ଚ ପତ୍ନୀ ଯାପ୍ଯଦିତିଶ୍ଚ ଦିତିସ୍ତଥା । ଲୋପାମୁଦ୍ରାନସୂଯା ଚ କୋଟଭୀ ତୁଲସୀ ତଥା
କୁବେରଙ୍କର ଜନା, ଅଦିତି, ଦିତି, ଲୋପାମୁଦ୍ରା, ଅନସୂୟା, କୋଟଭୀ, ତୁଳସୀ ମଧ୍ୟ ।
ଅହଲ୍ଯାରୁନ୍ଧତୀ ମେନା ତାରା ମନ୍ଦୋଦରୀ ତଥା । ଦମଯନ୍ତୀ ଵେଦଵତୀ ଗଙ୍ଗା ଚ ମନସା ତଥା
ଅହଳ୍ୟା, ଅରୁନ୍ଧତୀ, ମେନା, ତାରା, ମନ୍ଦୋଦରୀ, ଦମୟନ୍ତୀ, ବେଦବତୀ, ଗଙ୍ଗା, ମନସା ।
ପୁଷ୍ଟିସ୍ତୁଷ୍ଟିଃ ସ୍ମୃତିର୍ମେଧା କାଲିକା ଚ ଵସୁନ୍ଧରା । ଷଷ୍ଠୀ ମଙ୍ଗଲଚଣ୍ଡୀ ଚ ମୂର୍ତିଶ୍ଚ ଧର୍ମକାମିନୀ
ପୁଷ୍ଟି, ତୁଷ୍ଟି, ସ୍ମୃତି, ମେଧା, କାଳିକା, ବସୁନ୍ଧରା, ଷଷ୍ଠୀ, ମଙ୍ଗଳଚଣ୍ଡୀ, ମୂର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମକାମିନୀ ।
ସ୍ଵସ୍ତିଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ ଶାନ୍ତିଶ୍ଚ କାନ୍ତିଃ କ୍ଷାନ୍ତିସ୍ତଥା ପରା । ନିଦ୍ରା ତନ୍ଦ୍ରା କ୍ଷୁତ୍ପିପାସା ସନ୍ଧ୍ଯା ରାତ୍ରିଦିନାନି ଚ
ସ୍ୱସ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଶାନ୍ତି, କାନ୍ତି, କ୍ଷାନ୍ତି, ପରା, ନିଦ୍ରା, ତନ୍ଦ୍ରା, ଭୋକ, ପିଆସ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତି ଦିନ ।
ସମ୍ପତ୍ତିର୍ଧୃତିକୀର୍ତୀ ଚ କ୍ରିଯା ଶୋଭା ପ୍ରଭା ଶିଵା । ଯତ୍ସ୍ତ୍ରୀରୂପଂ ଚ ସମ୍ଭୂତମୁତ୍ତମଂ ତୁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ
ସମୃଦ୍ଧି, ଧୃତି, କୀର୍ତି, କ୍ରିୟା, ଶୋଭା, ପ୍ରଭା, ଶିବା; ଯେଉଁ ମହିଳା ରୂପ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ।
କଲାକଲାଂଶରୂପଂ ଚ ସ୍ଵର୍ଵେଶ୍ଯାଦିକମେଵ ଚ । ତଦପ୍ରଶସ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵେଷୁ ପୁଂଶ୍ଚଲୀରୂପମେଵ ଚ
କଳା ଓ ଅଂଶ ରୂପ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାୟିକା ଭିତରେ ଯେଉଁ ଅପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ମହିଳା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଜଗତରେ ଚଞ୍ଚଳ ମହିଳା ରୂପ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ ।
ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରଧାନଂ ଯଦ୍ରୂପଂ ତଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ଚ ପ୍ରଭାଵତଃ । ତଦୁତ୍ତମଂ ଚ ଵିଶ୍ଵେଷୁ ସାଧ୍ଵୀରୂପଂ ପ୍ରଶଂସିତମ୍
ଯେଉଁ ମହିଳା ରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ ଓ ସାଧ୍ବୀ ରୂପ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ ।
ତଦ୍ଵାସ୍ତଵଂ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । ରଜୋରୂପଂ ତମୋରୂପଂ କଲାସୁ ଵିଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍
ସେ ସତ୍ୟ ମହିଳା ରୂପକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି । ରଜସ ଓ ତମସ ରୂପକୁ ନିଜ-ନିଜ କଳା ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ମଧ୍ଯମା ରଜସଶ୍ଚାଂଶାସ୍ତାସ୍ତୁ ଭୋଗେଷୁ ଲୋଲୁପାଃ । ସୁଖସମ୍ଭୋଗଵଶ୍ଯାଶ୍ଚ ସ୍ଵକାର୍ଯେ ନିରତାଃ ସଦା
ରଜସ ଭାବରେ ଥିବା ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର, ସେମାନେ ଭୋଗରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସୁଖ ଭୋଗ ଓ ନିଜ କାମରେ ସଦା ଲିନ ରହନ୍ତି ।
କପଟା ମୋହକାରିଣ୍ଯୋ ଧର୍ମାର୍ଥଵିମୁଖାଃ ସଦା । ରଜୋରୂପସ୍ଯ ସାଧ୍ଵୀତ୍ଵମତୋ ନୈଵୋପଜାଯତେ
କପଟ, ମୋହ ଦେଇଥିବା, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରୁ ସଦା ଦୂର ରହିଥିବା; ଏହି ରଜସ ଭାବରେ ଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କରେ ସାଧ୍ବୀତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି ।
ଇଦଂ ମଧ୍ଯମରୂପଂ ଚ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । ତମୋରୂପଂ ଦୁର୍ନିଵାର୍ଯମଧମଂ ତଦ୍ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ
ଏହି ମଧ୍ୟମ ରୂପକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି । ତମସ ରୂପ ଅତି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ନିମ୍ନ ଭାବରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଜଣାନ୍ତି ।
ନ ପୃଚ୍ଛତି କୁଲେ ଜାତଃ ପଣ୍ଡିତଶ୍ଚ ପରସ୍ତ୍ରିଯମ୍ । ନିର୍ଜନେ ନିର୍ଜଲେ ଵାପି ରହସ୍ଯପି ପରସ୍ତ୍ରିଯମ୍
ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଓ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟର ଜନାକୁ କେବେ ନିଜେ ଚାହିଁ ଦେଖିବେନି; ଏକା ଠାରେ, ଜଳ ଭିତରେ କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ ଥାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ।
ଆଗଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ସମୀପମାଜ୍ଞଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଧୁନା । ଗାନ୍ଧର୍ଵେଣ ଵିଵାହେନ ତ୍ଵାଂ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯାମି ଶୋଭନେ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମର ସମ୍ନିଧିକୁ ଆସିଛି; ଶୋଭାମୟୀ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହ ପ୍ରକାରରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିଜ ଜୀବନସଂଗୀନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବି।
ଅହମେଵ ଶଙ୍ଖଚୂଡୋ ଦେଵଵିଦ୍ରାଵକାରକଃ । ଦନୁଵଂଶ୍ଯୋ ଵିଶେଷେଣ ସୁଦାମାହଂ ହରେଃ ପୁରା
ମୁଁ ନିଜେ ଶଂଖଚୂଡ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିବା ଦାନବ; ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଦାନୁବଂଶର, ଏବଂ ପୂର୍ବେ ମୁଁ ହରିଙ୍କ ପରିଚାରକ ସୁଦାମା ଥିଲି।
ଅହମଷ୍ଟସୁ ଗୋପେଷୁ ଗୋପୋଽପି ପାର୍ଷଦେଷୁ ଚ । ଅଧୁନା ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରୋଽହଂ ରାଧିକାଯାଶ୍ଚ ଶାପତଃ
ମୁଁ ଅଠ ଗୋପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋପ ଥିଲି, ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଥିଲି; ଏବେ ରାଧିକାଙ୍କ ଶାପରେ ମୁଁ ଦାନବମାନଙ୍କ ରାଜା ହୋଇଛି।
ଜାତିସ୍ମରୋଽହଂ ଜାନାମି କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ରପ୍ରଭାଵତଃ । ଜାତିସ୍ମରା ତ୍ଵଂ ତୁଲସୀ ସମ୍ଭୁକ୍ତା ହରିଣା ପୁରା
ମୁଁ ଜନ୍ମସ୍ମରଣ କରିପାରିବା, କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଛି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ତୁଳସୀ, ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବେ ଭୋଗିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଜନ୍ମସ୍ମରଣ କରିପାରିବା।
ତ୍ଵମେଵ ରାଧିକାକୋପାଜ୍ଜାତାସି ଭାରତେ ଭୁଵି । ତ୍ଵାଂ ସମ୍ଭୋକ୍ତୁମୁତ୍ସୁକୋଽହଂ ନାଲଂ ରାଧାଭଯାତ୍ତତଃ
ତୁମେ ରାଧିକାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଭାରତ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ; ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେବାକୁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ, କିନ୍ତୁ ରାଧାଙ୍କ ଭୟରୁ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ପୁମାନ୍ଵିରରାମ ମହାମୁନେ । ସସ୍ମିତଂ ତୁଲସୀ ତୁଷ୍ଟା ପ୍ରଵକ୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ ସେ ପୁରୁଷ ଚୁପ ହେଲେ, ମହାମୁନି; ତୁଳସୀ ହସି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତୁଲସ୍ଯୁଵାଚ ଏଵଂଵିଧୋ ବୁଧୋ ନିତ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵେଷୁ ଚ ପ୍ରଶଂସିତଃ । କାନ୍ତମେଵଂଵିଧଂ କାନ୍ତା ଶଶ୍ଵଦିଚ୍ଛତି କାମତଃ
ତୁଳସୀ କହିଲେ: ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ସବୁ ଜଗତରେ ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ; ଏପରି ପ୍ରିୟ ପୁରୁଷକୁ ପ୍ରେମରେ ପ୍ରିୟା ନିତ୍ୟ ଚାହେ।
ତ୍ଵଯାହମଧୁନା ସତ୍ଯଂ ଵିଚାରେଣ ପରାଜିତା । ସ ନିନ୍ଦିତଶ୍ଚାପ୍ଯଶୁଚିର୍ଯଃ ପୁମାଂଶ୍ଚ ସ୍ତ୍ରିଯା ଜିତଃ
ତୁମର ଯୁକ୍ତିରେ ଏବେ ମୁଁ ଏକଦମ ସତ୍ୟରେ ହାରିଗଲି; ଯେ ପୁରୁଷ ଜଣେ ଜନାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତ, ସେ ଅଶୁଚି ଏବଂ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ।