ରତ୍ନାଙ୍ଗୁଲୀଯକୈର୍ଦିଵ୍ଯୈରଙ୍ଗୁଲ୍ଯାଵଲିରାଜିତା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ଲଲିତାଂ ରମ୍ଯାଂ ସୁଶୀଲାଂ ସୁନ୍ଦରୀଂ ସତୀମ୍
ତାଙ୍କର ଆଙ୍ଗୁଠିଗୁଡିକ ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲଳିତ, ରମ୍ୟ, ଶୀଳବନ୍ତି, ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ପତିବ୍ରତା ତୁଳସୀ—
ଉଵାସ ତତ୍ସମୀପେ ତୁ ମଧୁରଂ ତାମୁଵାଚ ସଃ । ଶଙ୍ଖଚୂଡ ଉଵାଚ କା ତ୍ଵଂ କସ୍ଯ ଚ କନ୍ଯା ଚ ଧନ୍ଯା ମାନ୍ଯା ଚ ଯୋଷିତାମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବସି, ମଧୁର କଥା କହିଲେ: ଶଂଖଚୂଡ଼ କହିଲେ—ତୁମେ କିଏ? କାହାର କନ୍ୟା? ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଧନ୍ୟ ଓ ମାନ୍ୟ।
କା ତ୍ଵଂ ମାନିନି କଲ୍ଯାଣି ସର୍ଵକଲ୍ଯାଣଦାଯିନି । ମୌନୀଭୂତେ କିଙ୍କରେ ମାଂ ସମ୍ଭାଷାଂ କୁରୁ ସୁନ୍ଦରି
ମାନିନୀ, କଳ୍ୟାଣୀ, ସମସ୍ତ ଭଲ ଦେଇଥିବା ତୁମେ କିଏ? ମୁଁ ଚୁପ୍ ରହିଛି, ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋତେ କଥା କହ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସକାମା ଵାମଲୋଚନା । ସସ୍ମିତା ନମ୍ରଵଦନା ସକାମଂ ତମୁଵାଚ ସା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭଲ ଆଖି ଥିବା ତୁଳସୀ, ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁ ଚାହିଁ ଚାହିଁ, ହସି, ମୁହଁ ନମାଇ, ଇଚ୍ଛାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତୁଲସ୍ଯୁଵାଚ ଧର୍ମଧ୍ଵଜସୁତାହଂ ଚ ତପସ୍ଯାଯାଂ ତପୋଵନେ । ତପସ୍ଵିନ୍ଯହଂ ତିଷ୍ଠାମି କସ୍ତ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛ ଯଥାସୁଖମ୍
ତୁଳସୀ କହିଲେ—ମୁଁ ଧର୍ମଧ୍ୱଜଙ୍କ କନ୍ୟା, ଏହି ତପୋବନରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛି; ମୁଁ ତପସ୍ବିନୀ, ତୁମେ କିଏ? ଚାହୁଁଥିଲେ ଯାଉ।
କାମିନୀଂ କୁଲଜାତାଂ ଚ ରହସ୍ଯେକାକିନୀଂ ସତୀମ୍ । ନ ପୃଚ୍ଛତି କୁଲେ ଜାତ ଇତ୍ଯେଵଂ ମେ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍
ମୋ ଗୋତ୍ରରେ ଏହି ରୀତି ଅଛି—କୁଳୀନ, ପତିବ୍ରତା ଓ ଏକା ଥିବା ମହିଳାକୁ ଗୋତ୍ରୀୟ ଲୋକେ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିନାହାନ୍ତି।
ଲମ୍ପଟୋଽସତ୍କୁଲେ ଜାତୋ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵର୍ଜିତଃ । ଯେନାଶ୍ରୁତଃ ଶ୍ରୁତେରର୍ଥଃ ସ କାମୀଚ୍ଛତି କାମିନୀମ୍
ଯିଏ ଅସତ୍ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଲୋଭୀ ଓ କାମନାରେ ଲିପ୍ତ, ସେ ଅଶୁନା ଥିବା ବେଦର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ଏବଂ ଜଣେ ନାରୀକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।
ଆପାତମଧୁରାଂ ମତ୍ତାମନ୍ତକାଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ତାମ୍ । ଵିଷକୁମ୍ଭାକାରରୂପାମମୃତାସ୍ଯାଂ ଚ ସନ୍ତତମ୍
ସେ ଏମିତି ଜଣେ ନାରୀକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ଯିଏ ଆଗରେ ମିଠା ଲାଗେ, ମଦମତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟି, କିନ୍ତୁ ପରେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥାଏ; ତାଙ୍କର ଆକୃତି ବିଷର ଘଡ଼ା ପରି, ମୁହଁ ଯଦିଓ ସଦା ଅମୃତ ଭଳି।
ହୃଦଯେ କ୍ଷୁରଧାରାଭାଂ ଶଶ୍ଵନ୍ମଧୁରଭାଷିଣୀମ୍ । ସ୍ଵକାର୍ଯପରିନିଷ୍ପତ୍ତ୍ଯୈ ତତ୍ପରା ସତତଂ ଚ ତାମ୍
ହୃଦୟରେ ସେ କଠୋର ଧାରରେ ପରି, କଥାରେ ସଦା ମିଠା, ନିଜ କାମ ଶେଷ କରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ଏବଂ ସେହି କାମ ପାଇଁ ସଦା ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ।
କାର୍ଯାର୍ଥେ ସ୍ଵାମିଵଶଗାମନ୍ଯଥୈଵାଵଶାଂ ସଦା । ସ୍ଵାନ୍ତର୍ମଲିନରୂପାଂ ଚ ପ୍ରସନ୍ନଵଦନେକ୍ଷଣାମ୍
ନିଜ କାମ ପାଇଁ ସେ ଦାସୀ ପରି ଅନୁଗତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଥା ସଦା ଅଅନୁଗତ; ମନରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁହଁ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଧୁର ଓ ଖୁସି।
ଶ୍ରୁତୌ ପୁରାଣେ ଯାସାଂ ଚ ଚରିତ୍ରମତିଦୂଷିତମ୍ । ତାସୁ କୋ ଵିଶ୍ଵସେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଵାଂଶ୍ଚ ଦୁରାଶଯଃ
ଯାହାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ବେଦ ଓ ପୁରାଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷିତ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଇଛି, ସେମାନେ ଉପରେ କିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ? ଯଦି ମନ ଖରାପ ଥାଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରିନଥାନ୍ତି।
ତାସାଂ କୋ ଵା ରିପୁର୍ମିତ୍ରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତି ନଵଂ ନଵମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଵେଷଂ ପୁରୁଷମିଚ୍ଛନ୍ତି ହୃଦଯେ ସଦା
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ପ୍ରକୃତ ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ? ସେମାନେ ସଦା ନୂତନ କିଛି ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଲେ, ମନରେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥାନ୍ତି।
ବାହ୍ଯେ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ସତୀତ୍ଵଂ ଚ ଜ୍ଞାପଯନ୍ତୀ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଶଶ୍ଵତ୍କାମା ଚ ରାମା ଚ କାମାଧାରା ମନୋହରା
ବାହାରେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମନରେ ସଦା କାମନାରେ ଲିନ, ଆକର୍ଷକ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାମନାର ଆଧାର।
ବାହ୍ଯେ ଛଲାତ୍ଖେଦଯନ୍ତୀ ସ୍ଵାନ୍ତର୍ମୈଥୁନମାନସା । କାନ୍ତଂ ହସନ୍ତୀ ରହସି ବାହ୍ଯେଽତୀଵ ସୁଲଜ୍ଜିତା
ବାହାରେ ଚଳ କରି ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମନରେ ସଦା ମିଳନ ଚିନ୍ତା; ଗୁପ୍ତରେ ପ୍ରିୟସଙ୍ଗରେ ହସନ୍ତି, ବାହାରେ ବହୁତ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ।
ମାନିନୀ ମୈଥୁନାଭାଵେ କୋପନା କଲହାଙ୍କୁରା । ସୁପ୍ରୀତା ଭୂରିସମ୍ଭୋଗାତ୍ସ୍ଵଲ୍ପମୈଥୁନଦୁଃଖିତା
ଗର୍ବିତ, ମିଳନ ନ ହେଲେ ତୁରନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ, ଝଗଡ଼ାର ମୂଳ; ବହୁତ ସମୟ ମିଳନରେ ଖୁସି, କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ମିଳନରେ ଦୁଃଖିତ।
ସୁମିଷ୍ଟାନ୍ନାଚ୍ଛୀତତୋଯାଦାକାଙ୍କ୍ଷନ୍ତୀ ଚ ମାନସେ । ସୁନ୍ଦରଂ ରସିକଂ କାନ୍ତଂ ଯୁଵାନଂ ଗୁଣିନଂ ସଦା
ମନରେ ସେ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଢଣ୍ଡା ପାଣି ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସଦା ଏକ ଶୁଭ୍ର, ରସିକ, ଯୁବକ ଓ ଗୁଣବାନ୍ ପ୍ରେମିକୁ ଚାହାନ୍ତି।
ସୁତାତ୍ପରମଭିସ୍ନେହଂ କୁର୍ଵତୀ ରସିକୋପରି । ପ୍ରାଣାଧିକଂ ପ୍ରିଯତମଂ ସମ୍ଭୋଗକୁଶଲଂ ପ୍ରିଯମ୍
ସେ ପୁଅ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ରସିକ ପ୍ରେମିକ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବନ୍ତି, ବିଶେଷ କରି ସେ ଯଦି ମିଳନରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ରିପୁତୁଲ୍ଯଂ ଚ ଵୃଦ୍ଧଂ ଵା ମୈଥୁନାକ୍ଷମମ୍ । କଲହଂ କୁର୍ଵତୀ ଶଶ୍ଵତ୍ତେନ ସାର୍ଧଂ ସୁକୋପନା
ଯେଉଁ ବୃଦ୍ଧ କିମ୍ବା ମିଳନରେ ଅସମର୍ଥ, ସେଠାରେ ସେ ଶତ୍ରୁ ବା ଶତ୍ରୁ ସମାନ ଭାବନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସଦା ଝଗଡ଼ା କରନ୍ତି, ଏବଂ ତୁରନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵାଚଯା ଭକ୍ଷଯନ୍ତୀ ତଂ ସର୍ପ ଆଖୁମିଵୋଲ୍ବଣମ୍ । ଦୁଃସାହସସ୍ଵରୂପା ଚ ସର୍ଵଦୋଷାଶ୍ରଯା ସଦା
କଥାରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଖାଇଦିଅନ୍ତି, ଯେପରି ସାପ ଏକ ଉଠୁକୁ ଖାଏ; ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ସହିବାକୁ କଷ୍ଟକର, ସଦା ସମସ୍ତ ଦୋଷର ଆଶ୍ରୟ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦୀନାଂ ଦୁଃସାଧ୍ଯା ମୋହରୂପିଣୀ । ତପୋମାର୍ଗାର୍ଗଲା ଶଶ୍ଵନ୍ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରକପାଟିକା
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ମୋହର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ସଦା ତପସ୍ୟାର ପଥରେ ବାଧା, ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷିକା।
ହରେର୍ଭକ୍ତିଵ୍ଯଵହିତା ସର୍ଵମାଯାକରଣ୍ଡିକା । ସଂସାରକାରାଗାରେ ଚ ଶଶ୍ଵନ୍ନିଗଡରୂପିଣୀ
ସେ ହରିଙ୍କର ଭକ୍ତିକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ମାୟାର ଭଣ୍ଡାର; ସଂସାରର କାରାଗାରରେ ସଦା ଶୃଙ୍ଖଳର ରୂପ।
ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲସ୍ଵରୂପା ଚ ମିଥ୍ଯା ଚ ସ୍ଵପ୍ନରୂପିଣୀ । ବିଭ୍ରତୀ ବାହ୍ଯସୌନ୍ଦର୍ଯମଧୋଽଙ୍ଗମତିକୁତ୍ସିତମ୍
ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ମାୟାବି ଭ୍ରମାଣ, ମିଥ୍ୟା ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ସମାନ; ବାହାରେ ଶୃଙ୍ଗାର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିନ୍ଦନୀୟ।
ନାନାଵିଣ୍ମୂତ୍ରପୂଯାନାମାଧାରଂ ମଲସଂଯୁତମ୍ । ଦୁର୍ଗନ୍ଧିଦୋଷସଂଯୁକ୍ତଂ ରକ୍ତାରକ୍ତମସଂସ୍କୃତମ୍
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମଳ, ପେଶାବ, ପୁୟ, ଏହାର ଆଧାର, ଅପବିତ୍ରତାରେ ଭରିଥିବା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଦୋଷରେ ଯୁକ୍ତ, ରକ୍ତ ଓ ଅପରିଷ୍କୃତ।
ମାଯାରୂପା ମାଯିନାଂ ଚ ଵିଧିନା ନିର୍ମିତା ପୁରା । ଵିଷରୂପା ମୁମୁକ୍ଷୂଣାମଦୃଶ୍ଯାପ୍ଯଭିଵାଞ୍ଛତାମ୍
ସେ ମାୟାର ରୂପ, ମାୟାଗ୍ରସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି; ମୁକ୍ତି ଆକାଂକ୍ଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁଲସୀ ତଂ ତୁ ଵିରରାମ ଚ ନାରଦ । ସସ୍ମିତଃ ଶଙ୍ଖଚୂଡଶ୍ଚ ପ୍ରଵକ୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ
ଏପରି କହି ତୁଳସୀ ଚୁପ ହେଲେ, ନାରଦ ମଧ୍ୟ ନିରବ ହେଲେ । ହସି ଶଂଖଚୂଡ଼ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଶଙ୍ଖଚୂଡ ଉଵାଚ ତ୍ଵଯା ଯତ୍କଥିତଂ ଦେଵି ନ ଚ ସର୍ଵମଲୀକକମ୍ । କିଞ୍ଚିତ୍ସତ୍ଯମଲୀକଂ ଚ କିଞ୍ଚିନ୍ମତ୍ତୋ ନିଶାମଯ
ଶଂଖଚୂଡ଼ କହିଲେ — ମହିଳା, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲ୍ ନୁହେଁ; କିଛି ସତ୍ୟ, କିଛି ଭୁଲ୍ । ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ ।
ନିର୍ମିତଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଧାତ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀରୂପଂ ସର୍ଵମୋହନମ୍ । କୃତ୍ଵା ରୂପଂ ଵାସ୍ତଵଂ ଚ ପ୍ରଶସ୍ଯଂ ଚାପ୍ରଶଂସିତମ୍
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମହିଳା ରୂପ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋହିତ କରେ । ଏକଟି ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ୟଟି ତାହା ନୁହେଁ ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସରସ୍ଵତୀ ଦୁର୍ଗା ସାଵିତ୍ରୀ ରାଧିକାଦିକା । ସୃଷ୍ଟିସୂତ୍ରସ୍ଵରୂପା ଚ ଆଦ୍ଯା ସୃଷ୍ଟିର୍ଵିନିର୍ମିତା
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଦୁର୍ଗା, ସାବିତ୍ରୀ, ରାଧିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିର ତନ୍ତୁ ରୂପ ଭିତରେ ଯେଉଁ ଆଦି ମହିଳା ରୂପ ତିଆରି ହୋଇଛି ।
ଏତାସାମଂଶରୂପଂ ଚ ସ୍ତ୍ରୀରୂପଂ ଵାସ୍ତଵଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତତ୍ପ୍ରଶସ୍ଯଂ ଯଶୋରୂପଂ ସର୍ଵମଙ୍ଗଲକାରକମ୍
ଏହି ମହିଳାମାନଙ୍କର ଅଂଶ ରୂପକୁ ସତ୍ୟ ମହିଳା ରୂପ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ସେଗୁଡିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଆଣେ ।
ଶତରୂପା ଦେଵହୂତୀ ସ୍ଵଧା ସ୍ଵାହା ଚ ଦକ୍ଷିଣା । ଛାଯାଵତୀ ରୋହିଣୀ ଚ ଵରୁଣାନୀ ଶଚୀ ତଥା
ଶତରୂପା, ଦେବହୂତୀ, ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ଦକ୍ଷିଣା, ଛାୟାବତୀ, ରୋହିଣୀ, ବରୁଣାନୀ, ଶଚୀ ମଧ୍ୟ ।