ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗେନ ସଦା ଭୋଗେ ସୁଖମାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । ଅଲାଭେ ଦୁଃଖମତ୍ଯନ୍ତଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
ସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗ ଓ ସଦା ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖ ପାଏ; ତାହା ନ ମିଳିଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ—ତେଣୁ ଜୀବନମୁକ୍ତି କେମିତି ହେବ?
ଜନକ ଉଵାଚ ହିଂସା ଯଜ୍ଞେଷୁ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷା ସାହିଂସା ପରିକୀର୍ତିତା । ଉପାଧିଯୋଗତୋ ହିଂସା ନାନ୍ଯଥେତି ଵିନିର୍ଣଯଃ
ଜନକ କହିଲେ: ଯଜ୍ଞରେ ହିଂସା ସ୍ପଷ୍ଟ, ତଥାପି ଏହାକୁ ଅହିଂସା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ହିଂସା ହୁଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି।
ଯଥା ଚେନ୍ଧନସଂଯୋଗାଦଗ୍ନୌ ଧୂମଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଦ୍ଵିଯୋଗାତ୍ତଥା ତସ୍ମିନ୍ନିର୍ଧୂମତ୍ଵଂ ଵିଭାତି ଵୈ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଉଥିବା ଜଳଣା ଦ୍ୱାରା ଧୂଆଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ଯଦି ଜଳଣା ନଥାଏ, ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ବିନା ଦେଖାଯାଏ।
ଅହିଂସାଂ ଚ ତଥା ଵିଦ୍ଧି ଵେଦୋକ୍ତାଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ରାଗିଣାଂ ସାପି ହିଂସୈଵ ନିଃସ୍ପୃହାଣାଂ ନ ସା ମତା
ବେଦରେ ଯେହିଁ ଅହିଂସା କଥା ହୋଇଛି, ରାଗୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସେହିଁ ମଧ୍ୟ ହିଂସା ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଦା ବିନା, ସେମାନେ ଏହାକୁ ହିଂସା ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅରାଗେଣ ଚ ଯତ୍କର୍ମ ତଥାହଙ୍କାରଵର୍ଜିତମ୍ । ଅକୃତଂ ଵେଦଵିଦ୍ଵାଂସଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ରାଗ ଓ ଅହଂକାର ବିନା କରାଯାଏ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହାକୁ କରାଯାଇନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି।
ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ତୁ ହିଂସୈଵ ଯା ଯଜ୍ଞେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଅରାଗେଣ ଚ ଯତ୍କର୍ମ ତଥାହଂକାରଵର୍ଜିତମ୍
ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ହିଂସା ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ରାଗ ଓ ଅହଂକାର ବିନା କରାଯାଏ—
ସାହିଂସୈଵ ମହାଭାଗ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ଜିତାତ୍ମନାମ୍
ମହାଭାଗ, ଏହିଁ ହିଂସା ମୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁମୁକ୍ଷୁ ଓ ନିଜକୁ ଜିତିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହିଁ ଅହିଂସା ଅଟୁଟ ଅଟେ।
ଶୁକସ୍ଯ ଵିଵାହାଦିକାର୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଶୁକ ଉଵାଚ ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମହାରାଜ ଵର୍ତତେ ହୃଦଯେ ମମ । ମାଯାମଧ୍ଯେ ଵର୍ତମାନଃ ସ କଥଂ ନିଃସ୍ପୃହୋ ଭଵେତ୍
ଶୁକଙ୍କ ବିବାହ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କାର୍ଯ୍ୟର ବର୍ଣ୍ନନା ଶୁକ କହିଲେ: ମହାରାଜ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି: ମାୟା ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଲୋକ କିପରି ନିଃସ୍ପୃହ ହେବେ?
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵିଚାରଣମ୍ । ତ୍ଯଜତେ ନ ମନୋ ମୋହଂ ସ କଥଂ ମୁଚ୍ଯତେ ନରଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ନିତ୍ୟ ଅନିତ୍ୟ ବିଚାର ଲାଭ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ମୋହକୁ ଛାଡିନାହିଁ; ତେଣୁ ଲୋକ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବେ?
ଅନ୍ତର୍ଗତଂ ତମଶ୍ଛେତ୍ତୁଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଦ୍ବୋଧୋ ହି ନ କ୍ଷମଃ । ଯଥା ନ ନଶ୍ଯତି ତମଃ କୃତଯା ଦୀପଵାର୍ତଯା
ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଭିତରର ଅନ୍ଧାରକୁ କାଟିପାରିବା ନୁହେଁ; ଯେପରି ଦୀପ ଜଳାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଦ୍ରୋହଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଦା ବୁଧୈଃ । ସ କଥଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଭଵେତ୍ତଥା
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ସବୁ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି ନ କରିବା ଉଚିତ; ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକ କିପରି ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବେ?
ଵିତ୍ତୈଷଣା ନ ତେ ଶାନ୍ତା ତଥା ରାଜ୍ଯସୁଖୈଷଣା । ଜଯୈଷଣା ଚ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ କଥଂ ଭଵେଃ
ଧନ ଆଶା ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ରାଜସୁଖ ଆଶା ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଟେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଆଶା ମଧ୍ୟ ରହିଛି—ତେଣୁ କିପରି ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ?
ଚୌରେଷୁ ଚୌରବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ସାଧୁବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ତାପସେ । ସ୍ଵପରତ୍ଵଂ ତଵାପ୍ଯସ୍ତି ଵିଦେହସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ ନୃପ
ଚୋରମାନେ ମଧ୍ୟ ଚୋର ଭାବ ରଖନ୍ତି; ତାପସମାନେ ତାପସ ଭାବ ରଖନ୍ତି; 'ମୋ' ଓ 'ପର' ଭାବ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ରଖିଛ; ରାଜା, ତେଣୁ କିପରି ଦେହମୁକ୍ତ ହେବେ?
କଟୁତୀକ୍ଷ୍ଣୁକଷାଯାମ୍ଲରସାନ୍ଵେତ୍ସି ଶୁଭାଶୁଭାନ୍ । ଶୁଭେଷୁ ରମତେ ଚିତ୍ତଂ ନାଶୁଭେଷୁ ତଥା ନୃପ
ତୁମେ କଟୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଷା, ଅମ୍ଳ ରସ ଅନୁଭବ କରୁଛ; ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଦେଖୁଛ; ଶୁଭରେ ମନ ରମେ, ଅଶୁଭରେ ଏପରି ନୁହେଁ, ରାଜା।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତିଶ୍ଚ ତଵ ରାଜନ୍ ଭଵନ୍ତି ହି । ଅଵସ୍ଥାସ୍ତୁ ଯଥାକାଲଂ ତୁରୀଯା ତୁ କଥଂ ନୃପ
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ତୁମର ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ରାଜା; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହିଁ ଅବସ୍ଥା ଆସେ—ତେଣୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କିପରି ଲାଭ କରିପାରିବ?
ପଦାତ୍ଯଶ୍ଵରଥେଭାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଵୈ ଵଶଗା ମମ । ସ୍ଵାମ୍ଯହଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ମନ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ନ ମନ୍ଯସେ
ପଦାଟୀ, ଅଶ୍ୱ, ରଥ, ହାତୀ ସବୁ ମୋ ଅଧୀନ; ମୁଁ ସବୁଙ୍କ ମାଲିକ—ତୁମେ ଏହିଁ ଭାବ କରୁଛ କି, କରୁନାହିଁ?
ମିଷ୍ଟମତ୍ସି ସଦା ରାଜନ୍ମୁଦିତୋ ଵିମନାସ୍ତଥା । ମାଲାଯାଂ ଚ ତଥା ସର୍ପେ ସମଦୃକ୍ କ୍ଵ ନୃପୋତ୍ତମ
ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତୁମେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ, ଏହିଁ ଭଳି ଦୁଃଖିତ ମଧ୍ୟ ହୁଅ; ମାଳା କିମ୍ବା ସାପ ଥିଲେ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମଭାବ କେଉଁଠି?
ଵିମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ । ଏକାତ୍ମବୁଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵତ୍ର ହିତକୃତ୍ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ
ଯେଉଁ ଲୋକ ମୁକ୍ତ, ରାଜା, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନା ସମାନ; ସେ ସବୁଠି ଏକାତ୍ମ ଭାବ ରଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ କରନ୍ତି।
ନ ମେଽଦ୍ଯ ରମତେ ଚିତ୍ତଂ ଗୃହଦାରାଦିଷୁ କ୍ଵଚିତ୍ । ଏକାକୀ ନିଃସ୍ପୃହୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଚରେଯମିତି ମେ ମତିଃ
ଆଜି ମୋର ମନ ଗୃହ, ଜନାନୀ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ମୋ ମନ ଏହିଁ ଯେ, ଏକା ଏକା ନିଃସ୍ପୃହ ଭାବରେ ଚାଲିବି।
ନିଃସଙ୍ଗୋ ନିର୍ମମଃ ଶାନ୍ତଃ ପତ୍ରମୂଲଫଲାଶନଃ । ମୃଗଵଦ୍ଵିଚରିଷ୍ଯାମି ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ
ନିଃସଙ୍ଗ, ନିର୍ମମ, ଶାନ୍ତ, ପତ୍ର, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ମୃଗ ପରି ଘୁଞ୍ଚିବି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ବିନା।
କିଂ ମେ ଗୃହେଣ ଵିତ୍ତେନ ଭାର୍ଯଯା ଚ ସୁରୂପଯା । ଵିରାଗମନସଃ କାମଂ ଗୁଣାତୀତସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵ
ମୋ ମନ ଯେତେବେଳେ ବିରାଗ ହୋଇଯାଇଛି, ଗୁଣ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏପରି ଦିନରେ ଘର, ଧନ, ଲାଗି ରୂପବତୀ ଜନାଣୀ କଣ ଉପକାର କରିବେ, ରାଜା?
ଚିନ୍ତ୍ଯସେ ଵିଵିଧାକାରଂ ନାନାରାଗସମାକୁଲମ୍ । ଦମ୍ଭୋଽଯଂ କିଲ ତେ ଭାତି ଵିମୁକ୍ତୋଽସ୍ମୀତି ଭାଷସେ
ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଛ, ଅନେକ ଆସକ୍ତିରେ ଭରିଯାଇଛ; ଏହା ମାତ୍ର ଦେଖା ଦେଖିବା, କାହିଁକିନା ତୁମେ କହୁଛ — 'ମୁଁ ମୁକ୍ତ'।
କଦାଚିଚ୍ଛତ୍ରୁଜା ଚିନ୍ତା ଧନଜା ଚ କଦାଚନ । କଦାଚିତ୍ସୈନ୍ଯଜା ଚିନ୍ତା ନିଶ୍ଚିନ୍ତୋଽସି କଦା ନୃପ
କେବେ ଶତ୍ରୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା, କେବେ ଧନ ନେଇ ଚିନ୍ତା, କେବେ ସେନା ନେଇ ଚିନ୍ତା; ରାଜା, କେବେ ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା ମୁକ୍ତ ହେବ?
ଵୈଖାନସା ଯେ ମୁନଯୋ ମିତାହାରା ଜିତଵ୍ରତାଃ । ତେଽପି ମୁହ୍ଯନ୍ତି ସଂସାରେ ଜାନନ୍ତୋଽପି ହ୍ଯସତ୍ଯତାମ୍
ଅଳ୍ପ ଖାଇବା, ନିୟମ ରଖିବା ମାନେ ଯେଉଁ ଭୂକ୍ଷଣ୍ଡ ମୁନିମାନେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମିତ ହେଇଯାନ୍ତି, ଏହା ଅସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ତଵ ଵଂଶସମୁତ୍ଥାନାଂ ଵିଦେହା ଇତି ଭୂପତେ । କୁଟିଲଂ ନାମ ଜାନୀହି ନାନ୍ଯଥେତି କଦାଚନ
ରାଜା, ତୁମ ବଂଶରେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ 'ବିଦେହ' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହି ନାମଟି ଟେଢ଼ା, ଏହା କେବେ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଵିଦ୍ଯାଧରୋ ଯଥା ମୂର୍ଖୋ ଜନ୍ମାନ୍ଧସ୍ତୁ ଦିଵାକରଃ । ଲକ୍ଷ୍ମୀଧରୋ ଦରିଦ୍ରଶ୍ଚ ନାମ ତେଷାଂ ନିରର୍ଥକମ୍
ଯେପରିକି ଏକ ବିଦ୍ୟାଧର ଅଜ୍ଞ, ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧନୀ ଲୋକ ଦରିଦ୍ର, ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଅର୍ଥହୀନ।
ତଵ ଵଂଶୋଦ୍ଭଵା ଯେ ଯେ ଶ୍ରୁତାଃ ପୂର୍ଵେ ମଯା ନୃପାଃ । ଵିଦେହା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତା ନାମତଃ କର୍ମତୋ ନ ତେ
ତୁମ ବଂଶରେ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ସେମାନେ 'ବିଦେହ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ।
ନିମିନାମାଭଵଦ୍ରାଜା ପୂର୍ଵଂ ତଵ କୁଲେ ନୃପ । ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ସ ତୁ ରାଜର୍ଷିର୍ଵସିଷ୍ଠଂ ସ୍ଵଗୁରୁଂ ମୁନିମ୍
ରାଜା, ତୁମ ବଂଶରେ ପୂର୍ବେ 'ନିମି' ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ମୁନି 'ବସିଷ୍ଠ'ଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ନିମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ତଦା ତମୁଵାଚ ନୃପଂ ମୁନିଃ । ନିମନ୍ତ୍ରିତୋଽସ୍ମି ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରେଣାଧୁନା କିଲ
ସେତିବେଳେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରେ, ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏବେ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଛି।'
କୃତ୍ଵା ତସ୍ଯ ମଖଂ ପୂର୍ଣଂ କରିଷ୍ଯାମି ତଵାପି ଵୈ । ତାଵତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସମ୍ଭାରଂ ତୁ ଶନୈଃ ଶନୈଃ
'ସେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପରେ, ତୁମର ମଧ୍ୟ କରିବି; ଏପରି ରାଜା, ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।'