ମର୍ଯାଦା ସର୍ଵରକ୍ଷାର୍ଥଂ କୃତା ଵେଦେଷୁ ସର୍ଵଶଃ । ଅନ୍ଯଥା ଧର୍ମନାଶଃ ସ୍ଯାତ୍ସୌଗତାନାମିଵାନଘ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବେଦରେ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି। ଏହା ନହେଲେ, ଧର୍ମ ନଶ୍ଟ ହେବ, ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପରି।
ଧର୍ମନାଶେ ଵିନଷ୍ଟଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଣାଚାରୋଽତିଵର୍ତିତଃ । ଅତୋ ଵେଦପ୍ରଦିଷ୍ଟେନ ମାର୍ଗେଣ ଗଚ୍ଛତାଂ ଶୁଭମ୍
ଧର୍ମ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଵର୍ଣ୍ଣର ଆଚରଣ ହାରାଯିବ ଓ ଉଲ୍ଲଂଘିତ ହେବ। ତେଣୁ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ପଥରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଭ ମିଳେ।
ଶୁକ ଉଵାଚ ସନ୍ଦେହୋ ଵର୍ତତେ ରାଜନ୍ନ ନିଵର୍ତତି ମେ କ୍ଵଚିତ୍ । ଭଵତା କଥିତଂ ଯତ୍ତଚ୍ଛୃଣ୍ଵତୋ ମେ ନରାଧିପ
ଶୁକ କହିଲେ: ରାଜା, ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି, କେବେଉ ଦୂର ହେଉନାହିଁ। ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଉନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟମୁକ୍ତା।
ଵେଦଧର୍ମେଷୁ ହିଂସା ସ୍ଯାଦଧର୍ମବହୁଲା ହି ସା । କଥଂ ମୁକ୍ତିପ୍ରଦୋ ଧର୍ମୋ ଵେଦୋକ୍ତୋ ବତ ଭୂପତେ
ବେଦ ଧର୍ମରେ ହିଂସା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଅଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ବେଦର କଥା ଧର୍ମ କେମିତି ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ, ରାଜା?
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ତ୍ଵନାଚାରଃ ସୋମପାନଂ ନରାଧିପ । ପଶୂନାଂ ହିଂସନଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଭକ୍ଷଣଂ ଚାମିଷସ୍ଯ ଚ
ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ: ସୋମ ପାନ, ରାଜା, ପଶୁ ହିଂସା ଓ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ।
ସୌତ୍ରାମଣୌ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ସୁରାଗ୍ରହଃ । ଦ୍ଯୂତକ୍ରୀଡା ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵ୍ରତାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ସୌତ୍ରାମଣୀ ଯଜ୍ଞରେ ମଦ୍ୟପାନ ସାକ୍ଷାତ୍ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଜୁଆ ଖେଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ ଦିଆଯାଇଛି।
ଶ୍ରୂଯତେ ସ୍ମ ପୁରା ହ୍ଯାସୀଚ୍ଛଶବିନ୍ଦୁର୍ନୃପୋତ୍ତମଃ । ଯଜ୍ଵା ଧର୍ମପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଵଦାନ୍ଯଃ ସତ୍ଯସାଗରଃ
ପୁର୍ବେ ଶଶବିନ୍ଦୁ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ରାଜାମୁକ୍ତା। ସେ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା, ସଦା ଧର୍ମପରାୟଣ, ଦାନୀ ଓ ସତ୍ୟର ସାଗର ଥିଲେ।
ଗୋପ୍ତା ଚ ଧର୍ମସେତୂନାଂ ଶାସ୍ତା ଚୋତ୍ପଥଗାମିନାମ୍ । ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵିହିତାସ୍ତେନ ବହଵୋ ଭୂରିଦକ୍ଷିଣାଃ
ସେ ଧର୍ମର ସେତୁଗୁଡିକର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଅପଥରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ବହୁ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଚର୍ମଣାଂ ପର୍ଵତୋ ଜାତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯାଚଲସମଃ ପୁନଃ । ମେଘାମ୍ବୁପ୍ଲାଵନାଜ୍ଜାତା ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଶୁଭା
ଚର୍ମରୁ ପର୍ବତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଭିନ୍ଧ୍ୟାଚଳ ସମାନ; ମେଘ ଓ ଜଳର ଧୋଇଁ ଶୁଭ ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ବତୀ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସୋଽପି ରାଜା ଦିଵଂ ଯାତଃ କୀର୍ତିରସ୍ଯାଚଲା ଭୁଵି । ଏଵଂ ଧର୍ମେଷୁ ଵେଦେଷୁ ନ ମେ ବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର କୀର୍ତି ପୃଥିବୀରେ ଅଚଳ। ବେଦର ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ମୋର ମନ ଲାଗୁନାହିଁ।
ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗେନ ସଦା ଭୋଗେ ସୁଖମାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । ଅଲାଭେ ଦୁଃଖମତ୍ଯନ୍ତଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
ସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗ ଓ ସଦା ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖ ପାଏ; ତାହା ନ ମିଳିଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ—ତେଣୁ ଜୀବନମୁକ୍ତି କେମିତି ହେବ?
ଜନକ ଉଵାଚ ହିଂସା ଯଜ୍ଞେଷୁ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷା ସାହିଂସା ପରିକୀର୍ତିତା । ଉପାଧିଯୋଗତୋ ହିଂସା ନାନ୍ଯଥେତି ଵିନିର୍ଣଯଃ
ଜନକ କହିଲେ: ଯଜ୍ଞରେ ହିଂସା ସ୍ପଷ୍ଟ, ତଥାପି ଏହାକୁ ଅହିଂସା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ହିଂସା ହୁଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି।
ଯଥା ଚେନ୍ଧନସଂଯୋଗାଦଗ୍ନୌ ଧୂମଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଦ୍ଵିଯୋଗାତ୍ତଥା ତସ୍ମିନ୍ନିର୍ଧୂମତ୍ଵଂ ଵିଭାତି ଵୈ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଉଥିବା ଜଳଣା ଦ୍ୱାରା ଧୂଆଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ଯଦି ଜଳଣା ନଥାଏ, ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ବିନା ଦେଖାଯାଏ।
ଅହିଂସାଂ ଚ ତଥା ଵିଦ୍ଧି ଵେଦୋକ୍ତାଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ରାଗିଣାଂ ସାପି ହିଂସୈଵ ନିଃସ୍ପୃହାଣାଂ ନ ସା ମତା
ବେଦରେ ଯେହିଁ ଅହିଂସା କଥା ହୋଇଛି, ରାଗୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସେହିଁ ମଧ୍ୟ ହିଂସା ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଦା ବିନା, ସେମାନେ ଏହାକୁ ହିଂସା ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅରାଗେଣ ଚ ଯତ୍କର୍ମ ତଥାହଙ୍କାରଵର୍ଜିତମ୍ । ଅକୃତଂ ଵେଦଵିଦ୍ଵାଂସଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ରାଗ ଓ ଅହଂକାର ବିନା କରାଯାଏ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହାକୁ କରାଯାଇନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି।
ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ତୁ ହିଂସୈଵ ଯା ଯଜ୍ଞେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଅରାଗେଣ ଚ ଯତ୍କର୍ମ ତଥାହଂକାରଵର୍ଜିତମ୍
ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ହିଂସା ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ରାଗ ଓ ଅହଂକାର ବିନା କରାଯାଏ—
ସାହିଂସୈଵ ମହାଭାଗ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ଜିତାତ୍ମନାମ୍
ମହାଭାଗ, ଏହିଁ ହିଂସା ମୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁମୁକ୍ଷୁ ଓ ନିଜକୁ ଜିତିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହିଁ ଅହିଂସା ଅଟୁଟ ଅଟେ।
ଶୁକସ୍ଯ ଵିଵାହାଦିକାର୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଶୁକ ଉଵାଚ ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମହାରାଜ ଵର୍ତତେ ହୃଦଯେ ମମ । ମାଯାମଧ୍ଯେ ଵର୍ତମାନଃ ସ କଥଂ ନିଃସ୍ପୃହୋ ଭଵେତ୍
ଶୁକଙ୍କ ବିବାହ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କାର୍ଯ୍ୟର ବର୍ଣ୍ନନା ଶୁକ କହିଲେ: ମହାରାଜ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି: ମାୟା ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଲୋକ କିପରି ନିଃସ୍ପୃହ ହେବେ?
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵିଚାରଣମ୍ । ତ୍ଯଜତେ ନ ମନୋ ମୋହଂ ସ କଥଂ ମୁଚ୍ଯତେ ନରଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ନିତ୍ୟ ଅନିତ୍ୟ ବିଚାର ଲାଭ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ମୋହକୁ ଛାଡିନାହିଁ; ତେଣୁ ଲୋକ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବେ?
ଅନ୍ତର୍ଗତଂ ତମଶ୍ଛେତ୍ତୁଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଦ୍ବୋଧୋ ହି ନ କ୍ଷମଃ । ଯଥା ନ ନଶ୍ଯତି ତମଃ କୃତଯା ଦୀପଵାର୍ତଯା
ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଭିତରର ଅନ୍ଧାରକୁ କାଟିପାରିବା ନୁହେଁ; ଯେପରି ଦୀପ ଜଳାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଦ୍ରୋହଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଦା ବୁଧୈଃ । ସ କଥଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଭଵେତ୍ତଥା
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ସବୁ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି ନ କରିବା ଉଚିତ; ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକ କିପରି ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବେ?
ଵିତ୍ତୈଷଣା ନ ତେ ଶାନ୍ତା ତଥା ରାଜ୍ଯସୁଖୈଷଣା । ଜଯୈଷଣା ଚ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ କଥଂ ଭଵେଃ
ଧନ ଆଶା ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ରାଜସୁଖ ଆଶା ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଟେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଆଶା ମଧ୍ୟ ରହିଛି—ତେଣୁ କିପରି ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ?
ଚୌରେଷୁ ଚୌରବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ସାଧୁବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ତାପସେ । ସ୍ଵପରତ୍ଵଂ ତଵାପ୍ଯସ୍ତି ଵିଦେହସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ ନୃପ
ଚୋରମାନେ ମଧ୍ୟ ଚୋର ଭାବ ରଖନ୍ତି; ତାପସମାନେ ତାପସ ଭାବ ରଖନ୍ତି; 'ମୋ' ଓ 'ପର' ଭାବ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ରଖିଛ; ରାଜା, ତେଣୁ କିପରି ଦେହମୁକ୍ତ ହେବେ?
କଟୁତୀକ୍ଷ୍ଣୁକଷାଯାମ୍ଲରସାନ୍ଵେତ୍ସି ଶୁଭାଶୁଭାନ୍ । ଶୁଭେଷୁ ରମତେ ଚିତ୍ତଂ ନାଶୁଭେଷୁ ତଥା ନୃପ
ତୁମେ କଟୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଷା, ଅମ୍ଳ ରସ ଅନୁଭବ କରୁଛ; ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଦେଖୁଛ; ଶୁଭରେ ମନ ରମେ, ଅଶୁଭରେ ଏପରି ନୁହେଁ, ରାଜା।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତିଶ୍ଚ ତଵ ରାଜନ୍ ଭଵନ୍ତି ହି । ଅଵସ୍ଥାସ୍ତୁ ଯଥାକାଲଂ ତୁରୀଯା ତୁ କଥଂ ନୃପ
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ତୁମର ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ରାଜା; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହିଁ ଅବସ୍ଥା ଆସେ—ତେଣୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କିପରି ଲାଭ କରିପାରିବ?
ପଦାତ୍ଯଶ୍ଵରଥେଭାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଵୈ ଵଶଗା ମମ । ସ୍ଵାମ୍ଯହଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ମନ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ନ ମନ୍ଯସେ
ପଦାଟୀ, ଅଶ୍ୱ, ରଥ, ହାତୀ ସବୁ ମୋ ଅଧୀନ; ମୁଁ ସବୁଙ୍କ ମାଲିକ—ତୁମେ ଏହିଁ ଭାବ କରୁଛ କି, କରୁନାହିଁ?
ମିଷ୍ଟମତ୍ସି ସଦା ରାଜନ୍ମୁଦିତୋ ଵିମନାସ୍ତଥା । ମାଲାଯାଂ ଚ ତଥା ସର୍ପେ ସମଦୃକ୍ କ୍ଵ ନୃପୋତ୍ତମ
ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତୁମେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ, ଏହିଁ ଭଳି ଦୁଃଖିତ ମଧ୍ୟ ହୁଅ; ମାଳା କିମ୍ବା ସାପ ଥିଲେ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମଭାବ କେଉଁଠି?
ଵିମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ । ଏକାତ୍ମବୁଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵତ୍ର ହିତକୃତ୍ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ
ଯେଉଁ ଲୋକ ମୁକ୍ତ, ରାଜା, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନା ସମାନ; ସେ ସବୁଠି ଏକାତ୍ମ ଭାବ ରଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ କରନ୍ତି।
ନ ମେଽଦ୍ଯ ରମତେ ଚିତ୍ତଂ ଗୃହଦାରାଦିଷୁ କ୍ଵଚିତ୍ । ଏକାକୀ ନିଃସ୍ପୃହୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଚରେଯମିତି ମେ ମତିଃ
ଆଜି ମୋର ମନ ଗୃହ, ଜନାନୀ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ମୋ ମନ ଏହିଁ ଯେ, ଏକା ଏକା ନିଃସ୍ପୃହ ଭାବରେ ଚାଲିବି।
ନିଃସଙ୍ଗୋ ନିର୍ମମଃ ଶାନ୍ତଃ ପତ୍ରମୂଲଫଲାଶନଃ । ମୃଗଵଦ୍ଵିଚରିଷ୍ଯାମି ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ
ନିଃସଙ୍ଗ, ନିର୍ମମ, ଶାନ୍ତ, ପତ୍ର, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ମୃଗ ପରି ଘୁଞ୍ଚିବି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ବିନା।