ଆତ୍ମା ଗମ୍ଯୋଽନୁମାନେନ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷୋ ନ କଦାଚନ । ସ କଥଂ ବଧ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନିର୍ଵିକାରୋ ନିରଞ୍ଜନଃ
ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏନି। ଏହି ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା କିପରି ବନ୍ଧିପାରିବ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ?
ମନସ୍ତୁ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ମହତାଂ କାରଣଂ ଦ୍ଵିଜ । ଜାତେ ତୁ ନିର୍ମଲେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ସର୍ଵଂ ଭଵତି ନିର୍ମଲମ୍
ମନ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଭ୍ରମନ୍ସର୍ଵେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ସ୍ନାତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ । ନିର୍ମଲଂ ନ ମନୋ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ସର୍ଵଂ ନିରର୍ଥକମ୍
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ପୁନିପୁନି ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ କିଛି ବ୍ୟର୍ଥ।
ନ ଦେହୋ ନ ଚ ଜୀଵାତ୍ମା ନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପରନ୍ତପ । ମନ ଏଵ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ କାରଣଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଯୋଃ
ଦେହ, ଜୀବାତ୍ମା କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ। ମନ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର ମୂଳ କାରଣ।
ଶୁଦ୍ଧୋ ମୁକ୍ତଃ ସଦୈଵାତ୍ମା ନ ଵୈ ବଧ୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍ । ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ ମନଃସଂସ୍ଥୌ ତସ୍ମିଞ୍ଛାନ୍ତେ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି
ଆତ୍ମା ସଦା ପବିତ୍ର ଏବଂ ମୁକ୍ତ, କେବେଉ ଏହା ବନ୍ଧା ହୁଏନାହିଁ। ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ମନରେ ଅଛି, ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସେଗୁଡିକ ଶମିଯାନ୍ତି।
ଶତ୍ରୁର୍ମିତ୍ରମୁଦାସୀନୋ ଭେଦାଃ ସର୍ଵେ ମନୋଗତାଃ । ଏକାତ୍ମତ୍ଵେ କଥଂ ଭେଦଃ ସମ୍ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵୈତଦର୍ଶନାତ୍
ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର ଓ ଉଦାସୀନ—ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ମନରେ ଅଛି। ଏକତାରେ କେମିତି ଭିନ୍ନତା ଆସିପାରିବ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖିଲେ ଏହା ହୁଏ।
ଜୀଵୋ ବ୍ରହ୍ମ ସଦୈଵାହଂ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ଭେଦବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ସଂସାରେ ଵର୍ତମାନା ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଜୀବ ସଦା ବ୍ରହ୍ମ, ଏଠାରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଭିନ୍ନତାର ଧାରଣା କେବଳ ସଂସାରରେ ଚଳିଥାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯେଯଂ ମହାଭାଗ ଵିଦ୍ଯା ଚୈତନ୍ନିଵର୍ତନମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯେ ସର୍ଵଦୈଵ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ମହାଭାଗ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନକୁ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଭିନ୍ନ କରିବା ଦରକାର।
ଵିନାତପଂ ହି ଛାଯାଯା ଜ୍ଞାଯତେ ଚ କଥଂ ସୁଖମ୍ । ଅଵିଦ୍ଯଯା ଵିନା ତଦ୍ଵତ୍କଥଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଚ ଵେତ୍ତି ଵୈ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଛାଡ଼ି ଛାୟାକୁ କେମିତି ଜଣାଯିବ? ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ, ଜ୍ଞାନକୁ କେମିତି ଜଣାଯିବ?
ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତେ ଭୂତାନି ଚ ତଥୈଵ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ କୋ ଦୋଷସ୍ତତ୍ର ଚାତ୍ମନଃ
ଗୁଣଗୁଡିକ ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ବିଷୟରେ ଲାଗିଥାଏ—ଏଠାରେ ଆତ୍ମାର କେଉଁ ଦୋଷ?
ମର୍ଯାଦା ସର୍ଵରକ୍ଷାର୍ଥଂ କୃତା ଵେଦେଷୁ ସର୍ଵଶଃ । ଅନ୍ଯଥା ଧର୍ମନାଶଃ ସ୍ଯାତ୍ସୌଗତାନାମିଵାନଘ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବେଦରେ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି। ଏହା ନହେଲେ, ଧର୍ମ ନଶ୍ଟ ହେବ, ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପରି।
ଧର୍ମନାଶେ ଵିନଷ୍ଟଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଣାଚାରୋଽତିଵର୍ତିତଃ । ଅତୋ ଵେଦପ୍ରଦିଷ୍ଟେନ ମାର୍ଗେଣ ଗଚ୍ଛତାଂ ଶୁଭମ୍
ଧର୍ମ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଵର୍ଣ୍ଣର ଆଚରଣ ହାରାଯିବ ଓ ଉଲ୍ଲଂଘିତ ହେବ। ତେଣୁ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ପଥରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଭ ମିଳେ।
ଶୁକ ଉଵାଚ ସନ୍ଦେହୋ ଵର୍ତତେ ରାଜନ୍ନ ନିଵର୍ତତି ମେ କ୍ଵଚିତ୍ । ଭଵତା କଥିତଂ ଯତ୍ତଚ୍ଛୃଣ୍ଵତୋ ମେ ନରାଧିପ
ଶୁକ କହିଲେ: ରାଜା, ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି, କେବେଉ ଦୂର ହେଉନାହିଁ। ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଉନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟମୁକ୍ତା।
ଵେଦଧର୍ମେଷୁ ହିଂସା ସ୍ଯାଦଧର୍ମବହୁଲା ହି ସା । କଥଂ ମୁକ୍ତିପ୍ରଦୋ ଧର୍ମୋ ଵେଦୋକ୍ତୋ ବତ ଭୂପତେ
ବେଦ ଧର୍ମରେ ହିଂସା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଅଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ବେଦର କଥା ଧର୍ମ କେମିତି ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ, ରାଜା?
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ତ୍ଵନାଚାରଃ ସୋମପାନଂ ନରାଧିପ । ପଶୂନାଂ ହିଂସନଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଭକ୍ଷଣଂ ଚାମିଷସ୍ଯ ଚ
ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ: ସୋମ ପାନ, ରାଜା, ପଶୁ ହିଂସା ଓ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ।
ସୌତ୍ରାମଣୌ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ସୁରାଗ୍ରହଃ । ଦ୍ଯୂତକ୍ରୀଡା ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵ୍ରତାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ସୌତ୍ରାମଣୀ ଯଜ୍ଞରେ ମଦ୍ୟପାନ ସାକ୍ଷାତ୍ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଜୁଆ ଖେଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ ଦିଆଯାଇଛି।
ଶ୍ରୂଯତେ ସ୍ମ ପୁରା ହ୍ଯାସୀଚ୍ଛଶବିନ୍ଦୁର୍ନୃପୋତ୍ତମଃ । ଯଜ୍ଵା ଧର୍ମପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଵଦାନ୍ଯଃ ସତ୍ଯସାଗରଃ
ପୁର୍ବେ ଶଶବିନ୍ଦୁ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ରାଜାମୁକ୍ତା। ସେ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା, ସଦା ଧର୍ମପରାୟଣ, ଦାନୀ ଓ ସତ୍ୟର ସାଗର ଥିଲେ।
ଗୋପ୍ତା ଚ ଧର୍ମସେତୂନାଂ ଶାସ୍ତା ଚୋତ୍ପଥଗାମିନାମ୍ । ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵିହିତାସ୍ତେନ ବହଵୋ ଭୂରିଦକ୍ଷିଣାଃ
ସେ ଧର୍ମର ସେତୁଗୁଡିକର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଅପଥରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ବହୁ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଚର୍ମଣାଂ ପର୍ଵତୋ ଜାତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯାଚଲସମଃ ପୁନଃ । ମେଘାମ୍ବୁପ୍ଲାଵନାଜ୍ଜାତା ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଶୁଭା
ଚର୍ମରୁ ପର୍ବତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଭିନ୍ଧ୍ୟାଚଳ ସମାନ; ମେଘ ଓ ଜଳର ଧୋଇଁ ଶୁଭ ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ବତୀ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସୋଽପି ରାଜା ଦିଵଂ ଯାତଃ କୀର୍ତିରସ୍ଯାଚଲା ଭୁଵି । ଏଵଂ ଧର୍ମେଷୁ ଵେଦେଷୁ ନ ମେ ବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର କୀର୍ତି ପୃଥିବୀରେ ଅଚଳ। ବେଦର ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ମୋର ମନ ଲାଗୁନାହିଁ।
ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗେନ ସଦା ଭୋଗେ ସୁଖମାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । ଅଲାଭେ ଦୁଃଖମତ୍ଯନ୍ତଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
ସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗ ଓ ସଦା ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖ ପାଏ; ତାହା ନ ମିଳିଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ—ତେଣୁ ଜୀବନମୁକ୍ତି କେମିତି ହେବ?
ଜନକ ଉଵାଚ ହିଂସା ଯଜ୍ଞେଷୁ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷା ସାହିଂସା ପରିକୀର୍ତିତା । ଉପାଧିଯୋଗତୋ ହିଂସା ନାନ୍ଯଥେତି ଵିନିର୍ଣଯଃ
ଜନକ କହିଲେ: ଯଜ୍ଞରେ ହିଂସା ସ୍ପଷ୍ଟ, ତଥାପି ଏହାକୁ ଅହିଂସା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ହିଂସା ହୁଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି।
ଯଥା ଚେନ୍ଧନସଂଯୋଗାଦଗ୍ନୌ ଧୂମଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଦ୍ଵିଯୋଗାତ୍ତଥା ତସ୍ମିନ୍ନିର୍ଧୂମତ୍ଵଂ ଵିଭାତି ଵୈ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଉଥିବା ଜଳଣା ଦ୍ୱାରା ଧୂଆଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ଯଦି ଜଳଣା ନଥାଏ, ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ବିନା ଦେଖାଯାଏ।
ଅହିଂସାଂ ଚ ତଥା ଵିଦ୍ଧି ଵେଦୋକ୍ତାଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ରାଗିଣାଂ ସାପି ହିଂସୈଵ ନିଃସ୍ପୃହାଣାଂ ନ ସା ମତା
ବେଦରେ ଯେହିଁ ଅହିଂସା କଥା ହୋଇଛି, ରାଗୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସେହିଁ ମଧ୍ୟ ହିଂସା ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଦା ବିନା, ସେମାନେ ଏହାକୁ ହିଂସା ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅରାଗେଣ ଚ ଯତ୍କର୍ମ ତଥାହଙ୍କାରଵର୍ଜିତମ୍ । ଅକୃତଂ ଵେଦଵିଦ୍ଵାଂସଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ରାଗ ଓ ଅହଂକାର ବିନା କରାଯାଏ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହାକୁ କରାଯାଇନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି।
ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ତୁ ହିଂସୈଵ ଯା ଯଜ୍ଞେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଅରାଗେଣ ଚ ଯତ୍କର୍ମ ତଥାହଂକାରଵର୍ଜିତମ୍
ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ହିଂସା ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ରାଗ ଓ ଅହଂକାର ବିନା କରାଯାଏ—
ସାହିଂସୈଵ ମହାଭାଗ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ଜିତାତ୍ମନାମ୍
ମହାଭାଗ, ଏହିଁ ହିଂସା ମୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁମୁକ୍ଷୁ ଓ ନିଜକୁ ଜିତିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହିଁ ଅହିଂସା ଅଟୁଟ ଅଟେ।
ଶୁକସ୍ଯ ଵିଵାହାଦିକାର୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଶୁକ ଉଵାଚ ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମହାରାଜ ଵର୍ତତେ ହୃଦଯେ ମମ । ମାଯାମଧ୍ଯେ ଵର୍ତମାନଃ ସ କଥଂ ନିଃସ୍ପୃହୋ ଭଵେତ୍
ଶୁକଙ୍କ ବିବାହ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କାର୍ଯ୍ୟର ବର୍ଣ୍ନନା ଶୁକ କହିଲେ: ମହାରାଜ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି: ମାୟା ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଲୋକ କିପରି ନିଃସ୍ପୃହ ହେବେ?
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵିଚାରଣମ୍ । ତ୍ଯଜତେ ନ ମନୋ ମୋହଂ ସ କଥଂ ମୁଚ୍ଯତେ ନରଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ନିତ୍ୟ ଅନିତ୍ୟ ବିଚାର ଲାଭ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ମୋହକୁ ଛାଡିନାହିଁ; ତେଣୁ ଲୋକ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବେ?
ଅନ୍ତର୍ଗତଂ ତମଶ୍ଛେତ୍ତୁଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଦ୍ବୋଧୋ ହି ନ କ୍ଷମଃ । ଯଥା ନ ନଶ୍ଯତି ତମଃ କୃତଯା ଦୀପଵାର୍ତଯା
ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଭିତରର ଅନ୍ଧାରକୁ କାଟିପାରିବା ନୁହେଁ; ଯେପରି ଦୀପ ଜଳାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।