ଦୁର୍ଜରଂ ଵାସନାଜାଲଂ ନ ଶାନ୍ତିମୁପଯାତି ଵୈ । ଅତସ୍ତଚ୍ଛମନାର୍ଥାଯ କ୍ରମେଣ ଚ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଇଚ୍ଛାର ଜାଳ ବହୁତ କଠିନ ଓ ଏହା ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରେନି। ତେଣୁ, ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ସୁପ୍ତଃ ପତତ୍ଯେଵ ନ ଶଯାନଃ ପତତ୍ଯଧଃ । ପରିଵ୍ରଜ୍ଯ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟୋ ନ ମାର୍ଗଂ ଲଭତେ ପୁନଃ
ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକ ପଡ଼ିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକ ତଳକୁ ପଡ଼େନି। ଏଭଳି, ଯେଉଁ ଯତି ମାର୍ଗରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପୁଣି ସହଜରେ ଏହି ମାର୍ଗକୁ ପାଇପାରେନି।
ଯଥା ପିପୀଲିକା ମୂଲାଚ୍ଛାଖାଯାମଧିରୋହତି । ଶନୈଃ ଶନୈଃ ଫଲଂ ଯାତି ସୁଖେନ ପଦଗାମିନୀ
ଯେପରି ଏକଟି ପିପିଲିକା ମୂଳରୁ ଶାଖାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚଢ଼ି, ନିଜ ଗତିରେ ସହଜରେ ଫଳକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେପରି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ।
ଵିହଙ୍ଗସ୍ତରସା ଯାତି ଵିଘ୍ନଶଙ୍କାମୁଦସ୍ଯ ଵୈ । ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଭଵତି ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ସୁଖଂ ଯାତି ପିପୀଲିକା
ପକ୍ଷୀ ବଡ଼ ତ୍ବରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଉଡ଼ିଯାଏ, ବାଧାକୁ ଅବହେଳା କରେ, କିନ୍ତୁ ଶିଘ୍ର କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେପରି ପିପିଲିକା ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ସହଜରେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ମନସ୍ତୁ ପ୍ରବଲଂ କାମମଜେଯମକୃତାତ୍ମଭିଃ । ଅତଃ କ୍ରମେଣ ଜେତଵ୍ଯମାଶ୍ରମାନୁକ୍ରମେଣ ଚ
ମନ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଜିତିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ତେଣୁ, ଆଶ୍ରମର କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହାକୁ ଜିତିବା ଉଚିତ।
ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମସଂସ୍ଥୋଽପି ଶାନ୍ତଃ ସୁମତିରାତ୍ମଵାନ୍ । ନ ଚ ହୃଷ୍ଯେନ୍ନ ଚ ତପେଲ୍ଲାଭାଲାଭେ ସମୋ ଭଵେତ୍
ଘରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତ, ସୁବୁଧି ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେ ଲାଭ କିମ୍ବା ହାନିରେ ଉତ୍ସାହିତ କିମ୍ବା ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ, ସମଭାବ ରଖନ୍ତି।
ଵିହତଂ କର୍ମ କୁର୍ଵାଣସ୍ତ୍ଯଜଂଶ୍ଚିନ୍ତାନ୍ଵିତଂ ଚ ଯତ୍ । ଆତ୍ମଲାଭେନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, ଆସକ୍ତି ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପଶ୍ଯାହଂ ରାଜ୍ଯସଂସ୍ଥୋଽପି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଯଥାନଘ । ଵିଚରାମି ଯଥାକାମଂ ନ ମେ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରଜାଯତେ
ଦେଖ, ମୁଁ ରାଜ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ, ହେ ନିର୍ମଳ, ମୁଁ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଘୁଞ୍ଚିବା କରେ, ମୋ ମନରେ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ଭୁଞ୍ଜାନୋ ଵିଵିଧାନ୍ଭୋଗାନ୍କୁର୍ଵନ୍କାର୍ଯାଣ୍ଯନେକଶଃ । ଭଵିଷ୍ଯାମି ଯଥାହଂ ତ୍ଵଂ ତଥା ମୁକ୍ତୋ ଭଵାନଘ
ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମୁଁ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହେବ।
କଥ୍ଯତେ ଖଲୁ ଯଦ୍ଦୃଶ୍ଯମଦୃଶ୍ଯଂ ବଧ୍ଯତେ କୁତଃ । ଦୃଶ୍ଯାନି ପଞ୍ଚଭୂତାନି ଗୁଣାସ୍ତେଷାଂ ତଥା ପୁନଃ
ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଏନି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଧନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ— ଏହା କିପରି ଅନ୍ୟଥା ହେବ? ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ।
ଆତ୍ମା ଗମ୍ଯୋଽନୁମାନେନ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷୋ ନ କଦାଚନ । ସ କଥଂ ବଧ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନିର୍ଵିକାରୋ ନିରଞ୍ଜନଃ
ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏନି। ଏହି ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା କିପରି ବନ୍ଧିପାରିବ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ?
ମନସ୍ତୁ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ମହତାଂ କାରଣଂ ଦ୍ଵିଜ । ଜାତେ ତୁ ନିର୍ମଲେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ସର୍ଵଂ ଭଵତି ନିର୍ମଲମ୍
ମନ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଭ୍ରମନ୍ସର୍ଵେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ସ୍ନାତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ । ନିର୍ମଲଂ ନ ମନୋ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ସର୍ଵଂ ନିରର୍ଥକମ୍
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ପୁନିପୁନି ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ କିଛି ବ୍ୟର୍ଥ।
ନ ଦେହୋ ନ ଚ ଜୀଵାତ୍ମା ନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପରନ୍ତପ । ମନ ଏଵ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ କାରଣଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଯୋଃ
ଦେହ, ଜୀବାତ୍ମା କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ। ମନ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର ମୂଳ କାରଣ।
ଶୁଦ୍ଧୋ ମୁକ୍ତଃ ସଦୈଵାତ୍ମା ନ ଵୈ ବଧ୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍ । ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ ମନଃସଂସ୍ଥୌ ତସ୍ମିଞ୍ଛାନ୍ତେ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି
ଆତ୍ମା ସଦା ପବିତ୍ର ଏବଂ ମୁକ୍ତ, କେବେଉ ଏହା ବନ୍ଧା ହୁଏନାହିଁ। ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ମନରେ ଅଛି, ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସେଗୁଡିକ ଶମିଯାନ୍ତି।
ଶତ୍ରୁର୍ମିତ୍ରମୁଦାସୀନୋ ଭେଦାଃ ସର୍ଵେ ମନୋଗତାଃ । ଏକାତ୍ମତ୍ଵେ କଥଂ ଭେଦଃ ସମ୍ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵୈତଦର୍ଶନାତ୍
ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର ଓ ଉଦାସୀନ—ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ମନରେ ଅଛି। ଏକତାରେ କେମିତି ଭିନ୍ନତା ଆସିପାରିବ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖିଲେ ଏହା ହୁଏ।
ଜୀଵୋ ବ୍ରହ୍ମ ସଦୈଵାହଂ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ଭେଦବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ସଂସାରେ ଵର୍ତମାନା ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଜୀବ ସଦା ବ୍ରହ୍ମ, ଏଠାରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଭିନ୍ନତାର ଧାରଣା କେବଳ ସଂସାରରେ ଚଳିଥାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯେଯଂ ମହାଭାଗ ଵିଦ୍ଯା ଚୈତନ୍ନିଵର୍ତନମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯେ ସର୍ଵଦୈଵ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ମହାଭାଗ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନକୁ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଭିନ୍ନ କରିବା ଦରକାର।
ଵିନାତପଂ ହି ଛାଯାଯା ଜ୍ଞାଯତେ ଚ କଥଂ ସୁଖମ୍ । ଅଵିଦ୍ଯଯା ଵିନା ତଦ୍ଵତ୍କଥଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଚ ଵେତ୍ତି ଵୈ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଛାଡ଼ି ଛାୟାକୁ କେମିତି ଜଣାଯିବ? ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ, ଜ୍ଞାନକୁ କେମିତି ଜଣାଯିବ?
ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତେ ଭୂତାନି ଚ ତଥୈଵ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ କୋ ଦୋଷସ୍ତତ୍ର ଚାତ୍ମନଃ
ଗୁଣଗୁଡିକ ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ବିଷୟରେ ଲାଗିଥାଏ—ଏଠାରେ ଆତ୍ମାର କେଉଁ ଦୋଷ?
ମର୍ଯାଦା ସର୍ଵରକ୍ଷାର୍ଥଂ କୃତା ଵେଦେଷୁ ସର୍ଵଶଃ । ଅନ୍ଯଥା ଧର୍ମନାଶଃ ସ୍ଯାତ୍ସୌଗତାନାମିଵାନଘ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବେଦରେ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି। ଏହା ନହେଲେ, ଧର୍ମ ନଶ୍ଟ ହେବ, ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପରି।
ଧର୍ମନାଶେ ଵିନଷ୍ଟଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଣାଚାରୋଽତିଵର୍ତିତଃ । ଅତୋ ଵେଦପ୍ରଦିଷ୍ଟେନ ମାର୍ଗେଣ ଗଚ୍ଛତାଂ ଶୁଭମ୍
ଧର୍ମ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଵର୍ଣ୍ଣର ଆଚରଣ ହାରାଯିବ ଓ ଉଲ୍ଲଂଘିତ ହେବ। ତେଣୁ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ପଥରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଭ ମିଳେ।
ଶୁକ ଉଵାଚ ସନ୍ଦେହୋ ଵର୍ତତେ ରାଜନ୍ନ ନିଵର୍ତତି ମେ କ୍ଵଚିତ୍ । ଭଵତା କଥିତଂ ଯତ୍ତଚ୍ଛୃଣ୍ଵତୋ ମେ ନରାଧିପ
ଶୁକ କହିଲେ: ରାଜା, ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି, କେବେଉ ଦୂର ହେଉନାହିଁ। ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଉନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟମୁକ୍ତା।
ଵେଦଧର୍ମେଷୁ ହିଂସା ସ୍ଯାଦଧର୍ମବହୁଲା ହି ସା । କଥଂ ମୁକ୍ତିପ୍ରଦୋ ଧର୍ମୋ ଵେଦୋକ୍ତୋ ବତ ଭୂପତେ
ବେଦ ଧର୍ମରେ ହିଂସା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଅଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ବେଦର କଥା ଧର୍ମ କେମିତି ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ, ରାଜା?
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ତ୍ଵନାଚାରଃ ସୋମପାନଂ ନରାଧିପ । ପଶୂନାଂ ହିଂସନଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଭକ୍ଷଣଂ ଚାମିଷସ୍ଯ ଚ
ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ: ସୋମ ପାନ, ରାଜା, ପଶୁ ହିଂସା ଓ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ।
ସୌତ୍ରାମଣୌ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ସୁରାଗ୍ରହଃ । ଦ୍ଯୂତକ୍ରୀଡା ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵ୍ରତାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ସୌତ୍ରାମଣୀ ଯଜ୍ଞରେ ମଦ୍ୟପାନ ସାକ୍ଷାତ୍ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଜୁଆ ଖେଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ ଦିଆଯାଇଛି।
ଶ୍ରୂଯତେ ସ୍ମ ପୁରା ହ୍ଯାସୀଚ୍ଛଶବିନ୍ଦୁର୍ନୃପୋତ୍ତମଃ । ଯଜ୍ଵା ଧର୍ମପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଵଦାନ୍ଯଃ ସତ୍ଯସାଗରଃ
ପୁର୍ବେ ଶଶବିନ୍ଦୁ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ରାଜାମୁକ୍ତା। ସେ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା, ସଦା ଧର୍ମପରାୟଣ, ଦାନୀ ଓ ସତ୍ୟର ସାଗର ଥିଲେ।
ଗୋପ୍ତା ଚ ଧର୍ମସେତୂନାଂ ଶାସ୍ତା ଚୋତ୍ପଥଗାମିନାମ୍ । ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵିହିତାସ୍ତେନ ବହଵୋ ଭୂରିଦକ୍ଷିଣାଃ
ସେ ଧର୍ମର ସେତୁଗୁଡିକର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଅପଥରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ବହୁ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଚର୍ମଣାଂ ପର୍ଵତୋ ଜାତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯାଚଲସମଃ ପୁନଃ । ମେଘାମ୍ବୁପ୍ଲାଵନାଜ୍ଜାତା ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଶୁଭା
ଚର୍ମରୁ ପର୍ବତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଭିନ୍ଧ୍ୟାଚଳ ସମାନ; ମେଘ ଓ ଜଳର ଧୋଇଁ ଶୁଭ ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ବତୀ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସୋଽପି ରାଜା ଦିଵଂ ଯାତଃ କୀର୍ତିରସ୍ଯାଚଲା ଭୁଵି । ଏଵଂ ଧର୍ମେଷୁ ଵେଦେଷୁ ନ ମେ ବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର କୀର୍ତି ପୃଥିବୀରେ ଅଚଳ। ବେଦର ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ମୋର ମନ ଲାଗୁନାହିଁ।