ଶୁକ ଉଵାଚ ଵ୍ଯାସେନୋକ୍ତୋ ମହାରାଜ କୁରୁ ଦାରପରିଗ୍ରହମ୍ । ସର୍ଵେଷାମାଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଉତ୍ତମଃ
ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ମୋ ପିତା ବ୍ୟାସ ମୋତେ କହିଥିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ତୁମେ ବିବାହ କର; ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ସର୍ବୋତ୍ତମ।'
ମଯା ନାଙ୍ଗୀକୃତଂ ଵାକ୍ଯଂ ମତ୍ତ୍ଵା ବନ୍ଧଂ ଗୁରୋରପି । ନ ବନ୍ଧୋଽସ୍ତୀତି ତେନୋକ୍ତୋ ନାହଂ ତତ୍କୃତଵାନ୍ପୁନଃ
ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ବୋଲି ଭାବି ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲି। ସେ ତେବେ କହିଲେ, 'ଏହା କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ।' ତଥାପି, ମୁଁ ଏହା ଅନୁସରଣ କରିନଥିଲି।
ଇତି ସନ୍ଦିଗ୍ଧମନସଂ ମତ୍ଵା ସ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ମିଥିଲାଂ ଗଚ୍ଛ ମା ଶୁଚଃ
ମୋ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଦେଖି, ସେ ମହାମୁନି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ: 'ମିଥିଳାକୁ ଯାଅ, ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।'
ଯାଜ୍ଯୋଽସ୍ତି ଜନକସ୍ତତ୍ର ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ନରାଧିପଃ । ଵିଦେହୋ ଲୋକଵିଦିତଃ ପାତି ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍
ସେଠାରେ ଜନକ ନାମକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ବିଦେହ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସବୁଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି, ସେ ଅନାୟାସରେ ରାଜ୍ୟ ଚାଳନ୍ତି।
କୁର୍ଵନ୍ ରାଜ୍ଯଂ ତଥା ରାଜା ମାଯାପାଶୈର୍ନ ବଧ୍ଯତେ । ତ୍ଵଂ ବିଭେଷି କଥଂ ପୁତ୍ର ଵନଵୃତ୍ତିଃ ପରନ୍ତପ
ସେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାୟାର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ନାହାନ୍ତି; ହେ ପୁଅ, ତୁମେ କାହିଁକି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ ଭୟ କରୁଛ? ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିବା।
ପଶ୍ଯ ତଂ ନୃପଶାର୍ଦୂଲଂ ତ୍ଯଜ ମୋହଂ ମନୋଗତମ୍ । କୁରୁ ଦାରାନ୍ମହାଭାଗ ପୃଚ୍ଛ ଵା ଭୂପତିଂ ଚ ତମ୍
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ମନର ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼; ହେ ମହାଭାଗ, ବିବାହ କର, କିମ୍ବା ସେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାର।
ସନ୍ଦେହଂ ତେ ମନୋଜାତଂ କଥଯିଷ୍ଯତି ପାର୍ଥିଵଃ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ମାମେହି ତରସା ସୁତ
ତୁମ ମନରେ ଉପଜିଥିବା ସନ୍ଦେହକୁ ସେ ରାଜା ସମାଧାନ କରିଦେବେ; ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୀଘ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽହଂ ମହାରାଜ ତ୍ଵତ୍ପୁରେ ଚ ତଦାଜ୍ଞଯା । ମୋକ୍ଷକାମୋଽସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ବ୍ରୂହି କୃତ୍ଯଂ ମମାନଘ
ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆପଣଙ୍କ ନଗରକୁ ଆସିଛି; ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଛି, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମୋତେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା କହନ୍ତୁ।
ତପସ୍ତୀର୍ଥଵ୍ରତେଜ୍ଯାଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତୀର୍ଥସେଵନମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ଵା ଵଦ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମୋକ୍ଷଂ ପ୍ରତି ଚ କାରଣମ୍
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତପ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତୀର୍ଥସେବନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ—ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କେଉଁଟି ଉପାୟ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ଜନକ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ଵିପ୍ରେଣ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗାଶ୍ରିତେନ ଯତ୍ । ଉପନୀତୋ ଵସେଦାଦୌ ଵେଦାଭ୍ଯାସାଯ ଵୈ ଗୁରୌ
ଜନକ କହିଲେ: ମୋକ୍ଷର ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଶୁଣ। ଉପନୟନ ପରେ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରେ ରହି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଧୀତ୍ଯ ଵେଦଵେଦାନ୍ତାନ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଚ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ସମାଵୃତ୍ତସ୍ତୁ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯେ ସଦାରୋ ନିଵସେନ୍ମୁନିଃ
ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଶିଖି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ସେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି, ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଘରେ ରହିବା ଉଚିତ।
ନ୍ଯାଯଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ସନ୍ତୋଷୀ ନିରାଶୀ ଗତକଲ୍ମଷଃ । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦିକର୍ମାଣି କୁର୍ଵାଣଃ ସତ୍ଯଵାକ୍ଶୁଚିଃ
ନ୍ୟାୟରେ ଚାଲିବା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା, ଆଶା ଛାଡ଼ିବା, ପାପ ହୀନ ହେବା, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ କରିବା, ସତ୍ୟ କଥା କହିବା ଓ ପବିତ୍ର ରହିବା ଉଚିତ।
ପୁତ୍ରଂ ପୌତ୍ରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମେ ଵସେତ୍ । ତପସା ଷଡ୍ରିପୂଞ୍ଜିତ୍ଵା ଭାର୍ଯାଂ ପୁତ୍ରେ ନିଵେଶ୍ଯ ଚ
ପୁଅ ଓ ନାତି ହେଲେ, ଅଟୁଟ ତପସ୍ୟା କରି ଷଡ୍ରିପୁଙ୍କୁ ଜିତି, ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଇ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵାନଗ୍ନୀନ୍ଯଥାନ୍ଯାଯମାତ୍ମନ୍ଯାରୋପ୍ଯ ଧର୍ମଵିତ୍ । ଵସେତ୍ତୁର୍ଯାଶ୍ରମେ ଶ୍ରାନ୍ତଃ ଶୁଦ୍ଧେ ଵୈରାଗ୍ଯସମ୍ଭଵେ
ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ମନରେ ଆରୋପଣ କରି, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିରାଗୀ ଭାବରେ ଚତୁର୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ବସିବା ଉଚିତ।
ଵିରକ୍ତସ୍ଯାଧିକାରୋଽସ୍ତି ସଂନ୍ଯାସେ ନାନ୍ଯଥା କ୍ଵଚିତ୍ । ଵେଦଵାକ୍ଯମିଦଂ ତଥ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଥେତି ମତିର୍ମମ
ବିରାକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ସନ୍ନ୍ୟାସ ଅଧିକାର ଅଛି, ଅନ୍ୟ କେହି ପାଇଁ ନୁହେଁ; ବେଦର ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ଏହା ମୋର ମତ।
ଶୁକାଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଶଦ୍ଵୈ ସଂସ୍କାରା ଵେଦବୋଧିତାଃ । ଚତ୍ଵାରିଂଶଦ୍ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ମହାତ୍ମଭିଃ
ହେ ଶୁକ, ବେଦ ଅନୁସାରେ ଅଠଚାଳିଶି ସଂସ୍କାର ଅଛି; ତାହାରୁ ଚାଳିଶିଟି ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ମହାତ୍ମାମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଅଷ୍ଟୌ ଚ ମୁକ୍ତିକାମସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଶମଦମାଦଯଃ । ଆଶ୍ରମାଦାଶ୍ରମଂ ଗଚ୍ଛେଦିତି ଶିଷ୍ଟାନୁଶାସନମ୍
ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି, ଦମନ ଓ ଏହାପରି ଆଠଟି ଗୁଣ କହାଯାଇଛି। ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ଶିଷ୍ଟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଜୀବନର ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଶୁକ ଉଵାଚ ଉତ୍ପନ୍ନେ ହୃଦି ଵୈରାଗ୍ଯେ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସମ୍ଭଵେ । ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଵସ୍ତଵ୍ଯମାଶ୍ରମେଷୁ ଵନେଷୁ ଵା
ଶୁକ ଉଚ୍ଚାରିଲେ— ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ବିରାଗ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହ ବୋଧ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ମଣିଷ ଆଶ୍ରମ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଜନକ ଉଵାଚ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ବଲିଷ୍ଠାନି ନ ନିଯୁକ୍ତାନି ମାନଦ । ଅପକ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଵିକାରାଂସ୍ତାନନେକଶଃ
ଜନକ କହିଲେ— ମାନ୍ୟଦାତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯଦି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏନି, ତେବେ ଅପକ୍ୱ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରକାର ଅଶାନ୍ତି ଓ ବିକାର ଦେଇଥାଏ।
ଭୋଜନେଚ୍ଛାଂ ସୁଖେଚ୍ଛାଂ ଚ ଶଯ୍ଯେଚ୍ଛାମାତ୍ମଜସ୍ଯ ଚ । ଯତୀ ଭୂତ୍ଵା କଥଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିକାରେ ସମୁପସ୍ଥିତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ, ସୁଖ, ଶୋଇବା କିମ୍ବା ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଆସିଥାଏ, ସେଠାରେ ଜଣେ ଯତି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ଆକାଂକ୍ଷା ଆସିଲେ କିପରି ଅଶାନ୍ତିରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବେ?
ଦୁର୍ଜରଂ ଵାସନାଜାଲଂ ନ ଶାନ୍ତିମୁପଯାତି ଵୈ । ଅତସ୍ତଚ୍ଛମନାର୍ଥାଯ କ୍ରମେଣ ଚ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଇଚ୍ଛାର ଜାଳ ବହୁତ କଠିନ ଓ ଏହା ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରେନି। ତେଣୁ, ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ସୁପ୍ତଃ ପତତ୍ଯେଵ ନ ଶଯାନଃ ପତତ୍ଯଧଃ । ପରିଵ୍ରଜ୍ଯ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟୋ ନ ମାର୍ଗଂ ଲଭତେ ପୁନଃ
ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକ ପଡ଼ିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକ ତଳକୁ ପଡ଼େନି। ଏଭଳି, ଯେଉଁ ଯତି ମାର୍ଗରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପୁଣି ସହଜରେ ଏହି ମାର୍ଗକୁ ପାଇପାରେନି।
ଯଥା ପିପୀଲିକା ମୂଲାଚ୍ଛାଖାଯାମଧିରୋହତି । ଶନୈଃ ଶନୈଃ ଫଲଂ ଯାତି ସୁଖେନ ପଦଗାମିନୀ
ଯେପରି ଏକଟି ପିପିଲିକା ମୂଳରୁ ଶାଖାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚଢ଼ି, ନିଜ ଗତିରେ ସହଜରେ ଫଳକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେପରି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ।
ଵିହଙ୍ଗସ୍ତରସା ଯାତି ଵିଘ୍ନଶଙ୍କାମୁଦସ୍ଯ ଵୈ । ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଭଵତି ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ସୁଖଂ ଯାତି ପିପୀଲିକା
ପକ୍ଷୀ ବଡ଼ ତ୍ବରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଉଡ଼ିଯାଏ, ବାଧାକୁ ଅବହେଳା କରେ, କିନ୍ତୁ ଶିଘ୍ର କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେପରି ପିପିଲିକା ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ସହଜରେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ମନସ୍ତୁ ପ୍ରବଲଂ କାମମଜେଯମକୃତାତ୍ମଭିଃ । ଅତଃ କ୍ରମେଣ ଜେତଵ୍ଯମାଶ୍ରମାନୁକ୍ରମେଣ ଚ
ମନ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଜିତିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ତେଣୁ, ଆଶ୍ରମର କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହାକୁ ଜିତିବା ଉଚିତ।
ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମସଂସ୍ଥୋଽପି ଶାନ୍ତଃ ସୁମତିରାତ୍ମଵାନ୍ । ନ ଚ ହୃଷ୍ଯେନ୍ନ ଚ ତପେଲ୍ଲାଭାଲାଭେ ସମୋ ଭଵେତ୍
ଘରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତ, ସୁବୁଧି ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେ ଲାଭ କିମ୍ବା ହାନିରେ ଉତ୍ସାହିତ କିମ୍ବା ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ, ସମଭାବ ରଖନ୍ତି।
ଵିହତଂ କର୍ମ କୁର୍ଵାଣସ୍ତ୍ଯଜଂଶ୍ଚିନ୍ତାନ୍ଵିତଂ ଚ ଯତ୍ । ଆତ୍ମଲାଭେନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, ଆସକ୍ତି ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପଶ୍ଯାହଂ ରାଜ୍ଯସଂସ୍ଥୋଽପି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଯଥାନଘ । ଵିଚରାମି ଯଥାକାମଂ ନ ମେ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରଜାଯତେ
ଦେଖ, ମୁଁ ରାଜ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ, ହେ ନିର୍ମଳ, ମୁଁ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଘୁଞ୍ଚିବା କରେ, ମୋ ମନରେ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ଭୁଞ୍ଜାନୋ ଵିଵିଧାନ୍ଭୋଗାନ୍କୁର୍ଵନ୍କାର୍ଯାଣ୍ଯନେକଶଃ । ଭଵିଷ୍ଯାମି ଯଥାହଂ ତ୍ଵଂ ତଥା ମୁକ୍ତୋ ଭଵାନଘ
ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମୁଁ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହେବ।
କଥ୍ଯତେ ଖଲୁ ଯଦ୍ଦୃଶ୍ଯମଦୃଶ୍ଯଂ ବଧ୍ଯତେ କୁତଃ । ଦୃଶ୍ଯାନି ପଞ୍ଚଭୂତାନି ଗୁଣାସ୍ତେଷାଂ ତଥା ପୁନଃ
ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଏନି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଧନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ— ଏହା କିପରି ଅନ୍ୟଥା ହେବ? ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ।