ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିପୁରାଣଜ୍ଞାଃ ପୁମାଂସ ଋତୁଗାମିନଃ । ଲେଶୋ ନାସ୍ତି ହ୍ଯଧର୍ମସ୍ଯ ପୂର୍ଣୋ ଧର୍ମଃ କୃତେ ଯୁଗେ
ଲୋକମାନେ ବେଦ, ସ୍ମୃତି ଓ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଋତୁଅନୁସାରେ ଚଳନ୍ତି; କୃତଯୁଗରେ ଅଧର୍ମର ଏକ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି।
ଧର୍ମସ୍ତ୍ରିପାଚ୍ଚ ତ୍ରେତାଯାଂ ଦ୍ଵିପାଚ୍ଚ ଦ୍ଵାପରେ ତତଃ । କଲୌ ଵୃତ୍ତେ ଚୈକପାଚ୍ଚ ସର୍ଵଲୁପ୍ତିସ୍ତତଃ ପରମ୍
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମ ତିନି ପାଏ ରହେ, ଦ୍ୱାପରରେ ଦୁଇ ପାଏ, କଳିଯୁଗରେ ଏକ ପାଏ ରହିଯାଏ; ତାପରେ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଵାରାଃ ସପ୍ତ ତଥା ଵିପ୍ର ତିଥଯଃ ଷୋଡଶ ସ୍ମୃତାଃ । ତଥା ଦ୍ଵାଦଶ ମାସାଶ୍ଚ ଋତଵଶ୍ଚ ଷଡେଵ ଚ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସାତି ଦିନ, ସୋଳ ତିଥି, ବାରମାସ ଓ ଛଅ ଋତୁ ଥାଏ।
ଦ୍ଵୌ ପକ୍ଷୌ ଚାଯନେ ଦ୍ଵେ ଚ ଚତୁର୍ଭିଃ ପ୍ରହରୈର୍ଦିନମ୍ । ଚତୁର୍ଭିଃ ପ୍ରହରୈ ରାତ୍ରିର୍ମାସସ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଦିନୈସ୍ତଥା
ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଓ ଦୁଇ ଅୟନ ଅଛି; ଦିନ ଚାରି ପ୍ରହର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ରାତି ମଧ୍ୟ ତେଣିଁ; ଏକ ମାସ ତିରିଶି ଦିନର।
ଵର୍ଷଂ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ କାଲସଂଖ୍ଯାଵିଧିକ୍ରମେ । ଯଥା ଚାଯାନ୍ତି ଯାନ୍ତ୍ଯେଵ ଯଥା ଯୁଗଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ବର୍ଷ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଥାଏ, ସମୟ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ; ଯେପରି ଏମାନେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାନ୍ତି, ସେପରି ଚାରିଯୁଗ ମଧ୍ୟ।
ଵର୍ଷେ ପୂର୍ଣେ ନରାଣାଂ ଚ ଦେଵାନାଂ ଚ ଦିଵାନିଶମ୍ । ଶତତ୍ରଯେ ଷଷ୍ଠ୍ଯଧିକେ ନରାଣାଂ ଚ ଯୁଗେ ଗତେ
ମଣିଷ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଦିନ ଓ ରାତି କଟିଯାଏ; ମଣିଷଙ୍କର ତିନିଶେଠିଅଠି ବର୍ଷ ଗଲେ ଏକ ଯୁଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
ଦେଵାନାଂ ଚ ଯୁଗଂ ଜ୍ଞେଯଂ କାଲସଂଖ୍ଯାଵିଦାଂ ମତମ୍ । ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ତୁ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ଯୁଗାନାମେକସପ୍ତତିଃ
ଦେବତାଙ୍କର ଯୁଗ ସମୟ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଜଣାଯିବ; ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ସତରେଏକ ଯୁଗ ହୁଏ।
ମନ୍ଵନ୍ତରସମଂ ଜ୍ଞେଯମାଯୁଷ୍ଯଞ୍ଚ ଶଚୀପତେଃ । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିମେ ଚେନ୍ଦ୍ରେ ଗତେ ବ୍ରହ୍ମଦିଵାନିଶମ୍
ଶଚୀପତିଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ସମାନ; ଅଠେଇଁଟି ଇନ୍ଦ୍ର ଗଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତେ ଵର୍ଷେ ଗତେ ପାତଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଣଃ । ପ୍ରଲଯଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତତ୍ରାଦୃଷ୍ଟା ଵସୁନ୍ଧରା
ଏକଶଏଠିଅଠି ବର୍ଷ କଟିଗଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତନ ହୁଏ; ଏହିବେଳେ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ପୃଥିବୀ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।
ଜଲପ୍ଲୁତାନି ଵିଶ୍ଵାନି ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦଯଃ । ଋଷଯୋ ଜ୍ଞାନିନଃ ସର୍ଵେ ଲୀନାଃ ସତ୍ଯେ ଚିଦାତ୍ମନି
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜଳରେ ଡୁବିଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି।
ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରକୃତିର୍ଲୀନା ତତ୍ର ପ୍ରାକୃତିକୋ ଲଯଃ । ଲଯେ ପ୍ରାକୃତିକେ ଜାତେ ପାତେ ଚ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମୁନେ
ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତି ଲୟ ହୁଏ, ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ; ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତନ ହେଲେ, ହେ ମୁନି,
ନିମେଷମାତ୍ରଂ କାଲଶ୍ଚ ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ମୁନେ । ଏଵଂ ନଶ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵାଣି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାନ୍ଯଖିଲାନି ଚ
ଦେବୀଙ୍କର ସମୟ କେବଳ ଏକ ନିମିଷ ମାତ୍ର, ହେ ମୁନି; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଣ୍ଡ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ନିମେଷାନ୍ତରକାଲେନ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମେଣ ଚ । ଏଵଂ କତିଵିଧା ସୃଷ୍ଟିର୍ଲଯଃ କତିଵିଧୋଽପି ଵା
ଏକ ନିମିଷ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏଭଳି ବହୁ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ଓ ବହୁ ପ୍ରକାର ପ୍ରଳୟ ଅଛି।
କତି କଲ୍ପା ଗତାଯାତାଃ ସଂଖ୍ଯାଂ ଜାନାତି କଃ ପୁମାନ୍ । ସୃଷ୍ଟୀନାଂ ଚ ଲଯାନାଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାନାଂ ଚ ନାରଦ
କେଉଁ ଲୋକ ଜାଣେ କେତେ କଳ୍ପ ଗଲା ଓ ଆସିବ? କେଉଁ ଜଣେ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସଂଖ୍ୟା ଜାଣେ, ହେ ନାରଦ?
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ସଂଖ୍ଯାଂ ଜାନାତି କଃ ପୁମାନ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାମୀଶ୍ଵରଶ୍ଚୈକ ଏଵ ସଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ କେତେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, କେଉଁ ଲୋକ ଜାଣେ? ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱାମୀ ସେଇ।
ସର୍ଵେଷାଂ ପରମାତ୍ମା ଚ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପଧୃକ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦଯଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଂଶାସ୍ତସ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ମହାଵିରାଟ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମାତ୍ମା, ସତ୍, ଚିତ୍ ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ, ମହାବିରାଟ୍ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅଂଶ।
ତସ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ଵିରାଟ୍ କ୍ଷୁଦ୍ରଃ ସୈଵେଯଂ ପ୍ରକୃତିଃ ପରା । ତସ୍ଯାଃ ସକାଶାତ୍ସଞ୍ଜାତୋଽପ୍ଯର୍ଧନାରୀଶ୍ଵରସ୍ତତଃ
ତାଙ୍କର ଏକ ଅଂଶ ହେଉଛନ୍ତି ବିରାଟ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର; ଏହି ପ୍ରକୃତି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ସେହି ପ୍ରକୃତିରୁ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା।
ସୈଵ କୃଷ୍ଣୋ ଦ୍ଵିଧାଭୂତୋ ଦ୍ଵିଭୁଜଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଭୁଜଃ । ଚତୁର୍ଭୁଜଶ୍ଚ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ଗୋଲୋକେ ଦ୍ଵିଭୁଜଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସେ ନିଜେ କୃଷ୍ଣ ଭାବରେ ଦୁଇ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—ଦୁଇଟି ହାତ ଓ ଚାରିଟି ହାତ। ଚାରି ହାତ ବିଶିଷ୍ଟ ରୂପ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଓ ଦୁଇ ହାତ ବିଶିଷ୍ଟ ରୂପ ଗୋଲୋକରେ ଅନ୍ୟେ।
ବ୍ରହ୍ମାଦିତୃଣପର୍ଯନ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାକୃତିକଂ ଭଵେତ୍ । ଯଦ୍ଯତ୍ପ୍ରାକୃତିକଂ ସୃଷ୍ଟଂ ସର୍ଵଂ ନଶ୍ଵରମେଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସର ତିଣି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ କିଛି ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପନ୍ନ। ପ୍ରକୃତିରୁ ଯେଉଁଠାରୁ ଯେଉଁ କିଛି ହୋଇଛି, ସେସବୁ ଅବଶ୍ୟ ନଶ୍ୱର।
ଏଵଂଵିଧଂ ସୃଷ୍ଟିହେତୁଂ ସତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ସନାତନମ୍ । ସ୍ଵେଚ୍ଛାମଯଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଗୁଣଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍
ଏଭଳି ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଚିରନ୍ତନ ଓ ପୁରାତନ; ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗଠିତ, ଗୁଣରହିତ, ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ପରବ୍ରହ୍ମ।
ନିରୁପାଧି ନିରାକାରଂ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହକାତରମ୍ । କରୋତି ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ଯଜ୍ଜ୍ଞାନାତ୍କମଲୋଦ୍ଭଵଃ
ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଉପାଧି ନାହିଁ, ରୂପ ନାହିଁ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ; ଯାହାଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ କମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଶିଵୋ ମୃତ୍ଯୁଜ୍ଜଯଶ୍ଚୈଵ ସଂହର୍ତା ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ଯସ୍ଯ ତପସା ସର୍ଵେଶସ୍ତୁ ତପୋ ମହାନ୍
ଶିବ, ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସଂହାରକ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା; ଯାହାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
ମହାଵିଭୂତିଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଦର୍ଶନଃ । ସର୍ଵଵ୍ଯାପୀ ସର୍ଵପାତା ପ୍ରଦାତା ସର୍ଵସମ୍ପଦାମ୍
ବିଶେଷ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଦେଖିପାରିବା, ସମସ୍ତ ଜାଗାରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତକୁ ରକ୍ଷା ଓ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଦେଇଥିବା।
ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଯଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଯସ୍ଯ ସେଵଯା । ମହାମାଯା ଚ ପ୍ରକୃତିଃ ସର୍ଵଶକ୍ତିମଯୀଶ୍ଵରୀ
ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଯାହାଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ସେବାରେ; ଏବଂ ମହାମାୟା, ପ୍ରକୃତି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଅଧିପତ୍ନୀ।
ସୈଵ ପ୍ରୋକ୍ତା ଭଗଵତୀ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ଯସ୍ଯ ତପସା ଯଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଯସ୍ଯ ସେଵଯା
ସେ ଏକମାତ୍ର ଭଗବତୀ, ଯିଏ ସତ୍, ଚିତ୍ ଓ ଆନନ୍ଦର ରୂପ; ଯାହାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା, ଭକ୍ତି ଓ ସେବା ଦ୍ୱାରା।
ସାଵିତ୍ରୀ ଦେଵମାତା ଚ ଵେଦାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତା । ପୂଜ୍ଯା ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଵେଦଜ୍ଞା ଯଜ୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ଯସ୍ଯ ସେଵଯା
ସାବିତ୍ରୀ, ଦେବମାତା, ବେଦର ଅଧିପତି ଦେବୀ, ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଓ ସେବା ଦ୍ୱାରା।
ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଧିଦେଵୀ ସା ପୂଜ୍ଯା ଚ ଵିଦୁଷାଂ ପରା । ଯତ୍ସେଵଯା ଯତ୍ତପସା ସର୍ଵଵିଶ୍ଵେଷୁ ପୂଜିତା
ସେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଦେବୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ତାଙ୍କର ସେବା ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।
ସର୍ଵଗ୍ରାମାଧିଦେଵୀ ସା ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ପ୍ରଦାଯିନୀ । ସର୍ଵେଶ୍ଵରୀ ସର୍ଵଵନ୍ଦ୍ଯା ସର୍ଵେଷାଂ ପୁତ୍ରଦାଯିନୀ
ସେ ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମର ଅଧିପତି ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଧିଶ୍ୱରୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ ଦେଇଥିବା।
ସର୍ଵସ୍ତୁତା ଚ ସର୍ଵଜ୍ଞା ସର୍ଵଦୁର୍ଗାର୍ତିନାଶିନୀ । କୃଷ୍ଣଵାମାଂଶସମ୍ଭୂତା କୃଷ୍ଣପ୍ରାଣାଧିଦେଵତା
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ, ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଦୂର କରିଥିବା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାମ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିତ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରାଣର ଅଧିପତି ଦେବୀ।
କୃଷ୍ଣପ୍ରାଣାଧିକା ପ୍ରେମ୍ଣା ରାଧିକା ଶକ୍ତିସେଵଯା । ସର୍ଵାଧିକଂ ଚ ରୂପଂ ଚ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ମାନଗୌରଵେ
ପ୍ରେମରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ରାଧିକା, ଶକ୍ତିଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ, ସୌଭାଗ୍ୟ, ମାନ ଓ ଗରିମା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।