ଆତ୍ମାରାମୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ ତପ୍ଯତି । ପଶ୍ଯଂସ୍ତାସାଂ ଵିକାରାଂଶ୍ଚ ସ୍ଵସ୍ଥ ଏଵ ସ ତସ୍ଥିଵାନ୍
ଆତ୍ମାରମ ଓ କ୍ରୋଧଜୟୀ ସେ, ନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ନ ଦୁଃଖିତ; ସେମାନଙ୍କର ଭାବପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖି ସେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ ରହିଲେ।
ତସ୍ମୈ ଶଯ୍ଯାଂ ସୁରମ୍ଯାଂ ଚ ଦଦୁର୍ନାର୍ଯଃ ସୁସଂସ୍କୃତାମ୍ । ପରାର୍ଧ୍ଯାସ୍ତରଣୋପେତାଂ ନାନୋପସ୍କରସଂଵୃତାମ୍
ସେଠି ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତି ମନୋହର ଓ ଭଲଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶଯ୍ୟା ଦେଲେ, ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ଚାଦର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣରେ ସଜିତ।
ସ କୃତ୍ଵା ପାଦଶୌଚଂ ଚ କୁଶପାଣିରତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ଉପାସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଧ୍ଯାନମେଵାନ୍ଵପଦ୍ଯତ
ସେ କୁଶ ଧରି, ପାଦ ପରିଶ୍ରମ କରି, ଅତି ଧ୍ୟାନସହିତ ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରି, ପୁନି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
ଯାମମେକଂ ସ୍ଥିତୋ ଧ୍ଯାନେ ସୁଷ୍ଵାପ ତଦନନ୍ତରମ୍ । ସୁପ୍ତ୍ଵା ଯାମଦ୍ଵଯଂ ତତ୍ର ଚୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତତଃ ଶୁକଃ
ଏକ ଯାମ ଧ୍ୟାନରେ ରହି, ପରେ ଶୁଇଲେ; ଦୁଇ ଯାମ ଶୁଇ ଥିବା ପରେ, ଶୁକ ପୁନି ଉଠିଲେ।
ପାଶ୍ଚାତ୍ଯଂ ଯାମିନୀଯାମଂ ଧ୍ଯାନମେଵାନ୍ଵପଦ୍ଯତ । ସ୍ନାତ୍ଵା ପ୍ରାତଃକ୍ରିଯାଃ କୃତ୍ଵା ପୁନରାସ୍ତେ ସମାହିତଃ
ରାତିର ଶେଷ ଯାମରେ ସେ ପୁନି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ; ସକାଳେ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା କରି, ପୁନି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିଲେ।
ଜନକୋପଦେଶଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ॥ ସୂତ ଉଵାଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତମାଗତଂ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ସହିତଃ ଶୁଚିଃ । ପୁରଃ ପୁରୋହିତଂ କୃତ୍ଵା ଗୁରୁପୁତ୍ରଂ ସମଭ୍ଯଗାତ୍
ଜନକଙ୍କ ଉପଦେଶର ବର୍ଣ୍ଣନା। ସୂତ କହିଲେ: ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧ ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ପୂରୋହିତଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଆସିଲେ।
କୃତ୍ଵାର୍ହଣାଂ ନୃପଃ ସମ୍ଯଗ୍ଦତ୍ତାସନମନୁତ୍ତମମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ଗାଂ ଚ ଵିନିଵେଦ୍ଯ ପଯସ୍ଵିନୀମ୍
ରାଜା ଯଥାଯଥିକ ଆଦର କରି, ଉତ୍ତମ ଆସନ ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ଖେମା ପ୍ରସ୍ନ କରି, ଦୁଧରେ ପ୍ରଚୁର ଗାଈ ଦାନ କଲେ।
ସ ଚ ତାଂ ନୃପପୂଜାଂ ଵୈ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାଦ୍ଯଥାଵିଧି । ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ରାଜ୍ଞେ ସ୍ଵଂ ନିଵେଦ୍ଯ ନିରାମଯମ୍
ସେ ରାଜାଙ୍କର ପୂଜା ଯଥାବିଧି ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, ନିଜେ ନିରୋଗ ଥିବା କଥା କହିଲେ।
କୃତ୍ଵା କୁଶଲସଂପ୍ରଶ୍ନମୁପଵିଷ୍ଟଂ ସୁଖାସନେ । ଶୁକ ଵ୍ଯାସସୁତଂ ଶାନ୍ତଂ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ ପାର୍ଥିଵଃ
ରାଜା ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ବୋଲି ଭଲଭାବରେ ପଚାରି, ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ସୁବିଧାଜନକ ଆସନରେ ବସିଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କିଂ ନିମିତ୍ତଂ ମହାଭାଗ ନିଃସ୍ପୃହସ୍ଯ ଚ ମାଂ ପ୍ରତି । ଜାତଂ ହ୍ଯାଗମନଂ ବ୍ରୂହି କାର୍ଯଂ ତନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ହେ ମହାଭାଗ, ଆପଣ ନିର୍ଲୋଭ ହେବା ସତ୍ୱେ, କିଏ ଦେଖି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣଙ୍କର କାହିଁକି ଆଗମନ ହେଲା, ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଶୁକ ଉଵାଚ ଵ୍ଯାସେନୋକ୍ତୋ ମହାରାଜ କୁରୁ ଦାରପରିଗ୍ରହମ୍ । ସର୍ଵେଷାମାଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଉତ୍ତମଃ
ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ମୋ ପିତା ବ୍ୟାସ ମୋତେ କହିଥିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ତୁମେ ବିବାହ କର; ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ସର୍ବୋତ୍ତମ।'
ମଯା ନାଙ୍ଗୀକୃତଂ ଵାକ୍ଯଂ ମତ୍ତ୍ଵା ବନ୍ଧଂ ଗୁରୋରପି । ନ ବନ୍ଧୋଽସ୍ତୀତି ତେନୋକ୍ତୋ ନାହଂ ତତ୍କୃତଵାନ୍ପୁନଃ
ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ବୋଲି ଭାବି ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲି। ସେ ତେବେ କହିଲେ, 'ଏହା କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ।' ତଥାପି, ମୁଁ ଏହା ଅନୁସରଣ କରିନଥିଲି।
ଇତି ସନ୍ଦିଗ୍ଧମନସଂ ମତ୍ଵା ସ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ମିଥିଲାଂ ଗଚ୍ଛ ମା ଶୁଚଃ
ମୋ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଦେଖି, ସେ ମହାମୁନି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ: 'ମିଥିଳାକୁ ଯାଅ, ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।'
ଯାଜ୍ଯୋଽସ୍ତି ଜନକସ୍ତତ୍ର ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ନରାଧିପଃ । ଵିଦେହୋ ଲୋକଵିଦିତଃ ପାତି ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍
ସେଠାରେ ଜନକ ନାମକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ବିଦେହ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସବୁଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି, ସେ ଅନାୟାସରେ ରାଜ୍ୟ ଚାଳନ୍ତି।
କୁର୍ଵନ୍ ରାଜ୍ଯଂ ତଥା ରାଜା ମାଯାପାଶୈର୍ନ ବଧ୍ଯତେ । ତ୍ଵଂ ବିଭେଷି କଥଂ ପୁତ୍ର ଵନଵୃତ୍ତିଃ ପରନ୍ତପ
ସେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାୟାର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ନାହାନ୍ତି; ହେ ପୁଅ, ତୁମେ କାହିଁକି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ ଭୟ କରୁଛ? ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିବା।
ପଶ୍ଯ ତଂ ନୃପଶାର୍ଦୂଲଂ ତ୍ଯଜ ମୋହଂ ମନୋଗତମ୍ । କୁରୁ ଦାରାନ୍ମହାଭାଗ ପୃଚ୍ଛ ଵା ଭୂପତିଂ ଚ ତମ୍
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ମନର ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼; ହେ ମହାଭାଗ, ବିବାହ କର, କିମ୍ବା ସେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାର।
ସନ୍ଦେହଂ ତେ ମନୋଜାତଂ କଥଯିଷ୍ଯତି ପାର୍ଥିଵଃ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ମାମେହି ତରସା ସୁତ
ତୁମ ମନରେ ଉପଜିଥିବା ସନ୍ଦେହକୁ ସେ ରାଜା ସମାଧାନ କରିଦେବେ; ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୀଘ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽହଂ ମହାରାଜ ତ୍ଵତ୍ପୁରେ ଚ ତଦାଜ୍ଞଯା । ମୋକ୍ଷକାମୋଽସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ବ୍ରୂହି କୃତ୍ଯଂ ମମାନଘ
ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆପଣଙ୍କ ନଗରକୁ ଆସିଛି; ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଛି, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମୋତେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା କହନ୍ତୁ।
ତପସ୍ତୀର୍ଥଵ୍ରତେଜ୍ଯାଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତୀର୍ଥସେଵନମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ଵା ଵଦ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମୋକ୍ଷଂ ପ୍ରତି ଚ କାରଣମ୍
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତପ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତୀର୍ଥସେବନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ—ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କେଉଁଟି ଉପାୟ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ଜନକ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ଵିପ୍ରେଣ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗାଶ୍ରିତେନ ଯତ୍ । ଉପନୀତୋ ଵସେଦାଦୌ ଵେଦାଭ୍ଯାସାଯ ଵୈ ଗୁରୌ
ଜନକ କହିଲେ: ମୋକ୍ଷର ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଶୁଣ। ଉପନୟନ ପରେ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରେ ରହି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଧୀତ୍ଯ ଵେଦଵେଦାନ୍ତାନ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଚ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ସମାଵୃତ୍ତସ୍ତୁ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯେ ସଦାରୋ ନିଵସେନ୍ମୁନିଃ
ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଶିଖି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ସେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି, ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଘରେ ରହିବା ଉଚିତ।
ନ୍ଯାଯଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ସନ୍ତୋଷୀ ନିରାଶୀ ଗତକଲ୍ମଷଃ । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦିକର୍ମାଣି କୁର୍ଵାଣଃ ସତ୍ଯଵାକ୍ଶୁଚିଃ
ନ୍ୟାୟରେ ଚାଲିବା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା, ଆଶା ଛାଡ଼ିବା, ପାପ ହୀନ ହେବା, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ କରିବା, ସତ୍ୟ କଥା କହିବା ଓ ପବିତ୍ର ରହିବା ଉଚିତ।
ପୁତ୍ରଂ ପୌତ୍ରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମେ ଵସେତ୍ । ତପସା ଷଡ୍ରିପୂଞ୍ଜିତ୍ଵା ଭାର୍ଯାଂ ପୁତ୍ରେ ନିଵେଶ୍ଯ ଚ
ପୁଅ ଓ ନାତି ହେଲେ, ଅଟୁଟ ତପସ୍ୟା କରି ଷଡ୍ରିପୁଙ୍କୁ ଜିତି, ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଇ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵାନଗ୍ନୀନ୍ଯଥାନ୍ଯାଯମାତ୍ମନ୍ଯାରୋପ୍ଯ ଧର୍ମଵିତ୍ । ଵସେତ୍ତୁର୍ଯାଶ୍ରମେ ଶ୍ରାନ୍ତଃ ଶୁଦ୍ଧେ ଵୈରାଗ୍ଯସମ୍ଭଵେ
ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ମନରେ ଆରୋପଣ କରି, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିରାଗୀ ଭାବରେ ଚତୁର୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ବସିବା ଉଚିତ।
ଵିରକ୍ତସ୍ଯାଧିକାରୋଽସ୍ତି ସଂନ୍ଯାସେ ନାନ୍ଯଥା କ୍ଵଚିତ୍ । ଵେଦଵାକ୍ଯମିଦଂ ତଥ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଥେତି ମତିର୍ମମ
ବିରାକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ସନ୍ନ୍ୟାସ ଅଧିକାର ଅଛି, ଅନ୍ୟ କେହି ପାଇଁ ନୁହେଁ; ବେଦର ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ଏହା ମୋର ମତ।
ଶୁକାଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଶଦ୍ଵୈ ସଂସ୍କାରା ଵେଦବୋଧିତାଃ । ଚତ୍ଵାରିଂଶଦ୍ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ମହାତ୍ମଭିଃ
ହେ ଶୁକ, ବେଦ ଅନୁସାରେ ଅଠଚାଳିଶି ସଂସ୍କାର ଅଛି; ତାହାରୁ ଚାଳିଶିଟି ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ମହାତ୍ମାମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଅଷ୍ଟୌ ଚ ମୁକ୍ତିକାମସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଶମଦମାଦଯଃ । ଆଶ୍ରମାଦାଶ୍ରମଂ ଗଚ୍ଛେଦିତି ଶିଷ୍ଟାନୁଶାସନମ୍
ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି, ଦମନ ଓ ଏହାପରି ଆଠଟି ଗୁଣ କହାଯାଇଛି। ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ଶିଷ୍ଟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଜୀବନର ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଶୁକ ଉଵାଚ ଉତ୍ପନ୍ନେ ହୃଦି ଵୈରାଗ୍ଯେ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସମ୍ଭଵେ । ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଵସ୍ତଵ୍ଯମାଶ୍ରମେଷୁ ଵନେଷୁ ଵା
ଶୁକ ଉଚ୍ଚାରିଲେ— ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ବିରାଗ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହ ବୋଧ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ମଣିଷ ଆଶ୍ରମ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଜନକ ଉଵାଚ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ବଲିଷ୍ଠାନି ନ ନିଯୁକ୍ତାନି ମାନଦ । ଅପକ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଵିକାରାଂସ୍ତାନନେକଶଃ
ଜନକ କହିଲେ— ମାନ୍ୟଦାତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯଦି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏନି, ତେବେ ଅପକ୍ୱ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରକାର ଅଶାନ୍ତି ଓ ବିକାର ଦେଇଥାଏ।
ଭୋଜନେଚ୍ଛାଂ ସୁଖେଚ୍ଛାଂ ଚ ଶଯ୍ଯେଚ୍ଛାମାତ୍ମଜସ୍ଯ ଚ । ଯତୀ ଭୂତ୍ଵା କଥଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିକାରେ ସମୁପସ୍ଥିତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ, ସୁଖ, ଶୋଇବା କିମ୍ବା ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଆସିଥାଏ, ସେଠାରେ ଜଣେ ଯତି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ଆକାଂକ୍ଷା ଆସିଲେ କିପରି ଅଶାନ୍ତିରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବେ?