ନିଵାରିତଶ୍ଚ ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରତୀହାରେଣ କାଷ୍ଠଵତ୍ । ତତ୍ରୈଵ ଚ ସ୍ଥିତୋ ଦ୍ଵାରି ମୋକ୍ଷମେଵାନୁଚିନ୍ତଯନ୍
ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯାଇ, ଦ୍ୱାରରେ କାଠର ଦଳିଯାଏଁ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ଛାଯାଯାମାତପେ ଚୈଵ ସମଦର୍ଶୀ ମହାତପାଃ । ଧ୍ଯାନଂ କୃତ୍ଵା ତଥୈକାନ୍ତେ ସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥାଣୁରିଵାଚଲଃ
ଛାୟା କିମ୍ବା ଧୂପ ଭିତରେ ସମଭାବରେ ଦେଖି, ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ଏକାକି ଧ୍ୟାନରେ ଅଚଳ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ଥିବା ଦଣ୍ଡା ପରି।
ତଂ ମୁହୂର୍ତାଦୁପାଗତ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋଽମାତ୍ଯଃ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ପ୍ରାଵେଶଯତ୍ତତଃ କକ୍ଷାଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ରାଜଵେଶ୍ମନଃ
କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ହାତ ଜୋଡି ଆସି, ତାଙ୍କୁ ରାଜମହଳର ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ନେଇଗଲେ।
ତତ୍ର ଦିଵ୍ଯଂ ମନୋରମ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପିତଂ ଦିଵ୍ଯପାଦପମ୍ । ତଦ୍ଵନଂ ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ତୁ କୃତ୍ଵା ଚାତିଥିସତ୍କ୍ରିଯାମ୍
ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଓ ମନୋହର, ଫୁଲେଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଥିବା ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖାଇ, ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ କଲେ।
ଵାରମୁଖ୍ଯାଃ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତତ୍ର ରାଜସେଵାପରାଯଣାଃ । ଗୀତଵାଦିତ୍ରକୁଶଲାଃ କାମଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ
ସେଠାରେ ରାଜସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, କାମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ ମୁଖ୍ୟା ମହିଳାମାନେ ଥିଲେ।
ତା ଆଦିଶ୍ଯ ଚ ସେଵାର୍ଥଂ ଶୁକସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମଃ । ନିର୍ଗତଃ ସଦନାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵ୍ଯାସପୁତ୍ରଃ ସ୍ଥିତସ୍ତଦା
ମନ୍ତ୍ରୀଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାହାଙ୍କୁ ସେବା ପାଇଁ ସେଇ ମହିଳାମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ଘରୁ ବାହାରିଗଲେ; ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
ପୂଜିତଃ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ତାଭିଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଯଥାଵିଧି । ଦେଶକାଲୋପପନ୍ନେନ ନାନାନ୍ନେନାତିତୋଷିତଃ
ସେ ମହିଳାମାନେ ଯଥାବିଧି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଦେଶକାଳଉପଯୁକ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।
ତତୋଽନ୍ତଃପୁରଵାସିନ୍ଯସ୍ତସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରକାନନମ୍ । ରମ୍ଯଂ ସଂଦର୍ଶଯାମାସୁରଙ୍ଗନାଃ କାମମୋହିତାଃ
ତାପରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ, କାମନାରେ ମୋହିତ, ସେଠାର ରମ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁର ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖାଇଲେ।
ସ ଯୁଵା ରୂପଵାନ୍କାନ୍ତୋ ମୃଦୁଭାଷୀ ମନୋରମଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତା ମୁମୁହୁଃ ସର୍ଵାସ୍ତଂ ଚ କାମମିଵାପରମ୍
ସେ ଯୁବକ, ରୂପବାନ୍, ଆକର୍ଷକ, ମୃଦୁଭାଷୀ ଓ ମନୋରମ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ୟ କାମଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବେ।
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ମୁନିଂ ମତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାଃ ପର୍ଯଚରଂସ୍ତଦା । ଆରଣେଯସ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ମାତୃଭାଵମକଲ୍ପଯତ୍
ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ମୁନି ଭାବି ସମସ୍ତେ ସେବା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାତୃଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ଆତ୍ମାରାମୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ ତପ୍ଯତି । ପଶ୍ଯଂସ୍ତାସାଂ ଵିକାରାଂଶ୍ଚ ସ୍ଵସ୍ଥ ଏଵ ସ ତସ୍ଥିଵାନ୍
ଆତ୍ମାରମ ଓ କ୍ରୋଧଜୟୀ ସେ, ନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ନ ଦୁଃଖିତ; ସେମାନଙ୍କର ଭାବପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖି ସେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ ରହିଲେ।
ତସ୍ମୈ ଶଯ୍ଯାଂ ସୁରମ୍ଯାଂ ଚ ଦଦୁର୍ନାର୍ଯଃ ସୁସଂସ୍କୃତାମ୍ । ପରାର୍ଧ୍ଯାସ୍ତରଣୋପେତାଂ ନାନୋପସ୍କରସଂଵୃତାମ୍
ସେଠି ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତି ମନୋହର ଓ ଭଲଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶଯ୍ୟା ଦେଲେ, ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ଚାଦର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣରେ ସଜିତ।
ସ କୃତ୍ଵା ପାଦଶୌଚଂ ଚ କୁଶପାଣିରତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ଉପାସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଧ୍ଯାନମେଵାନ୍ଵପଦ୍ଯତ
ସେ କୁଶ ଧରି, ପାଦ ପରିଶ୍ରମ କରି, ଅତି ଧ୍ୟାନସହିତ ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରି, ପୁନି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
ଯାମମେକଂ ସ୍ଥିତୋ ଧ୍ଯାନେ ସୁଷ୍ଵାପ ତଦନନ୍ତରମ୍ । ସୁପ୍ତ୍ଵା ଯାମଦ୍ଵଯଂ ତତ୍ର ଚୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତତଃ ଶୁକଃ
ଏକ ଯାମ ଧ୍ୟାନରେ ରହି, ପରେ ଶୁଇଲେ; ଦୁଇ ଯାମ ଶୁଇ ଥିବା ପରେ, ଶୁକ ପୁନି ଉଠିଲେ।
ପାଶ୍ଚାତ୍ଯଂ ଯାମିନୀଯାମଂ ଧ୍ଯାନମେଵାନ୍ଵପଦ୍ଯତ । ସ୍ନାତ୍ଵା ପ୍ରାତଃକ୍ରିଯାଃ କୃତ୍ଵା ପୁନରାସ୍ତେ ସମାହିତଃ
ରାତିର ଶେଷ ଯାମରେ ସେ ପୁନି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ; ସକାଳେ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା କରି, ପୁନି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିଲେ।
ଜନକୋପଦେଶଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ॥ ସୂତ ଉଵାଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତମାଗତଂ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ସହିତଃ ଶୁଚିଃ । ପୁରଃ ପୁରୋହିତଂ କୃତ୍ଵା ଗୁରୁପୁତ୍ରଂ ସମଭ୍ଯଗାତ୍
ଜନକଙ୍କ ଉପଦେଶର ବର୍ଣ୍ଣନା। ସୂତ କହିଲେ: ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧ ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ପୂରୋହିତଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଆସିଲେ।
କୃତ୍ଵାର୍ହଣାଂ ନୃପଃ ସମ୍ଯଗ୍ଦତ୍ତାସନମନୁତ୍ତମମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ଗାଂ ଚ ଵିନିଵେଦ୍ଯ ପଯସ୍ଵିନୀମ୍
ରାଜା ଯଥାଯଥିକ ଆଦର କରି, ଉତ୍ତମ ଆସନ ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ଖେମା ପ୍ରସ୍ନ କରି, ଦୁଧରେ ପ୍ରଚୁର ଗାଈ ଦାନ କଲେ।
ସ ଚ ତାଂ ନୃପପୂଜାଂ ଵୈ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାଦ୍ଯଥାଵିଧି । ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ରାଜ୍ଞେ ସ୍ଵଂ ନିଵେଦ୍ଯ ନିରାମଯମ୍
ସେ ରାଜାଙ୍କର ପୂଜା ଯଥାବିଧି ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, ନିଜେ ନିରୋଗ ଥିବା କଥା କହିଲେ।
କୃତ୍ଵା କୁଶଲସଂପ୍ରଶ୍ନମୁପଵିଷ୍ଟଂ ସୁଖାସନେ । ଶୁକ ଵ୍ଯାସସୁତଂ ଶାନ୍ତଂ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ ପାର୍ଥିଵଃ
ରାଜା ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ବୋଲି ଭଲଭାବରେ ପଚାରି, ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ସୁବିଧାଜନକ ଆସନରେ ବସିଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କିଂ ନିମିତ୍ତଂ ମହାଭାଗ ନିଃସ୍ପୃହସ୍ଯ ଚ ମାଂ ପ୍ରତି । ଜାତଂ ହ୍ଯାଗମନଂ ବ୍ରୂହି କାର୍ଯଂ ତନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ହେ ମହାଭାଗ, ଆପଣ ନିର୍ଲୋଭ ହେବା ସତ୍ୱେ, କିଏ ଦେଖି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣଙ୍କର କାହିଁକି ଆଗମନ ହେଲା, ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଶୁକ ଉଵାଚ ଵ୍ଯାସେନୋକ୍ତୋ ମହାରାଜ କୁରୁ ଦାରପରିଗ୍ରହମ୍ । ସର୍ଵେଷାମାଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଉତ୍ତମଃ
ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ମୋ ପିତା ବ୍ୟାସ ମୋତେ କହିଥିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ତୁମେ ବିବାହ କର; ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ସର୍ବୋତ୍ତମ।'
ମଯା ନାଙ୍ଗୀକୃତଂ ଵାକ୍ଯଂ ମତ୍ତ୍ଵା ବନ୍ଧଂ ଗୁରୋରପି । ନ ବନ୍ଧୋଽସ୍ତୀତି ତେନୋକ୍ତୋ ନାହଂ ତତ୍କୃତଵାନ୍ପୁନଃ
ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ବୋଲି ଭାବି ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲି। ସେ ତେବେ କହିଲେ, 'ଏହା କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ।' ତଥାପି, ମୁଁ ଏହା ଅନୁସରଣ କରିନଥିଲି।
ଇତି ସନ୍ଦିଗ୍ଧମନସଂ ମତ୍ଵା ସ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ମିଥିଲାଂ ଗଚ୍ଛ ମା ଶୁଚଃ
ମୋ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଦେଖି, ସେ ମହାମୁନି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ: 'ମିଥିଳାକୁ ଯାଅ, ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।'
ଯାଜ୍ଯୋଽସ୍ତି ଜନକସ୍ତତ୍ର ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ନରାଧିପଃ । ଵିଦେହୋ ଲୋକଵିଦିତଃ ପାତି ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍
ସେଠାରେ ଜନକ ନାମକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ବିଦେହ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସବୁଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି, ସେ ଅନାୟାସରେ ରାଜ୍ୟ ଚାଳନ୍ତି।
କୁର୍ଵନ୍ ରାଜ୍ଯଂ ତଥା ରାଜା ମାଯାପାଶୈର୍ନ ବଧ୍ଯତେ । ତ୍ଵଂ ବିଭେଷି କଥଂ ପୁତ୍ର ଵନଵୃତ୍ତିଃ ପରନ୍ତପ
ସେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାୟାର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ନାହାନ୍ତି; ହେ ପୁଅ, ତୁମେ କାହିଁକି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ ଭୟ କରୁଛ? ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିବା।
ପଶ୍ଯ ତଂ ନୃପଶାର୍ଦୂଲଂ ତ୍ଯଜ ମୋହଂ ମନୋଗତମ୍ । କୁରୁ ଦାରାନ୍ମହାଭାଗ ପୃଚ୍ଛ ଵା ଭୂପତିଂ ଚ ତମ୍
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ମନର ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼; ହେ ମହାଭାଗ, ବିବାହ କର, କିମ୍ବା ସେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାର।
ସନ୍ଦେହଂ ତେ ମନୋଜାତଂ କଥଯିଷ୍ଯତି ପାର୍ଥିଵଃ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ମାମେହି ତରସା ସୁତ
ତୁମ ମନରେ ଉପଜିଥିବା ସନ୍ଦେହକୁ ସେ ରାଜା ସମାଧାନ କରିଦେବେ; ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୀଘ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽହଂ ମହାରାଜ ତ୍ଵତ୍ପୁରେ ଚ ତଦାଜ୍ଞଯା । ମୋକ୍ଷକାମୋଽସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ବ୍ରୂହି କୃତ୍ଯଂ ମମାନଘ
ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆପଣଙ୍କ ନଗରକୁ ଆସିଛି; ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଛି, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମୋତେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା କହନ୍ତୁ।
ତପସ୍ତୀର୍ଥଵ୍ରତେଜ୍ଯାଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତୀର୍ଥସେଵନମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ଵା ଵଦ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମୋକ୍ଷଂ ପ୍ରତି ଚ କାରଣମ୍
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତପ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତୀର୍ଥସେବନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ—ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କେଉଁଟି ଉପାୟ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ଜନକ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ଵିପ୍ରେଣ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗାଶ୍ରିତେନ ଯତ୍ । ଉପନୀତୋ ଵସେଦାଦୌ ଵେଦାଭ୍ଯାସାଯ ଵୈ ଗୁରୌ
ଜନକ କହିଲେ: ମୋକ୍ଷର ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଶୁଣ। ଉପନୟନ ପରେ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରେ ରହି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ।