ଭାରତେ କୃତପାପଶ୍ଚ ସ୍ନାତ୍ଵା ତତ୍ର ଚ ଲୀଲଯା । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ଵସେଚ୍ଚିରମ୍
ଭାରତରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ପାପ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏଠାରେ ଖେଳି ଖେଳି ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହନ୍ତି।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାଂ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାମକ୍ଷଯାଯାଂ ଦିନକ୍ଷଯେ । ଵ୍ଯତୀପାତେ ଚ ଗ୍ରହଣେଽନ୍ଯସ୍ମିନ୍ପୁଣ୍ଯଦିନେଽପି ଚ
ଚାରିମାସ ଅବଧି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅକ୍ଷୟ ଦିନର ଶେଷ, ଗ୍ରହ ଯୁଗ, ଗ୍ରହଣ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ଦିନରେ—
ଅନୁଷଙ୍ଗେଣ ଯଃ ସ୍ନାତୋ ହେତୁନା ଶ୍ରଦ୍ଧଯାପି ଵା । ସାରୂପ୍ଯଂ ଲଭତେ ନୂନଂ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସ ହରେରପି
ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠାରେ କାହିଁକି ନାହିଁ କିମ୍ବା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ହରିଙ୍କ ପରି ଆକାର ପାଇଥାନ୍ତି।
ସରସ୍ଵତୀମନୁଂ ତତ୍ର ମାସମେକଂ ଚ ଯୋ ଜପେତ୍ । ମହାମୂର୍ଖଃ କଵୀନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ସ ଭଵେନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ସରସ୍ୱତୀ ମନ୍ତ୍ର ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ଯପ କରନ୍ତି, ସେ ମହା ମୂର୍ଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କବି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇଯାନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯଂ ସରସ୍ଵତୀତୋଯେ ଯଃ ସ୍ନାଯାନ୍ମୁଣ୍ଡଯନ୍ନରଃ । ନ ଗର୍ଭଵାସଂ କୁରୁତେ ପୁନରେଵ ସ ମାନଵଃ
ଯେଉଁ ମାନବ ପ୍ରତିଦିନ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଥାନ୍ତି, ସେ ପୁନି ମାନବ ରୂପରେ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଭାରତୀଗୁଣକୀର୍ତନମ୍ । ସୁଖଦଂ କାମଦଂ ସାରଂ ଭୂଯଃ କିଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଏପରି ଭାରତର ଗୁଣର କିଛି କଥା କହିଯାଇଛି, ଯାହା ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଏହି କଥାର ମୂଳ ଅଟୁଟ। ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ସୂତ ଉଵାଚ ନାରାଯଣଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାରଦୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ପୁନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସନ୍ଦେହମିମଂ ଶୌନକ ସତ୍ଵରମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ନାରାୟଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ଶୀଘ୍ର ଏହି ସନ୍ଦେହ ପୁନି ସୌନକଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ କଥଂ ସରସ୍ଵତୀ ଦେଵୀ ଗଙ୍ଗାଶାପେନ ଭାରତେ । କଲଯା କଲହେନୈଵ ବଭୂଵ ପୁଣ୍ଯଦା ସରିତ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ କେମିତି ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଶାପରେ ଭାରତରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ହେଲେ, ଏହି ବିବାଦ ଓ ଅସମ୍ମତି ଦ୍ୱାରା?
ଶ୍ରଵଣେ ଶ୍ରୁତିସାରାଣାଂ ଵର୍ଧତେ କୌତୁକଂ ମମ । କଥାମୃତେନ ମେ ତୃପ୍ତିଃ କେନ ଶ୍ରେଯସି ତୃପ୍ଯତେ
ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋର ଆଗ୍ରହ ବଢ଼ିଯାଏ; କଥାର ଅମୃତ ମୋତେ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ—କେମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ଏହି ତୃପ୍ତି ମିଳେ?
କଥଂ ଶଶାପ ସା ଗଙ୍ଗା ପୂଜିତାଂ ତାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ସା ତୁ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଵରୂପା ଯା ପୁଣ୍ଯଦା ଶୁଭଦା ସଦା
ଗଙ୍ଗା କେମିତି ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଯେଉଁ ସରସ୍ୱତୀ ସଦା ପୂଜିତ, ନିତ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା ଦେବୀ?
ତେଜସ୍ଵିନୋର୍ଦ୍ଵଯୋର୍ଵାଦକାରଣଂ ଶ୍ରୁତିସୁନ୍ଦରମ୍ । ସୁଦୁର୍ଲଭଂ ପୁରାଣେଷୁ ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଏହି ଦୁଇ ତେଜସ୍ୱୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦର କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଅତି ରମ୍ୟ ଏବଂ ପୁରାଣରେ ଦୁର୍ଲଭ; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କଥାମେତାଂ ପୁରାତନୀମ୍ । ଯସ୍ଯାଃ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ସର୍ଵପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହି ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସରସ୍ଵତୀ ଗଙ୍ଗା ତିସ୍ରୋ ଭାର୍ଯା ହରେରପି । ପ୍ରେମ୍ଣା ସମାସ୍ତାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସତତଂ ହରିସନ୍ନିଧୌ
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗା—ଏହି ତିନିଜଣୀ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା; ସେମାନେ ପ୍ରେମରେ ଏକସାଥି ହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସଦା ରହନ୍ତି।
ଚକାର ସୈକଦା ଗଙ୍ଗା ଵିଷ୍ଣୋର୍ମୁଖନିରୀକ୍ଷଣମ୍ । ସସ୍ମିତା ଚ ସକାମା ଚ ସକଟାକ୍ଷଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏକଥର ଗଙ୍ଗା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ହସି, ଇଚ୍ଛାରେ, ପୁନିପୁନି ଚାଲା ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିଲେ।
ଵିଭୁର୍ଜହାସ ତଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ କ୍ଷଣଂ ତଦା । କ୍ଷମାଂ ଚକାର ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ନୈଵ ସରସ୍ଵତୀ
ପ୍ରଭୁ ଏହି ମୁହଁକୁ ଦେଖି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହସିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏହା ଦେଖି କ୍ଷମା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସରସ୍ୱତୀ କ୍ଷମା କଲେ ନାହିଁ।
ବୋଧଯାମାସ ପଦ୍ମା ତାଂ ସତ୍ତ୍ଵରୂପା ଚ ସସ୍ମିତା । କ୍ରୋଧାଵିଷ୍ଟା ଚ ସା ଵାଣୀ ନ ଚ ଶାନ୍ତା ବଭୂଵ ହ
ପଦ୍ମା, ଯିଏ ସତ୍ତ୍ୱର ଆକାର ଓ ହସୁଥିଲେ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ବାଣୀ କ୍ରୋଧରେ ଭରି ଶାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।
ଉଵାଚ ଵାଣୀ ଭର୍ତାରଂ ରକ୍ତାସ୍ଯା ରକ୍ତଲୋଚନା । କୁପିତା କାମଵେଗେନ ଶଶ୍ଵତ୍ପ୍ରସ୍ଫୁରିତାଧରା
ବାଣୀ, ଲାଲ ଠୋଡ଼ ଓ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅଭିଲାଷରେ ତାଙ୍କର ଠୋଡ଼ ସବୁବେଳେ କମ୍ପିତ, ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ ସର୍ଵତ୍ର ସମତାବୁଦ୍ଧିଃ ସଦ୍ଭର୍ତୁଃ କାମିନୀଂ ପ୍ରତି । ଧର୍ମିଷ୍ଠସ୍ଯ ଵରିଷ୍ଠସ୍ଯ ଵିପରୀତା ଖଲସ୍ଯ ଚ
ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଠାରେ ସମତା ଭାବ ଯେଉଁ ଲୋକର ମନରେ ରହିଥାଏ, ବିଶେଷକରି ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ପ୍ରତି, ସେ ଲୋକ ସବୁଠୁ ଧର୍ମିକ ଓ ଉତ୍ତମ; ଏହାର ବିପରୀତ ଦୃଷ୍ଟି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଜ୍ଞାତଂ ସୌଭାଗ୍ଯମଧିକଂ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ତେ ଗଦାଧର । କମଲାଯାଂ ଚ ତତ୍ତୁଲ୍ଯଂ ନ ଚ କିଞ୍ଚିନ୍ମଯି ପ୍ରଭୋ
ହେ ଗଦାଧର, ମୁଁ ଜାଣିଛି ଗଙ୍ଗାର ଭାଗ୍ୟ ଅଧିକ, ଲକ୍ଷ୍ମୀର ଭାଗ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ପରି ସମାନ, ମୁଁ ତାହା ପରି କିଛି ନୁହେଁ, ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି କିଛି ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।
ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପଦ୍ମଯା ସାର୍ଧଂ ପ୍ରୀତିଶ୍ଚାସ୍ତି ସୁସମ୍ମତା । କ୍ଷମାଂ ଚକାର ତେନେଦଂ ଵିପରୀତଂ ହରିପ୍ରିଯା
ଗଙ୍ଗା ଓ ପଦ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଏକାଉଁ ପ୍ରେମ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ; ଏହି ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା, ହେ ହରିପ୍ରିୟା, ସେ ଏହି ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସହିଛନ୍ତି।
କିଂ ଜୀଵନେନ ମେଽତ୍ରୈଵ ଦୁର୍ଭଗାଯାଶ୍ଚ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ନିଷ୍କଲଂ ଜୀଵନଂ ତସ୍ଯା ଯା ପତ୍ଯୁଃ ପ୍ରେମଵଞ୍ଚିତା
ମୋ ଏଠାରେ ଜୀବନର କଣ ଉପଯୋଗ, ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଭାଗ୍ୟବତୀ? ଯେଉଁ ପତ୍ନୀ ପତିର ପ୍ରେମରୁ ବଞ୍ଚିତ, ତାହାର ଜୀବନ ସତ୍ୟରେ ଶୂନ୍ୟ।
ତ୍ଵାଂ ସର୍ଵେ ସତ୍ତ୍ଵରୂପଂ ଚ ଯେ ଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । ତେ ଚ ମୂର୍ଖା ନ ଵେଦଜ୍ଞା ନ ଜାନନ୍ତି ମତିଂ ତଵ
ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ରୂପ, ସେମାନେ ମୂର୍ଖ; ବେଦ ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ, ତୁମର ମନ ନୁହେଁ ବୁଝିପାରନ୍ତି।
ସରସ୍ଵତୀଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ କୋପସଂଯୁତାମ୍ । ମନସା ଚ ସମାଲୋଚ୍ଯ ସ ଜଗାମ ବହିଃ ସଭାମ୍
ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଓ ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ଦେଖି, ସେ ମନରେ ଭାବି, ସଭାରୁ ବାହାରିଗଲେ।
ଗତେ ନାରାଯଣେ ଗଙ୍ଗାମୁଵାଚ ନିର୍ଭଯଂ ରୁଷା । ଵାଗଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵୀ ସା ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରଵଣଦୁଷ୍କରମ୍
ନାରାୟଣ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ବାଣୀ ଦେବୀ, ଭୟହୀନ ଓ କ୍ରୋଧିତ, ଗଙ୍ଗାକୁ ଏପରି କଥା କହିଲେ, ଯାହା ଶୁଣିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ।
ହେ ନିର୍ଲଜ୍ଜେ ହେ ସକାମେ ସ୍ଵାମିଗର୍ଵଂ କରୋଷି କିମ୍ । ଅଧିକଂ ସ୍ଵାମିସୌଭାଗ୍ଯଂ ଵିଜ୍ଞାପଯିତୁମିଚ୍ଛସି
ହେ ନିର୍ଲଜ୍ଜା, ହେ ଅଭିଲାଷିଣୀ, କାହିଁକି ତୁମେ ପତିର ଗର୍ବ ଦେଖାଉଛ? ତୁମେ ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟବତୀ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି?
ମାନଚୂର୍ଣଂ କରିଷ୍ଯାମି ତଵାଦ୍ଯ ହରିସନ୍ନିଧୌ । କିଂ କରିଷ୍ଯତି ତେ କାନ୍ତୋ ମମୈଵଂ କାନ୍ତଵଲ୍ଲଭେ
ଆଜି ହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତୁମର ଗର୍ବକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବି; ତୁମର ପ୍ରିୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ମୋ ପ୍ରତି କଣ କରିପାରିବ, ହେ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ?
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଗଙ୍ଗାଯାଃ କେଶଂ ଗ୍ରହୀତୁମୁଦ୍ଯତା । ଵାରଯାମାସ ତାଂ ପଦ୍ମା ମଧ୍ଯଦେଶଂ ସମାଶ୍ରିତା
ଏପରି କହି, ବାଣୀ ଗଙ୍ଗାର କେଶ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ମଧ୍ୟରେ ଦଉଡ଼ି ପଦ୍ମା ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ଶଶାପ ଵାଣୀ ତାଂ ପଦ୍ମାଂ ମହାବଲଵତୀ ସତୀ । ଵୃକ୍ଷରୂପା ସରିଦ୍ରୂପା ଭଵିଷ୍ଯସି ନ ସଂଶଯଃ
ବାଣୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼, ପଦ୍ମାକୁ ଶାପ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ଗଛ ଓ ନଦୀ ଦୁଇଁ ରୂପରେ ପରିଣତ ହେବ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ଵିପରୀତଂ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କିଞ୍ଚିନ୍ନୋ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । ସନ୍ତିଷ୍ଠତି ସଭାମଧ୍ଯେ ଯଥା ଵୃକ୍ଷୋ ଯଥା ସରିତ୍
'ତୁମେ ଭୁଲ କରିଛ, ତୁମେ ଉତ୍ତର ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ସଭାର ମଧ୍ୟରେ ଗଛ ଓ ନଦୀ ପରି ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ।'
ଶାପଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ସା ଦେଵୀ ନ ଶଶାପ ଚୁକୋପ ହ । ତତ୍ରୈଵ ଦୁଃଖିତା ତସ୍ଥୌ ଵାଣୀଂ ଧୃତ୍ଵା କରେଣ ଚ
ଶାପ ଶୁଣି ଦେବୀ ପ୍ରତିଶୋଧ ଦେଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏଠାରେ ଦଉଡ଼ି, ବାଣୀଙ୍କୁ ହାତରେ ଧରି ରହିଲେ।