ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରୈଶ୍ଚ ସୁରୈଶ୍ଚାପି ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦିଭିଃ । ଜଡୀଭୂତଃ ସହସ୍ରାସ୍ଯଃ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ସୁରମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ସହସ୍ରାସ୍ୟ ଜଡି ହେଲେ, ପଞ୍ଚମୁଖ ଓ ଚତୁର୍ମୁଖ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
ଯାଂ ସ୍ତୋତୁଂ କିମହଂ ସ୍ତୌମି ତାମେକାସ୍ଯେନ ମାନଵଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ଚ ଭକ୍ତିନମ୍ରାତ୍ମକନ୍ଧରଃ
ଏମାନେ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଏକ ମୁଖ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବି? ଏହିପରି କହି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଗଲା ନମ୍ର କଣ୍ଠ ନମାଇଲେ।
ପ୍ରଣନାମ ନିରାହାରୋ ରୁରୋଦ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଜ୍ଯୋତୀରୂପା ମହାମାଯା ତେନ ଦୃଷ୍ଟାପ୍ଯୁଵାଚ ତମ୍
ସେ ନିରାହାର ହୋଇ, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଜ୍ୟୋତିରୂପ ମହାମାୟା ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଦେଲେ ଏବଂ କଥା କହିଲେ।
ସୁକଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵୈକୁଣ୍ଠଂ ଚ ଜଗାମ ହ । ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯକୃତଂ ଵାଣୀସ୍ତୋତ୍ରମେତତ୍ତୁ ଯଃ ପଠେତ୍
‘ସର୍ବୋତ୍ତମ କବି ହେବୁ’ ବୋଲି କହି, ସେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ। ଯେଉଁଠି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ରଚିଥିବା ଏହି ବାଣୀସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିବେ,
ସ କଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ମହାଵାଗ୍ମୀ ବୃହସ୍ପତିସମୋ ଭଵେତ୍ । ମହାମୂର୍ଖଶ୍ଚ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଵର୍ଷମେକଂ ଯଦା ପଠେତ୍
ସେ କବିନ୍ଦ୍ର, ମହାବାଗ୍ମୀ ଏବଂ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ହେବେ। ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ପଢ଼ିଲେ, ମହାମୂର୍ଖ ଓ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ,
ସ ପଣ୍ଡିତଶ୍ଚ ମେଧାଵୀ ସୁକଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଣ୍ଡିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ କବି ହେବେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଗଙ୍ଗାସରସ୍ଵତୀନାଂ ଭୂଲୋକେଽଵତରଣଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସରସ୍ଵତୀ ତୁ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସ୍ଵଯଂ ନାରାଯଣାନ୍ତିକେ । ଗଙ୍ଗାଶାପେନ କଲହାତ୍କଲଯା ଭାରତେ ସରିତ୍
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଗଙ୍ଗା ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର ଭୂଲୋକରେ ଅବତରଣ ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ୱୟଂ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ। ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଶାପ ଓ ବିବାଦ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଭାରତରେ ଏକ ନଦୀ ହେଲେ।
ପୁଣ୍ଯଦା ପୁଣ୍ଯରୂପା ଚ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥସ୍ଵରୂପିଣୀ । ପୁଣ୍ଯଵଦ୍ଭିର୍ନିଷେଵ୍ଯା ଚ ସ୍ଥିତିଃ ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ମୁନେ
ସେ ପୁଣ୍ୟ ଦେବାଳି, ପୁଣ୍ୟ ରୂପ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି। ପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବାସ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁନି।
ତପସ୍ଵିନାଂ ତପୋରୂପା ତପସଃ ଫଲରୂପିଣୀ । କୃତପାପେଧ୍ମଦାହାଯ ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନିସ୍ଵରୂପିଣୀ
ତପସ୍ୱୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ତପସ୍ୟାର ଆକାର ଅଟୁଟ ଫଳ ଅଟୁଟ ଆକାର ଅଟୁଟ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଅଟୁଟ ତିନି ଏଠାରେ ସଂଚିତ ପାପର ଜଳାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଜ୍ଞାନାତ୍ସରସ୍ଵତୀତୋଯେ ମୃତା ଯେ ମାନଵା ଭୁଵି । ତେଷାଂ ସ୍ଥିତିଶ୍ଚ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସୁଚିରଂ ହରିସଂସଦି
ଯେଉଁ ମାନବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବାସ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ହରିଙ୍କ ସଭାରେ ହୁଏ।
ଭାରତେ କୃତପାପଶ୍ଚ ସ୍ନାତ୍ଵା ତତ୍ର ଚ ଲୀଲଯା । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ଵସେଚ୍ଚିରମ୍
ଭାରତରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ପାପ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏଠାରେ ଖେଳି ଖେଳି ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହନ୍ତି।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାଂ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାମକ୍ଷଯାଯାଂ ଦିନକ୍ଷଯେ । ଵ୍ଯତୀପାତେ ଚ ଗ୍ରହଣେଽନ୍ଯସ୍ମିନ୍ପୁଣ୍ଯଦିନେଽପି ଚ
ଚାରିମାସ ଅବଧି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅକ୍ଷୟ ଦିନର ଶେଷ, ଗ୍ରହ ଯୁଗ, ଗ୍ରହଣ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ଦିନରେ—
ଅନୁଷଙ୍ଗେଣ ଯଃ ସ୍ନାତୋ ହେତୁନା ଶ୍ରଦ୍ଧଯାପି ଵା । ସାରୂପ୍ଯଂ ଲଭତେ ନୂନଂ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସ ହରେରପି
ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠାରେ କାହିଁକି ନାହିଁ କିମ୍ବା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ହରିଙ୍କ ପରି ଆକାର ପାଇଥାନ୍ତି।
ସରସ୍ଵତୀମନୁଂ ତତ୍ର ମାସମେକଂ ଚ ଯୋ ଜପେତ୍ । ମହାମୂର୍ଖଃ କଵୀନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ସ ଭଵେନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ସରସ୍ୱତୀ ମନ୍ତ୍ର ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ଯପ କରନ୍ତି, ସେ ମହା ମୂର୍ଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କବି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇଯାନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯଂ ସରସ୍ଵତୀତୋଯେ ଯଃ ସ୍ନାଯାନ୍ମୁଣ୍ଡଯନ୍ନରଃ । ନ ଗର୍ଭଵାସଂ କୁରୁତେ ପୁନରେଵ ସ ମାନଵଃ
ଯେଉଁ ମାନବ ପ୍ରତିଦିନ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଥାନ୍ତି, ସେ ପୁନି ମାନବ ରୂପରେ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଭାରତୀଗୁଣକୀର୍ତନମ୍ । ସୁଖଦଂ କାମଦଂ ସାରଂ ଭୂଯଃ କିଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଏପରି ଭାରତର ଗୁଣର କିଛି କଥା କହିଯାଇଛି, ଯାହା ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଏହି କଥାର ମୂଳ ଅଟୁଟ। ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ସୂତ ଉଵାଚ ନାରାଯଣଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାରଦୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ପୁନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସନ୍ଦେହମିମଂ ଶୌନକ ସତ୍ଵରମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ନାରାୟଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ଶୀଘ୍ର ଏହି ସନ୍ଦେହ ପୁନି ସୌନକଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ କଥଂ ସରସ୍ଵତୀ ଦେଵୀ ଗଙ୍ଗାଶାପେନ ଭାରତେ । କଲଯା କଲହେନୈଵ ବଭୂଵ ପୁଣ୍ଯଦା ସରିତ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ କେମିତି ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଶାପରେ ଭାରତରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ହେଲେ, ଏହି ବିବାଦ ଓ ଅସମ୍ମତି ଦ୍ୱାରା?
ଶ୍ରଵଣେ ଶ୍ରୁତିସାରାଣାଂ ଵର୍ଧତେ କୌତୁକଂ ମମ । କଥାମୃତେନ ମେ ତୃପ୍ତିଃ କେନ ଶ୍ରେଯସି ତୃପ୍ଯତେ
ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋର ଆଗ୍ରହ ବଢ଼ିଯାଏ; କଥାର ଅମୃତ ମୋତେ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ—କେମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ଏହି ତୃପ୍ତି ମିଳେ?
କଥଂ ଶଶାପ ସା ଗଙ୍ଗା ପୂଜିତାଂ ତାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ସା ତୁ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଵରୂପା ଯା ପୁଣ୍ଯଦା ଶୁଭଦା ସଦା
ଗଙ୍ଗା କେମିତି ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଯେଉଁ ସରସ୍ୱତୀ ସଦା ପୂଜିତ, ନିତ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା ଦେବୀ?
ତେଜସ୍ଵିନୋର୍ଦ୍ଵଯୋର୍ଵାଦକାରଣଂ ଶ୍ରୁତିସୁନ୍ଦରମ୍ । ସୁଦୁର୍ଲଭଂ ପୁରାଣେଷୁ ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଏହି ଦୁଇ ତେଜସ୍ୱୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦର କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଅତି ରମ୍ୟ ଏବଂ ପୁରାଣରେ ଦୁର୍ଲଭ; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କଥାମେତାଂ ପୁରାତନୀମ୍ । ଯସ୍ଯାଃ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ସର୍ଵପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହି ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସରସ୍ଵତୀ ଗଙ୍ଗା ତିସ୍ରୋ ଭାର୍ଯା ହରେରପି । ପ୍ରେମ୍ଣା ସମାସ୍ତାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସତତଂ ହରିସନ୍ନିଧୌ
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗା—ଏହି ତିନିଜଣୀ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା; ସେମାନେ ପ୍ରେମରେ ଏକସାଥି ହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସଦା ରହନ୍ତି।
ଚକାର ସୈକଦା ଗଙ୍ଗା ଵିଷ୍ଣୋର୍ମୁଖନିରୀକ୍ଷଣମ୍ । ସସ୍ମିତା ଚ ସକାମା ଚ ସକଟାକ୍ଷଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏକଥର ଗଙ୍ଗା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ହସି, ଇଚ୍ଛାରେ, ପୁନିପୁନି ଚାଲା ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିଲେ।
ଵିଭୁର୍ଜହାସ ତଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ କ୍ଷଣଂ ତଦା । କ୍ଷମାଂ ଚକାର ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ନୈଵ ସରସ୍ଵତୀ
ପ୍ରଭୁ ଏହି ମୁହଁକୁ ଦେଖି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହସିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏହା ଦେଖି କ୍ଷମା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସରସ୍ୱତୀ କ୍ଷମା କଲେ ନାହିଁ।
ବୋଧଯାମାସ ପଦ୍ମା ତାଂ ସତ୍ତ୍ଵରୂପା ଚ ସସ୍ମିତା । କ୍ରୋଧାଵିଷ୍ଟା ଚ ସା ଵାଣୀ ନ ଚ ଶାନ୍ତା ବଭୂଵ ହ
ପଦ୍ମା, ଯିଏ ସତ୍ତ୍ୱର ଆକାର ଓ ହସୁଥିଲେ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ବାଣୀ କ୍ରୋଧରେ ଭରି ଶାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।
ଉଵାଚ ଵାଣୀ ଭର୍ତାରଂ ରକ୍ତାସ୍ଯା ରକ୍ତଲୋଚନା । କୁପିତା କାମଵେଗେନ ଶଶ୍ଵତ୍ପ୍ରସ୍ଫୁରିତାଧରା
ବାଣୀ, ଲାଲ ଠୋଡ଼ ଓ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅଭିଲାଷରେ ତାଙ୍କର ଠୋଡ଼ ସବୁବେଳେ କମ୍ପିତ, ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ ସର୍ଵତ୍ର ସମତାବୁଦ୍ଧିଃ ସଦ୍ଭର୍ତୁଃ କାମିନୀଂ ପ୍ରତି । ଧର୍ମିଷ୍ଠସ୍ଯ ଵରିଷ୍ଠସ୍ଯ ଵିପରୀତା ଖଲସ୍ଯ ଚ
ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଠାରେ ସମତା ଭାବ ଯେଉଁ ଲୋକର ମନରେ ରହିଥାଏ, ବିଶେଷକରି ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ପ୍ରତି, ସେ ଲୋକ ସବୁଠୁ ଧର୍ମିକ ଓ ଉତ୍ତମ; ଏହାର ବିପରୀତ ଦୃଷ୍ଟି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଜ୍ଞାତଂ ସୌଭାଗ୍ଯମଧିକଂ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ତେ ଗଦାଧର । କମଲାଯାଂ ଚ ତତ୍ତୁଲ୍ଯଂ ନ ଚ କିଞ୍ଚିନ୍ମଯି ପ୍ରଭୋ
ହେ ଗଦାଧର, ମୁଁ ଜାଣିଛି ଗଙ୍ଗାର ଭାଗ୍ୟ ଅଧିକ, ଲକ୍ଷ୍ମୀର ଭାଗ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ପରି ସମାନ, ମୁଁ ତାହା ପରି କିଛି ନୁହେଁ, ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି କିଛି ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।
ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପଦ୍ମଯା ସାର୍ଧଂ ପ୍ରୀତିଶ୍ଚାସ୍ତି ସୁସମ୍ମତା । କ୍ଷମାଂ ଚକାର ତେନେଦଂ ଵିପରୀତଂ ହରିପ୍ରିଯା
ଗଙ୍ଗା ଓ ପଦ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଏକାଉଁ ପ୍ରେମ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ; ଏହି ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା, ହେ ହରିପ୍ରିୟା, ସେ ଏହି ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସହିଛନ୍ତି।